મહાસંગ્રામના ક્ષેત્ર પર અસંખ્ય ઘોડા, હાથીઓ, યુદ્ધવીર પુરુષો, રાજાઓ અને રથો ઊંધા પડી ગયા હતા—તેમના કટિલ ગળાથી લોહીની નદીઓ વહેતી હતી. મરણમય એ યુદ્ધભૂમિ, ખુલ્લા શસ્ત્રો અને લાશોના પર્વતો સાથે, કલિયુગના અંતે સમગ્ર જગત જેમ અવિવ્યસ્થ થઈ જાય, તેવી ભયાનક દશા ધરાવતી હતી. આવી ભયાનક રણભૂમિ પર, અંધકારમાં મલિન થયેલો સૂર્ય પણ યુદ્ધમાં ઘાયલ નાયક જેવો થાકી ગયો અને સમયના વશ થઈ, પોતાના તેજને સમુદ્રમાં છોડી, સદા માટે ઓગળી ગયો. આ સૂર્યાસ્ત સમયે, આકાશના દર્પણમાં યુદ્ધના લોહીથી રંગાયેલી સાંજની રેખા દેખાઈ, જાણે દિવસના અંતે સૂર્યનું શિરસ્નાન થયું હોય. પૃથ્વી, પાતાળ, આકાશ અને દિશાઓમાંથી અંધકારનું મહા પ્રવાહ, પ્રલયના પાણી જેવું, ચારેય બાજુથી ઘેરાઈ ગયું. એ અંધકારના છિદ્રમાંથી, દિવસના પર્વત પર સૂર્ય ફરી દેખાયો—તેના પર સાંજના લાલિમા અને તારાઓના મુક્તા ઝગમગતા હતા. મૃત, કાળી અંધકારમય રાત્રિમાં, સ્વાદહીન તળાવોમાં કમળો સુકાઈ ગયા—જાણે મૃતોના હ્રદય પણ સુકાઈ ગયા હોય. પક્ષીઓ પાંખો ઢળી, કાચબાની જેમ ગળા અંદર લપેટી, ઝડપથી પોતાના ગૂમડામાં નિદ્રાવશ થયા—જેમ કારણો શરીરના દરેક અંગમાં આરામ કરે છે. ચંદ્રના શીતલ પ્રકાશથી જળકુંભી ફૂલો ખુશીથી ખીલી ઉઠ્યા, જાણે વીર પુરુષોમાં સમૃદ્ધિ પ્રસન્ન થઈ. લાલ પાણીથી ભરેલું કમળ તળાવ, સંધ્યાના બાણોથી રક્ષિત, યુદ્ધભૂમિ બની ગયું—કમળો પોતાના મુખ બંધ કરી બેઠા. ઉપર આકાશનું તળાવ તારાઓના જળકુંભીથી શોભિત હતું, નીચે પાણીનું તળાવ પણ કમળ અને તારાઓથી ઝગમગતું હતું. અંધકારે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરી સર્વત્ર વ્યાપી ગયું—જાણે પાણીની ધારા વહેતી હોય. યુદ્ધભૂમિ પર ભૂત-પ્રેતોનું ગાન, હાડકાંઓની ખખરાટ અને કાગડાં-ગિધડની રમૂજભરી કૂકોથી ગુંજતી હતી. રથના લાકડાથી બનેલા ચિતાના અગ્નિશિખાઓથી ક્ષેત્ર તેજસ્વી બન્યું—ચરબી અને માંસથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત થઈ, 'પચા-પચા' ધ્વનિ સાથે જ્વાલા ફાટી નીકળી. લાશોના હાડકાંના ટુકડા ફાટી છૂટ્યા, લાશોના ઢગલા ચિતાસ્થળે પડેલા, પ્રેતાત્માઓ પાણીમાં રમતા, ચિતાભૂમિની રમતમાં છુપાયેલા. કૂતરા, કાગડા, યક્ષ અને ભૂતોની કલહથી ક્ષેત્ર જાણે સર્વ પ્રાણીઓ ભેગા થઈ, અશાંતિથી ભરેલું જંગલ બની ગયું. ડાકિનીઓ ઉંમાળે લોહી, માંસ, ચરબી અને મજ્જા ખેંચી લે છે, તો પિશાચો લોહી, ચરબી અને માંસ ચાવી અને ચૂસી રહ્યા છે. પ્રેતમંડળ વચ્ચે ચિતાભૂમિ સ્પષ્ટ દેખાય છે—લોહીની નદીઓ, લાશોના ઢગલા અને એક વિશાળ લાશ, તેની બાજુએ ઘોડો મૂકાયો છે. કપાળ અને હાડકાંના નૃત્યથી ક્ષેત્ર ભરાયલું, ફાટેલા પેટ, શિયાળના રડકા, ચરબી-લોહી-આંસુના વાદળોથી ભયાનક દ્રશ્ય સર્જાય છે. લોહીની વહેતી નદીમાં મૃતાત્માઓ વસે છે, કાગડાં કંકાલ ખેંચે છે, પ્રેતોથી સ્થળ ભરેલું છે. લાશોના ખોખલા છાતીમાં યુવાન પ્રેતો સુવે