હું અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ નથી, હું સત્તા કે અસત્તા નથી. જ્યારે કોઈ વસ્તુનું ધ્યાન આવે છે, ત્યારે તેનો સ્વરૂપ દેખાય છે, પણ તે સ્વરૂપ ખોટું છે, કારણ કે તે પોતે જ વિરુદ્ધ છે. મનને જાણો કે તે જડ પણ છે અને અજડ પણ છે—તે વિશાળ સ્વરૂપ ધરાવે છે અને વિચારથી બનેલું છે. તેનું અજડપણ બ્રહ્મસ્વરૂપ હોવાથી છે, અને તેનું જડપણ ત્યારે આવે છે જ્યારે તે વિષયરૂપ બનીને દેખાય છે. અનુભવની વાસ્તવિકતા માત્ર જે દેખાય છે તેના પર આધાર રાખે છે; જો તે દૂર થઈ જાય, તો બધું વિલીન થઈ જાય છે. જેમ કડકનો ગુણ તેના સોનામાં જ રહેલો છે, એ રીતે બધું બ્રહ્મમાં જ આધારિત છે. કારણ કે બ્રહ્મ સર્વવ્યાપી છે, બધું જડ કે ચેતન રૂપે જ છે; મારી જાતથી લઈને પથ્થર સુધી, ક્યાંય શુદ્ધ જડપણ કે શુદ્ધ ચેતનપણ નથી. લાકડાંમાં અને આવી વસ્તુઓમાં ચેતના નથી, એટલે તેમને જાણવી શક્ય નથી; કારણ કે જાણવું તો માત્ર સમાન સ્વરૂપના સંબંધથી જ થાય છે. બધા જ અનુભવો જડ કે ચેતનના છે; અનુભવ સંબંધથી થાય છે, અને સંબંધ પણ માત્ર સમાન તત્વ વચ્ચે જ બને છે. 'જડ', 'ચેતન', 'શાંત' જેવા શબ્દોનું સાચું અર્થ તે વસ્તુમાં નથી જે વર્ણનથી પર છે—જેમ રણમાં પાંદડા અને વેલો નથી. ચેતનામાં જે પણ કલ્પના થાય છે, તેને 'મન' કહેવાય છે; તેમાં ચેતન ભાગ અજડ નથી, અને જડ ભાગ એનું વિષયરૂપ છે. અહીં ચેતનાનો ભાગ જાગૃતિ છે અને જડ ભાગ અનુભવાતું વિષય છે; તેથી જીવાત્મા, જગતના માયિક રૂપને જોઈને, ચંચળ થઈ જાય છે. ચેતનાનું સ્વરૂપ, પોતાની જાતે શુદ્ધ છે, પણ દ્વિતિયતામાં દેખાય છે; તેથી આ આખું જગત ચેતના જ છે, જે ભાગ લેવાથી દ્વિતિયતારૂપે દેખાય છે. ચેતના, પોતાને બીજું માનીને, વિષય રૂપ ધારણ કરે છે; તે અખંડ છે છતાં એક ભાગ ધરાવતી જેવી લાગે છે, અને મોહિત થઈને ભટકે છે. ખરેખર તો અહીં કોઈ મોહ નથી, ને મોહનો એક અંશ પણ નથી—આ નિશ્ચય છે. ચેતના તો એમ જ સ્થિર છે, જેમ વિશાળ, પૂર્ણ સમુદ્ર. તેના સર્વવ્યાપી સ્વભાવને કારણે, ચેતનામાં જડપણ માનું, અને તેને મન સ્વરૂપ જાણો; અહીં ચેતનાનો ભાગ જાગૃતિ છે, અને જડપણ 'હું' ભાવથી આવે છે. પરમ તત્વમાં તો 'હું'પણ અને આવા કોઈ પણ ભાવનો અણમાત્ર પણ અંશ નથી, જેમ લહેરો અને બીજું પાણીથી અલગ છે, એ રીતે તે ચેતનાનો વિશાળ વિસ્તાર છે. 'હું' અને વિષય જેવું જે દેખાય છે, તે ઊભું થયું છે; જેમ મૃગમરીચિકા હોય, એ રીતે અહીં તે ખરેખર છે, અથવા કદાચ નથી પણ. 'હું'પણને માત્ર સ્વરૂપ જાણો, જે દુઃખથી રહિત છે; જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે 'હું'પણ અને એવાં ભાવો માત્ર બરફ જેવી ઠંડક છે. સ્વયં ચેતના સ્વપ્નમાં જડરૂપે દેખાય છે, જે મૃત્યુ સમાન લાગે છે; છતાં, સર્વના આત્મા રૂપે, સર્વ શક્તિઓને કરનાર છે, એ કદી એ સ્થિતિને સાચી રીતે પામતી નથી. મન સર્વ સ્વરૂપોમાં વિષયની પદાર્થરૂપે પ્રસરી જાય છે; મનનું આ શરીર અનેક સ્વરૂપ ધરાવે છે, પણ તે આકાશ જેટલું શુદ્ધ અને સ્વચ્છ છે. જે સદા શરીર અને અન્ય વસ્તુઓ સાથેની ઓળખ છોડી દે છે, અને એમ જાણે છે કે એ માત્ર પ્રતિબિંબ છે, તે મનના તત્વને મન