આગમાં સળગીને, ક્ષીણ અને અતિનગણ્ય બની, ધૂળના ઢગલાંમાં વિસરાઈ ગયેલી, હું—આ પળે—કોણ મને ઉગારી લેશે? મારી આશાઓ તો ભૂંસી ગઈ છે; હવે અંતરમાં વિરાજમાન વૈરાગ્ય ધરાવનારના મનમાં, એ આશાઓ ફરી કેવી રીતે ઉદ્ભવી શકે? એ તો ગામના રસ્તાની ઘાસ જેવી, અચાનક પર્વતની ચોટી પર દેખાય તેવી છે—અશક્ય. અજ્ઞાનમાં જ રહેતા લોકો માટે તો કઈ પ્રગતિ શક્ય છે? જેઓ ફક્ત જ્યોતના બદલે જમકતાં જલતરા પીછે જાય છે, એમના માટે તો પ્રકાશનો અણુ પણ ઉગતો નથી. હવે, મારી આશા ખોવાઈ ગઈ છે, તો કયાં સુધી હું આ દુઃખના ખાડામાં ગૂળાંટો ખાવાની ફરજ પડી રહેશે, એ મને ખબર નથી. ક્યારે હું મહાન પર્વત અંજના કન્યા જેવી બનીશ? એ તો આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચે બેરિલના સ્તંભ સમાન ઊભી રહે છે. એની ભુજાઓ મેઘના કિનારા જેવી, આંખોમાં વીજળીના ઝાંખા ઝલક, વાદળ જેવી વસ્ત્રો, ખુલ્લા વાળ અને ગાઢ વસ્ત્રો—આવી અપાર શક્તિ ધરાવતી. એના પેટમાં વાદળો જેવી વિશાળતા, શિખા હલકે નાચે છે, લાંબા દોળાતા સ્તન વરસાદના વાદળ જેવી ગાઢતા ધરાવે છે, અને એ તો મદિરા જેવી વહે છે. એની હાસ્ય સૂર્યના ચક્રને રાખથી ઢાંકી દે છે, પ્રકાશને રોકી લે છે અને અંતકાળમાં સર્વનાશની તરસ ધરાવતી રૂપ ધારણ કરે છે. pestle, mortar, વણાટનાં ટોપલા અને દોરડા જેવી માલા ધારણ કરીને, એ પર્વતની ચોટી પર પગ મૂકી ફરતી રહે છે. ક્યારે હું એ વિશાળ વાદળ જેવી ઝળહળતાં પેટ ધરાવું? ક્યારે મારા નખોની પંક્તિ મેઘમાળાની જેમ ઘનઘોર થશે? ક્યારે મારા સ્મિતથી મહાદૈત્યો ભાગી જશે? ક્યારે હું મદમસ્ત થઈ, જંગલમાં નૃત્ય કરીશ અને મારા પોતાના કટિધ્વનિથી ગુંજતી રહીશ? ક્યારે મારો મધુર પેટ મજબૂત દારૂના ઘડાં, મૃત દેહના ઢગલા અને હાડકાંથી ભરાઈ જશે—બીજું કશું પણ ન લેતાં? ક્યારે હું મહાવિશ્વનું રક્ત પી, થાકી જઈ, નૃત્ય કર્યા પછી આરામમાં મગ્ન થઈ ઊંઘી જઈશ? ક્યારે હું એ તેજસ્વી દેહને મારા પોતાના અગ્નિમાં દાઝી, સોનાની જેમ ચિહ્નિત રાખ બનીશ? એક સમયે મારી દેહ કલિગિરિ પર્વત જેવી કાળી, દિશાઓથી વ્યાપક હતી—પણ હવે તો ઉંદરના બિલ્લા જેવી નગણ્ય, ઘાસના પર્ણ જેવી નબળી બની ગઈ છે. અજ્ઞાનવશ મનુષ્ય સોનાને પણ માટી માને ત્યજી દે છે; એ જ રીતે, હું પણ તુચ્છ વસ્તુની લાલચમાં એ તેજસ્વી રૂપ ત્યજી દીધું. અરે, એ વિશાળ પેટ, જે વિંધ્ય પર્વતની ધૂંધળી ગુફા જેવી હતી—આજે તું સિંહ, હાથી અને બીજા જાનવરોને શા માટે અંત ન આપતું? અરે, ભુજાઓ, એક સમયે વજનથી વળી પડતી, ચંદ્ર જેવી નખવાળી—તમે આજે યજ્ઞભાવથી ચંદ્રને પીછે કેમ નથી જતી? અરે, છાતી, પર્વતના ક્રિસ્ટલ અને બેરિલ જેવી સુંદર—આજે વાળના જંગલને કેમ નથી ધારણ કરતી, જેમ સિંહ વગેરેના વસવાટને કરતી હતી? અરે, આંખો, એક સમયે કાળી રાતમાં ધધકતા જંગલ જેવી—આજે દિશાઓને અગ્નિની દૃષ્ટિથી શણગારતી કેમ નથી? અરે, ખભાનું સાંધું, તું તો