છે; એકાંત વૃક્ષ નીચે દૈત્ય પોતાની પીણાની રમતમાં તલ્લીન છે. પ્રેતોની ઝઘડામાં ચિતાભૂમિ ધધકતી, લોહી-ચરબીની ગંધવાળી હવા વહેતી. સિક્કા અને જૂઆના અવાજ સાથે, યક્ષો અર્ધપક્વ લાશોના સ્વાદમાં મસ્ત થયા. બંગાળ અને કલિંગની સ્ત્રીઓના હાથમાં તલવાર હતી, તેમની સામે અગ્નિશિખાઓ તારાઓના પતન જેવી ઝગમગતી. પડતા પ્રેતોના ઉત્સવમાં લોહી વહે છે, નજીકમાં યોગીઓનાં ગાન પિશાચોએ સાંભળ્યા. મોટાં તારવાળા વાદ્યોના સંગીતમાં, પિશાચપ્રવૃત્તિથી ગ્રસ્ત પુરુષો પણ પિશાચીની જેમ વર્તે છે. કેટલાક યુદ્ધવીર, જેમણે ભૂતોને ક્યારેય ન જોયા, હવે અર્ધમૃત, ડરથી કંપી રહ્યા છે—યાદરમ્યાન ભૂતો અને દૈત્યો ધરતી પરથી ઊભા થઈ જાય છે. કેટલાક રાત્રીચર, ભૂતોના ખભા પરથી ફેંકાયેલી લાશોથી ડરી, આકાશના સંકુચિત ખાંચોમાં ભેગા થાય છે. કેટલાક મરતા રાજાઓને ભારે પ્રયત્ને દૂર લઈ જવાયા, જ્યારે શવરાના ઢગલા યક્ષોની ભોજનકામનાથી વિક્ષિપ્ત થઈ વિખરાયા. ભૂતોના મોઢામાંથી નીકળતી જ્વાલાઓથી રાત્રિનું અંધકાર દૂર થયું—જાણે તાજા અશોકના ફૂલો ચારે બાજુ છૂટ્યા હોય. કેટલાક બાળકો, ધડના ગળા પર કંડારેલા ત્રાંસવાળા મસ્તક સાથે, અને આકાશ યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ, અજ, ચાડા અને ગોળાકાર ભૂતોથી ભરેલો. પર્વતોની ગુફાઓ વચ્ચેનું અંધકાર ઘનરૂપે ઊભું, વાદળના આસનને ભરતું, અને પવન પ્રેતોની રમતમાં જગતના દ્વારને ઝાડવી જાય છે. આ રીતે, રાત્રિચર પ્રાણીઓની ભયાનક ભટકણોથી ભરેલા યુદ્ધક્ષેત્રમાં, વેતાળની કૂક અને ઘુવડની બૂમ ઉઠે છે. આકાશના દિશાઓમાંથી આવેલ દળો પાછા જાય છે, રાજાઓ પોતાના રથમાં કે અન્ય સ્થાને આરામથી સ્થિર થાય છે—જાણે પોતાના ઘરમાં નિરાંતે સુતેલા હોય. યુદ્ધક્ષેત્ર, વિશાળ તળાવ જેવું, સ્પષ્ટ દેખાય છે—લોકો દિવસે જેવું વર્તે છે, કારણ કે અંધકારમય પ્રાણીઓ પાછા ખેંચાઈ ગયા છે, જાણે રાત્રિ મનુષ્યોમાં વિસર્જિત થઈ ગઈ હોય. રાત્રિના ગૃહમાં, અંધકારના મુઠ્ઠીથી દિવાલો સ્પષ્ટ, પ્રેતમંડળી આનંદથી નૃત્ય કરે છે, મન ફાયદાના ઉત્સવથી ફૂલ્યું છે. આકાશના ખૂણામાં, શાંતિ અને નિર્વિવાદ ગતિમાં, ખેલનારી આત્મા, ઉદાર ચિત્તવાળું, થોડું થાકેલું લાગે છે—જાણે નિદ્રાના ઇશારે માંડતું હોય. વહેલી સવારે, રાજકાર્યની ચર્ચા બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓ દ્વારા ઝડપથી કરવામાં આવી, જયારે તે ચંદ્રપ્રકાશ જેવી શીતલ અને અર્ધચંદ્ર જેવી લંબાઈવાળી શય્યાએ આરામ કરે છે. ચંદ્રોદય જેવી શીતલ વિહારગૃહમાં, ગુલાબી કમળ જેવી આંખો હળવે બંધ કરી, થોડા સમય માટે નિદ્રામાં વિલીન થયો. પછી, હે સુંદરે, એ ઘર છોડીને, તેઓ આકાશમાં પ્રવેશ્યા—જેમ પવન કમળકળીના રંધ્રોમાંથી પસાર થાય છે. હે વિદ્વત્તમ, એ સ્થૂળ શરીર, જે માત્ર એટલું જ છે, તે કેવી રીતે એવાં સૂક્ષ્મ રંધ્રમાં પ્રવેશી શકે, જે તાંતણાં જેટલું પાતળું છે, હે પ્રભુ?