મહાન યુદ્ધના મેદાનમાં, બધું જ માનવ કલ્પનાને પાર હતું. ત્યાં મન્દર પર્વત જેવું એક વિશાળ અને દૃઢ દૃશ્ય દેખાતું હતું—જાણે તે તીક્ષ્ણ ગદા અને વજ્ર જેવા અસાધ્ય બળથી સજ્જ થઈ, તીક્ષ્ણ તીર અને પાણીના મહાસાગરને મથન કરવા માટે ઉન્મત્ત થયો હોય. અણગમતા ભાલાઓના ચક્રો વાવાઝોડા કરતા, શસ્ત્રવર્ષાને શાંત કરતા, જાણે ચાંદ્રમાના આસપાસ તારાઓની માફક, યમદેવ પોતે જ પોતાના ભાલાની ટોચે ભક્ષણ માટે તત્પર હોય એમ, યુદ્ધમેદાનમાં ફરતા. આ યુદ્ધસ્થળ જાણે પર્વત હતો, જે ચક્રના અર્ધચંદ્ર અને વજ્રની તપિશથી દહેલી ગયો હતો. તેની પથ્થર જેવી સપાટી પર ત્રિશૂળની ઝાંખી અને લોખંડના અંકુશના તીવ્ર ધ્વનિ ઝળહળતા. ભૂસુંડી, ગદા અને મુંગા શસ્ત્રોના ઘંઘાટથી આખો પ્રદેશ ગૂંજી ઊઠ્યો હતો, અને ક્રોધી વિરો દ્વારા અસંખ્ય પરશુઓ હવામાં ફરતા. મેદાનમાં શિખા અને મકુટો તૂટી પડ્યા, પક્ષીઓના ચાંચ અને પાંખો કપાઈ ગયા, અને ગંગા જેવી નદી પણ તીવ્ર ટકરાવથી તૂટી ગઈ. તૂટી ગયેલા શસ્ત્રોની ધૂળથી આખું આકાશ ઢંકાઈ ગયું હતું, અને હથિયારોની અથડામણથી વીજળી જેવી જ્યોતિ ફાટી નીકળી હતી. આ અવાજ જાણે બ્રહ્માંડના અંડા ભાંગવાના ઘોષ જેવો હતો. કુળોના પર્વતો વિનાશ પામ્યા અને શસ્ત્રોની નદીઓ કાપાઈ ગઈ, બે મહાવીર યુધ્ધમાં આમને-સામને હતા. માત્ર શસ્ત્રો પરાવર્તિત કરીને જ સમય પસાર થઈ રહ્યો હતો; બંને પોતાના બળમાં નિર્ભય, યુદ્ધના મહાસાગરમાં મસ્ત હતા. વિદુરથએ અગ્નેયાસ્ત્ર છોડ્યું—તે વજ્રની જેમ ગર્જના કરીને શિબિકાને સળગાવી દીધું, જાણે નદી કિનારે સૂકાઈ ગયેલા ઘાસને આગ લાગી હોય. આકાશમાં, યુદ્ધમેદાનની ખાલી જગ્યા વચ્ચે, તે વજ્રપાતથી ઢંકાયેલ વાદળ જેવો બાંધછોડે ઉભો રહ્યો. રાજા શસ્ત્ર છોડ્યા પછી બંને વીરોએ ભયાનક યુદ્ધ કર્યું, અને અંતે બંનેએ પરસ્પર સંધિ કરી. પણ અગ્નેયાસ્ત્રે તરત જ રથને રાખ કરી નાખ્યો અને પછી જંગલ સળગાવી, નદી સુધી પહોંચ્યો, જાણે ગુફામાંથી સિંહ નીકળી આવે. નદી નજીક હતી, તેને વરુણાસ્ત્ર વડે અગ્નેયાસ્ત્રને શમન કર્યું. રથ છોડી, તે તલવાર અને ઢાલ લઈને જમીન પર ઊતરી ગયો. પળભરમાં જ તેણે દુશ્મનના ઘોડાઓના ખુર કપાઈ નાખ્યા, જાણે કમળના દંડ કાપી નાખ્યા હોય. વિદુરથ પણ હવે રથવિહોણો, ઢાલ-તલવાર લઈને, યુદ્ધ માટે તત્પર થઈ, બંને વીરોએ પરિભ્રમણ શરૂ કર્યું. તેમની તલવારની અથડામણથી જાણે દાંતના દાંત પીસાતા હોય, લોકો એ દૃશ્ય નિહાળતા રહ્યા. વિદુરથએ ભાલા પકડી, તલવાર ફેંકી, ભાલું ફેંક્યું—તે સમુદ્રમાં વીજળી કે મહા વિનાશ જેવી ગર્જના સાથે પડ્યું. તે ભાલું તૂટીયું નહીં, સીધું સામેના વીરની છાતી પર વાગ્યું, જાણે પ્રિય પતિને ન પસંદ કરતી સ્ત્રી તેના પર પડતી હોય. ભાલાના આ ઘા છતાં, તે મર્યો નહીં—માત્ર લોહીનો ધારો蛇ના ઘા જેવી રીતે નીકળી પડ્યો. તેને આ રીતે તૂટી પડેલો જોઈ, તદ્દેશલિલા આનંદિત અને તેજસ્વી થઈને, પોતાના પૂર્વ રમણની વાત કરી. 'હે દેવી, જુઓ—અમારા પતિને નરસિંહે સંહાર્યા છે; દાનવ સિંધુના મહાન ગળાને સિંહના નખે, હજારો ભાલા જેટલી તીક્ષ્ણતાથી ફાડી નાખ્યો છે. જાણે મહાવીર પવન, સરોવર પર ગર્જના કરે, તેમ તેની છાતીમાંથી લોહી તીવ્ર ધ્વનિ સાથે નીકળી રહ્યું છે.' 'હાય, કેવી ભયાનક ઘટના! સિંધુ માટે લાવેલો રથ સજ્જ છે; તે સોનાની જેમ કાંતિમય છે, જાણે મેરુ પર્વતની ચોટી અથવા કમળની ઘૂંટ.' 'જુઓ, દેવી, તેનો રથ ગદાથી તૂટી ગયો છે, જાણે સોનાનું નગર ઘૂમતા પર્વતના પાતનથી વિખૂટી ગયું હોય. મારા પતિએ રથ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ જાણે ઇન્દ્રના વજ્ર કે સમુદ્રના ગદા વડે પ્રહાર થયો હોય તેમ તે પડી ગયો.' 'મોહકતાથી છલકપટ કરીને, તેણે ઝડપથી રથ પર ચઢવાનો પ્રયાસ કર્યો—જુઓ, યુદ્ધમાં મારા પતિનું તેજ કેટલું વધ્યું છે.' 'હાય, આ તો ભયાનક છે! સિંધુએ બળજબરીથી રાજકુમારનો રથ પકડી લીધો છે, જાણે વાંદરો કટક પર ચડે છે અથવા ડાળ પર ઉછળે છે.' 'જુઓ, મારા પતિને, રથ પર ચડતા, તલવારના ઘા વાગ્યા છે અને જાણે રૂબીના પર્વતમાંથી લોહી ઝરી રહ્યું હોય.' 'હાય, હાય, કેવી ભયાનકતા! સિંધુએ તલવાર વડે મારા પતિના પગ કપાઈ નાખ્યા, જાણે વૃક્ષને આરાથી કાપે છે.' 'હાય, હું મરી ગઈ, દહાઈ ગઈ, નષ્ટ થઈ ગઈ; મારા પતિના બંને ઘૂંટણ કપાઈ ગયા, જાણે કમળના દંડ કપાઈ જાય.' આ રીતે બોલી, પતિના ભયથી વ્યાકુળ થઈ, તે જમીન પર પડી ગઈ, જાણે લતાને કુહાડા વડે કાપી નાખવામાં આવે. વિદુરથ પણ, ઘૂંટણ કપાઈ ગયા છતાં, દુશ્મન પર પ્રહાર કરતાં, રથ પર પડ્યો, જાણે મૂળ કપાયેલું વૃક્ષ. તે પડતો હતો ત્યારે, રથચાલકે તેને રથમાં બેસાડ્યો; એ સમયે ઉન્મત્ત ઘોડાએ તેની ગળાને ઘા માર્યો. અડધી કપાઈ ગયેલી ગળા સાથે, ઘોડા પાછળ લાગ્યા અને રથમાં બેસાડીને મહેલમાં લઈ ગયા, જાણે લક્ષ્મી કમળમાં પ્રવેશ કરે. તે ઘર, સરસ્વતીની શક્તિથી સજ્જ, તે પ્રવેશી શક્યો નહીં—મધમાખી blazing fireમાંથી પસાર થઈ શકતી નથી, તેમ તે અટકી ગયો. તેની દેહ લોહીથી રંજાઈ, કપડાં લાલ થઈ ગયાં, રથચાલકે તેને દેવી પાસે મૂકી, પોતે ઘરમાં પ્રવેશી, મૃત્યુશૈયા પર જઈ પડ્યો—શત્રુથી બચી ગયો. યુદ્ધના મેદાનમાં, 'રાજા મર્યો! દુશ્મન રાજાએ યુદ્ધમાં રાજાને મારી નાખ્યો!'—આવો ઘોષ થયો અને આખું રાજ્ય ભયથી ધ્રૂજવા લાગ્યું. પ્રજાએ પોતાના ઘર-વસ્તુઓ લઈને ભાગવાની દોડ લગાવી; શહેરમાં રડતી સ્ત્રીઓથી ભરાઈ ગયું અને જાણે શહેર જ પલાયન કરી રહ્યું હોય. લોકો ભાગતા, રસ્તાઓમાં હાહાકાર, સ્ત્રીઓ છીનવાઈ, અને મહાયુદ્ધ લૂંટફાટથી ચિહ્નિત થયું. વિદેશી સૈનિકોના વિજયનૃત્યના ઘોષથી આખું શહેર ગૂંજી ઉઠ્યું—શહેર હવે રાજા, હાથી, ઘોડા, ગુપ્તચર કે દૂત વિના, શૂન્ય થઈ ગયું.