મહાનગર એ જાણે ગર્ભમાં બંધાયેલી હોય તેમ બની ગઈ હતી; અંધકાર ઘન અને ગાઢ થઈ રહ્યો હતો, યુવાન અવસ્થામાં અજ્ઞાન જેવું ફૂલી ઊઠતું. ક્યાંક દીવાઓના સમૂહો વિદાય લઈ ગયા, જાણે દિવસમાં તારાઓ અદૃશ્ય થઈ જાય; રાત્રિના જીવ-જંતુઓની અસ્વસ્થ ટોળકી શક્તિ એકત્ર કરી રહી હતી. એ મહાન યુદ્ધને બે કન્યાઓએ નિહાળ્યું, તેમનાં હૃદય કાંપતાં, પણ તેમનાં દ્રષ્ટિ દેવી દ્વારા અપાયેલી વિશાળ હતી. પછી ઘરોમાં શસ્ત્રોની ગૂંજી ઉઠી, જાણે એક જ સમુદ્રમાં પાણીની આગ ફાટી નીકળે. રાજાએ તીરોથી શત્રુ સેનાને ખેંચી, પાંખોથી પ્રેરિત થઈ, વિરોધી દળમાં પ્રવેશ કર્યો, જાણે મેરુ પર્વત એક જ સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે. પછી ગુણોની વિશિષ્ટ ધ્વનિ ઉઠી, તીક્ષ્ણ રીતે ચમકી, અને તીરોથી બનેલી, જાતે રચાયેલ વાદળોની પંક્તિએ એક નૌકાની રચના કરી. વિવિધ શસ્ત્રો, અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓની જેમ, આકાશમાં ઉડી ગયા; દરેક દિશામાં, ધૂંધળપમાં શસ્ત્રોની તેજસ્વી ઝાંખી દેખાઈ. શસ્ત્રો અથડાઈને અગ્નિના દીવાઓની જેમ દહેલી ઉડી રહ્યા હતા; યુદ્ધવીરોની વાદળો ગર્જન કરી, તીરોની ધારા વરસાવી. ક્રૂર અસ્ત્રો, ગૃધ્રોની જેમ, વીર પુરુષોના શરીર પર ઝપટ મારતા; કેટલાક તીક્ષ્ણ અવાજ સાથે પડ્યા, આકાશમાં શસ્ત્રોથી પીસાઈ ગયા. અંધકાર ઝડપથી વિલય પામ્યો, શસ્ત્રોની પ્રકાશમાન જ્વાળાઓથી દૂર થયો; આખી સેનાનો અવલોકન જાણે નવી સ્ત્રીઓના નરમ વાળથી ઢંકાયેલો હોય. નિર્દય, શિરવિહોણા દેહો નૃત્યની પંક્તિમાં ઊભા થયા; દૈત્ય કન્યાઓ યુદ્ધની દગાબાજી વિશે ઉંચી અવાજે ગાઈ રહી હતી. હાથીઓની સેના, ઉન્મત્ત અને અથડાઈ રહી, ઉંચી ધ્વનિમાં ગર્જના કરી; મદમસ્ત નદીઓ આકાશમાં ફેંકાયેલા પથ્થરો વહેવી રહી. રથો જંગલમાંથી સુકાઈ ગયેલા પાંદાની જેમ પટકાઈ પડ્યા; યુદ્ધના પર્વતમાંથી લાલ નદીઓ વહેવા લાગી, મૃતદેહોની વરસાદ વરસી. ધૂળના વાદળો, લોહીથી કાળા, શસ્ત્રોની આગથી શાંત થઈ ગયા; યુદ્ધના અવાજો માત્ર યુદ્ધ પર કેન્દ્રિત, મૃત્યુની નિશ્ચિતતા સાથે ભય પેદા કરી. માત્ર ઉગ્ર, અસંગત યુદ્ધનો કલરવ ઊઠ્યો, શસ્ત્રોની તરંગોથી ઉથલપાથલ થયો, છતાં ઉપરના વાદળો અડગ રહ્યા. સેનાઓના અથડામણમાં, જાણે અંત્યેષ્ટિની ખટખટ, તીરોના તડકાવાનો ધોધ, અને મહાન શસ્ત્રોના મીલનનો તીક્ષ્ણ અવાજ; છતાં રાત્રે બધું જાણે ઊંઘમાં ઓઢાઈ ગયું. જ્યારે આ ભયાનક, ઉગ્ર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે જ્ઞાનની દેવીએ ખુદની જ મુર્તિને રમૂજી રીતે સંબોધન કરી. "દેવી, આ યુદ્ધમાં આપણા સ્વામી ન તો જીતે છે, ન તો હારે છે—એનું કારણ શું? કહો, જ્યારે તું પ્રસન્ન છે, અને હાથીઓ ભાગી રહ્યા છે." "મારે લાંબા સમયથી રાજા વિદુરથએ પૂજન કર્યું છે, પણ વિદુરથએ વિજય માટે પૂજન કર્યું નથી." "એથી માત્ર એ જ વિજયી થાય છે; વિદુરથ જીતતો નથી. આ જાગૃતિ, આ આંતરિક ચેતના, બધું નિર્ધારિત કરે છે, જ્યારે અને જે રીતે થાય છે." "એ જે કંઈ મને કરાવવાનું કહે છે, હું તરત કરી નાખું છું. જે રીતે કોઈ મને બોલાવે છે, હું એ મુજબ ફળ આપું છું." "હું સ્વયં કંઈ કરતી નથી, જેમ અગ્નિ પોતે ગરમી ધરતી નથી; એ મને 'યુદ્ધમાં વિજય મળે' એમ સન્માન આપે છે." "મૂર્તિરૂપ ધારણ કરીને એ એ રીતે ફળ મેળવે છે; વિદુરથ, આ બાબત વિચાર્યા વિના, મારી દ્વારા સૂચિત થયો હતો." "અને એ સાથે, હું નિશ્ચય કર્યો કે મુક્તિ મેળવો; તેથી વિદુરથ એ દેહ અને પત્ની સાથે પ્રાપ્ત કરે છે." "અને તારા દ્વારા, યોગ્ય સમયે, યુવાન મુક્તિ પામશે; એનો શત્રુ એ રાજા સિંધુ છે; પૃથ્વીના સિંહાસન પર એને માર્યા પછી, એ વિજયી થઈ રાજ્ય કરશે." મોટા અંધકારના સમૂહો, બલિની સેના જેવા, હલનચલન કરતા; નિર્જીવ દેહો બહાર ફેંકાયા, અને સાંજના સમયે, આકાશમાં તારાઓ દેખાયા. ધીરે-ધીરે યુદ્ધભૂમિનું પર્વતરૂપ ભૂદૃશ્ય ભયાનક બની ગયું; જગત જાણે કાળાં શાહીમાંથી ઉઠી આવ્યું હોય તેમ ઝળહળ્યું. સૂર્યકિરણો, સુવર્ણની ધારા જેવા, પર્વતો અને મહારથીઓ પર પડ્યા, જાણે યુદ્ધમાં લોહીની ઝાંખી. પછી આકાશ અને યુદ્ધભૂમિ, ભટકતા સાપ જેવી ભુજાઓથી શોભિત, અને સોનાની ઝાંખીથી ઝળહળતા. કાનમાં પહેરેલા રત્નો, ભરવા scattering થયા; માથાંથી ભૂમિ જાણે વૃદ્ધ કમળોનું તળાવ બની, શસ્ત્રોથી આકાશ છિદ્રિત, અને તીરોના ઝુંડથી જાણે હરણોની ટોળકી. લાલ ઝાંખી, સાંજથી ઘન, સિદ્ધ અને મૃતદેહોથી ભરપૂર; હાર, સાપના છાલ, અને કિરણોથી ગૂંચાયેલા કપડાંથી શોભિત. લપલપતા વનવેલના ધ્વજ, જાંઘથી બનેલા કમાન, હાથ-પગો છૂટા પડેલા, જાણે તીરોના જંગલ. શસ્ત્રોની ઝાંખીથી ઘાસના મેદાન જેવા, રેત અને તલવારના ટુકડાંથી મિશ્રિત; હાથની સાંકળોથી વ્યાપક, ઉગ્ર અને ભયાનક, જાણે ઉન્માદિત. ફૂલોતી અશોક વૃક્ષોના વન જેવા, શસ્ત્રોની આગથી ઝળહળતા; ઉંચા અવાજથી ગૂંજી ઉઠ્યા, સિદ્ધોના નેતા ભાગી ગયા. સોનાની કળા જેવી રચના, શસ્ત્રોથી સજ્જ, યુવાન સૂર્યની જેમ તેજસ્વી; બરછીઓ, તલવાર, ચક્ર, ભાલા, ગદા અને યુદ્ધના ધમાકા ભરપૂર. એ દરમિયાન, બધી સેનાઓ વિનાશ પામેલી; યુદ્ધભૂમિ ખાલી થઈ ગઈ, બંને તરફ થોડા જ સૈનિક બચ્યા. તૂટી ગયેલા, મરી ગયેલા, છૂટા પડેલા, ભાગતા પુરુષો; ધરાશાય થયેલા દેહોના ઢગલા, લોહીની નદીઓમાં માટી વહેતી. લોહીની નદીના ભાર સાથે, મૃતદેહોના ઢગલા વહેતા; તીરો, ભાલા, તલવાર અને મોટા પથ્થરોથી ભરપૂર. ભૂમિ શિરવિહોણા દેહોથી છાંટાઈ, વીર શસ્ત્રોના ઘા થી છૂટી, વેટાલોની ટોળકીના કલરવથી ગૂંજી, પાંમના વૃક્ષના ઉન્મત્ત નૃત્ય જેવી. ખાલી, જ્વલંત યુદ્ધભૂમિમાં, એ બે—આકાશમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર જેવા—લાલ કમળ જેવી રથો પર ચાલતા, દિવ્ય ચિહ્નોની જેમ ઝળહળતા દેખાયા.