ખોવાઈ ગયું, ધરતી પર પડી ગયું; સમય તને દબાવી દીધું, પથ્થરની ખીણમાં તું પીસાઈ ગયું. અરે, ચંદ્રમુખી, તારા આંતરિક કિરણોથી તું હવે તપસ્યા કેમ નથી કરતી—કાળના અંતે અગ્નિથી દહાઈ પછી ઠંડા થયેલા ચંદ્રના ચક્ર જેવી મોહક? અરે, મારા મહાન, શક્તિશાળી હાથો, આજે ક્યાં ગયા? શું હું હવે ફક્ત એક સૂઈ બની ગઈ છું, માખીનું ખુરું પણ હલાવી શકે એવી? અરે, હાથો, વીજળી જેવી શક્તિશાળી, આનંદદાયી, સુંદર ઘોડા જેવી, વિંધ્ય પર્વત જેવી પહોળી કટિ ધરાવતી, નિર્મળ ગોળા જેવી શુદ્ધ—આજે તમે ક્યાં? એ અનંત આકાશ જેવી દેહ અને આ નવી નગણ્ય દેહ, જે સૂઈની દોરી જેવી; પર્વત ગુફા જેવું મોટું મોઢું અને હવે સૂઈની આંખ જેવી નાની જગ્યા; એક સમયે ઘણું માંસ ભરીને ખાવાની ક્રિયા અને હવે ફક્ત પાણીની બુંદ ગળી શકવાની ક્ષમતા—આ બધું તો મારા પોતાના વિનાશનું નાટક છે, જે મેં જ રચ્યું છે. હવે, એ સૂઈ, વાણીથી યુક્ત થઈ, મનમાં વિચારીને નિશ્ચય કર્યો: "હું ફરીથી તપસ્વિ બનીશ અને જલ્દીથી એ પૂર્વદેહ પ્રાપ્ત કરીશ." આવું વિચારી, જન્મ અને મૃત્યુમાંથી મન પાછું ખેંચી, એ હિમાલયની એ જ ચોટી પર પહોંચી, તપસ્યાના દૃઢ સંકલ્પ સાથે. ત્યારે, પોતાના સૂઈરૂપને મનની કલ્પના જાણીને, પ્રાણવાયુથી બનેલી એ દેહમાં પ્રવેશી ગઈ, જે મનથી વિહોણી હતી. પછી, પોતાના અંદર સૂઈરૂપને અનુભવી, મનથી બનેલી, પ્રાણવાયુની દેહ ધરાવતી, એ હિમાલયની ચોટી પર પહોંચી. ત્યાં, જ્યાં કોઈ જીવ ન હતો, કઠોર, પથ્થરાળું, ઉંચું, ધૂળથી ઢંકાયેલું, જંગલની ભયાનક અગ્નિથી દાઝેલું ધરાતળ હતું. એ ત્યાં, વિશાળ, ઘાસ વિનાની જમીન પર, એકલી ઊભી રહી, એક સૂકાઈ ગયેલી ઘાસની પાંખ જેવી, રણમાં અચાનક દેખાઈ. પગના અડધા અને એક અંગૂઠા પર આધાર રાખીને, પોતાનો જાગૃત મન એકમાત્ર આધાર બનાવી, એ તપસ્યા કરવા લાગી. સૂક્ષ્મ પગના ટોચથી, ધરતીની ધૂળની સંકોચનને અવરોધી, મહેનતથી ઊભી રહી, પગ ઉંચો રાખતી. ધૂળ, રેતી અને કંકર વચ્ચે પગને બાંધી, અંધકાર, અહિંસા, તીવ્રતા, ગોળો મોઢું સહન કરી, વાયુ પર જ જીવતી. જંગલમાં, એ એક ચંચળ સાપને અનુસરી રહી હતી, જે દૂર જોવા ઊંચકાયો હતો અને પૂંછડીના ટોચે ડોલતો હતો. એ સાપના મોઢામાંથી નીકળતી સૂર્યકિરણ એનું સાથી બની, સૂઈ જેવી જ, પાછળના ભાગનું રક્ષણ કરતી. નાનામાં નાનામાં પણ, પોતાના બની જાય તો, મનુષ્યને લાગણી થઈ જાય છે; એ રીતે, સૂર્યકિરણ પણ મિત્ર બની, સૂઈ જેવી સાથી સાથે જોડાઈ ગયું. એનો બીજો સાથી, એક તપસ્વિ સ્ત્રી, નિર્મળ અને શુદ્ધ હતી; પણ એ પોતે તો એ સાથીના સંપર્કથી દૂષિત થઈ ગઈ, જેમ સૂઈ મેલથી મલિન થાય છે. સૂઈના ટોચેથી સૂર્યકિરણ નીકળતાં, એના ચહેરા પર સ્મિતની વાંઝણી પડી; પણ પછી સમજાયું કે એ સ્મિત તો માત્ર ત્યાંની ધૂળને લીધે હતું. અને, એ તપસ્વિ સૂઈને—even ધૂળમાં છુપાયેલી હોવા છતાં—વૃક્ષો, વેલીઓ અને બીજા બધા, જોવાની ઈચ્છાથી ક્યારેય થાકતા નહોતા.