રૂપે સ્પષ્ટ ઓળખે છે. જ્યારે મનનું તાંબું શુદ્ધ થાય છે અને પરમ તત્વના સોનામાં લય પામે છે, ત્યારે સ્વાભાવિક આનંદ જન્મે છે—પછી શરીરના અનુભવના ટુકડાઓ શું કામના? જે કંઈ છે તે શુદ્ધ થઈ શકે છે, જેમ પાણી આકાશની કિરણોથી શુદ્ધ થાય છે; જો શરીર વગેરે વિષે અજ્ઞાન સાચું હોત, તો તેને માનવું યોગ્ય હોત. જે લોકો અસત્ય, શરીર વગેરેમાં આસક્ત છે અને આવા ઉપદેશ આપે છે, તેઓ અજ્ઞાની છે—કેટલાંક તેમને માણસોમાં પুতળાં કહે છે. મન જે રીતે વિચારે છે, એ રીતે તરત બની જાય છે; જેમ ચાંદની, પ્રતિબિંબ અથવા કૃત્રિમ ઈન્દ્ર વિશે નિશ્ચય હોય એ રીતે. મન પોતાનું પ્રતિબિંબ બનીને જે રીતે પ્રકાશે છે, એ રીતે તે શરીરના આત્મા રૂપે દેખાય છે; જે એક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે—'આ શરીર છે, પણ હું આ નથી'—તે ઈચ્છા વિના સ્થિર રહે છે. આ શરીર અને 'હું આ છું' એવો ભાવ સ્વાભાવિક રીતે ઊભો થાય છે; મનુષ્ય માત્ર શરીરના લાભ માટે પ્રયત્ન કરે છે, અને તેથી તેનું વિનાશ થાય છે. જેમ બાળક ભૂત વગેરેની કલ્પનાથી ડરે છે, પણ એ કલ્પના દૂર થાય તો કોઈ પણ રીતે ડર રહેતો નથી. આ રીતે કમલ에서 જન્મેલા મહાન બ્રહ્માજીએ મને કહ્યું હતું; ત્યારબાદ, હે રઘુકુલના વંશજ, મેં ફરીથી પ્રજાપતિને પ્રશ્ન કર્યો અને તેમનાં વચનો સાંભળ્યા. હે પ્રભુ, તમે પોતે કહ્યું છે કે શાપ, મંત્ર વગેરેની શક્તિ અફલ છે; તો પછી એ ફરીથી કેવી રીતે અપ્રભાવી થઈ ગઈ? શાપ, મંત્રશક્તિથી મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો સુધી—આ બધું જીવમાં મોહિત થતું જોવા મળે છે. જેમ પવનના બે પ્રવાહો, અથવા તેલ અને ઘી અલગ નથી, એ રીતે મન અને શરીર હંમેશા ખરેખર અખંડ છે. અથવા તો, શરીર ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી; તે મન સાથે જોડાયેલું છે અને ખોટું અનુભવાય છે, જેમ સ્વપ્ન, મૃગમરીચિકા, કે બીજું ચાંદ. જેમાં બંનેમાંથી એક નાશ પામે, ત્યાં બંને નાશ પામ્યા ગણાય છે; પણ નિશ્ચયથી, જ્યારે મન નાશ પામે છે, ત્યારે શરીરનું ક્ષય અચૂક છે. હે પ્રભુ, મન શાપ જેવા દોષોથી કેવી રીતે અસ્પૃશ્ય રહે છે, અથવા કેવી રીતે પ્રભાવિત થાય છે? કૃપા કરીને કહો, હે પરમેશ્વર. જે લોકો પુણ્ય કર્મ કરે છે, તેમના માટે વિશ્વમાં કંઈ પણ અપ્રાપ્ય નથી—શુદ્ધ પ્રયત્નથી બધું પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી, દરેક જાતિના પ્રાણીઓમાં હંમેશા બે શરીર હોય છે. એક છે મનનું શરીર, જે ઝડપી, અસ્થિર છે અને કશું પૂર્ણ કરતું નથી; બીજું છે મસ-માંસથી બનેલું શરીર. મસ-માંસનું શરીર હંમેશા બધાના વશમાં છે, અને શાપ તથા રોગોથી પીડાય છે; તે લગભગ ગૂંગું, બળહીન, દુઃખી છે અને ક્ષણમાં નાશ પામે છે; તે કમળની પાંદ પર પાણીની જેમ અસ્થિર છે, અને તેનો અવસ્થાન દેવો અને બીજાંઓ જેવું આધારિત છે. બીજું શરીર, જેને મન કહે છે, તે દેહધારીઓમાં છે;虽然它依赖于生物，但在三界中却不依赖于任何事物。如果 કોઈ પોતે જ પ્રયત્ન કરે છે અને દૃઢ સાહસ રાખે છે, તો દુઃખથી અજ્ઞાત રહીને નિર્દોષ રહે છે. જેમ મનનું શરીર પ્રયત્ન કરે છે, તે જ પોતાના સંકલ્પના ફળનો એકમાત્ર ભોગવે છે.