મહાસંગ્રામની ઘડી આવી. શસ્ત્રોના વરસાદ અને ગર્જનાથી ધરતી અને પહાડો ફાટી ગયા, અને ગજમૂહો તથા પર્વતોના સમૂહો પડીને અનેક જનસમૂહો ચકનાચૂર થઈ ગયા. તીરની પંક્તિઓએ સેનાના ઉપર ઘનઘોર વાદળો રચ્યાં, ધરતી અને આકાશને ઢાંકી દીધાં, અને મહાસેનાઓના અથડામણથી સમુદ્રમાં કઠોર ગર્જના ઉઠી. આ યુદ્ધમાં ભયાનક પવન, જળ, સાપ, અગ્નિ અને પર્વતો—all weapons and calamities—એકબીજાને વિનાશ કરવા તત્પર હતા. ભાલા, તલવાર, ચક્ર, તીરો, શૂળ, ગદા, મુશલ અને ભિંડીઓ એકબીજા સાથે અથડાતાં, સદિશ દશ દિશામાં પ્રજ્વલિત થઈ ગૂંજી ઉઠ્યાં, જાણે જગતના અંતની લીલા ચાલી રહી હોય અને પ્રલયના વાવાઝોડામાં બધું વહેંચાઈ રહ્યું હોય. મૃતક પર્વતશિખરો જેવી દેહો વચ્ચે, જાતિ-જાતિના સમૂહોમાંથી ગંગા જેવી લોહીની નદીઓ વહેવા લાગી. મુંડવિહિન દેહો પોતાના કુટુંબીઓ સાથે લોહી ભરેલા પાણીમાં નૃત્ય કરતા, અને મૃતદેહો માનવો, ગજ, ઘોડા અને રથોમાં વિખૂટા પડેલા પડ્યા હતા. જેમ જેમ સેનાઓ છુટા અને દુર્બળ થવા લાગી, ભયભીતો દશ દિશામાં ભાગી છૂટ્યા. ગજમૂહોના મૃતદેહોના પર્વતો પર, વાદળોની ગોઠવણ વચ્ચે, યક્ષ, રાક્ષસ અને પિશાચો લોહીના મહાસાગરમાં રમતા હતા. તે મહાસમરભૂમિ પર ધર્મનિષ્ઠ, ગુણવાન, બળવાન, પવિત્ર, શ્રેષ્ઠ કુળોમાં જન્મેલા, કમળ સમાન, કદી પીઠ ન ફેરવનારા મહાન વીરોએ સામસામે યુદ્ધ આરંભ્યું. તેમના દ્વંદ્વયુદ્ધો વાદળોની ગર્જના સમાન ધ્વનિ કરતા, જાણે મહાસાગરો અથડાઈ રહ્યાં હોય. હાથીઓના ઝુંડથી પાંજરાની પંખીઓ ધ્રુજવા લાગી, જેમ પર્વત પર્વતને અથડાવી ધ્રુજવે છે. ઘોડાઓના દળ ઘોડાઓ સાથે અથડાતા, સમુદ્રની તરંગો જેવી ગર્જનાથી યુદ્ધભૂમિ ગૂંજી ઉઠી. મનુષ્યોના દળ એકબીજા સાથે ટકરાયા, જાણે ઊંડા વનસ્પતિના ગોઠ કે પવનના ઝોક અથડાઈ રહ્યાં હોય. રથોના દળ રથોને ભાંગી નાખતા, બધાં રૂપો નષ્ટ કરી નાખ્યાં, જાણે શહેર શહેરને અથડાવે કે આકાશ વિઘ્નથી ફેંકાઈ જાય. ધનુર્ધારીઓની સેના પોતાના ધ્વજ સાથે એવી રીતે લડી કે, તીરોની અવિરત ઝરમરથી આખું આકાશ એક અનોખાં વાદળથી ઢાંકી ગયું. અસમાન શસ્ત્રોથી યુદ્ધ કરતી વખતે, યોદ્ધાઓના મન દુર્બળ થતા, અને યુદ્ધની જ્વાળા વધતાં, તેઓ કૌશલ્યથી ભાગી છૂટતા. ચક્રધારી ચક્રધારી સાથે, ધનુર્ધારી ધનુર્ધારી સાથે, તલવારધારી તલવારધારી સાથે, અને ગોળીધારી ગોળીધારી સાથે લડ્યા. ગદાધારી ગદાધારી સામે, ભાલાધારી ભાલાધારી સામે, ભિંડીધારી ભિંડીધારી સામે, અને શૂળધારી શૂળધારી સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. કેટલાક લોખંડના મુશલ સાથે, કેટલાક ગદા અને મુશલથી તેજસ્વી, કેટલાક ભાલામાં નિપુણ, તો કેટલાક કુહાડામાં પારંગત હતા. કેટલાક દંડ (સ્ટાફ) ધારણ કરતા, કેટલાક પથ્થર શસ્ત્ર તરીકે વાપરતા, કેટલાક ફાંસીઓમાં પ્રવીણ, તો કેટલાક શૂળ ધારણ કરતા હતા. કેટલાક છરીઓ સાથે, કેટલાક ગોળીઓ સાથે, કેટલાક વજ્રમુષ્ટિથી, તો કેટલાક અંકુશથી યુદ્ધ કરતા. કેટલાક હળ ધારણ કરીને, કેટલાક ત્રિશૂલથી, કેટલાક સાંકળ અને જાળથી શોભતા, તો કેટલાક કોમળ વલ્લીઓની માળાઓથી શોભતા હતા. ભાલામાં નિપુણ, શૂળમાં પારંગત, તેઓ યુદ્ધભૂમિ પર અંતકાળની તરંગો જેવી ચંચલતા સાથે લડી રહ્યા હતા. ચક્ર અને તીરોના વાવાઝોડાથી આકાશ એક મહાસાગર જેવું લાગતું, જેમાં ચક્રરૂપ મગરો તરતા હતા. શસ્ત્રોની તરંગો અને સેના ભરેલી લહેરોથી એ યુદ્ધભૂમિ એવાં નદીસાગર બની ગયું કે, અમર દેવતાઓ માટે પણ પાર પાડવું દુષ્કર હતું. રાજાઓની સેના બંને બાજુએ પાંખોની જેમ ગોઠવાઈ, અડધી-અડધી યુદ્ધભૂમિ પર સામસામે ઊભી રહી. હવે દિશાઓ પ્રમાણે જુદી-જુદી જાતિઓનું વર્ણન થાય છે. પૂર્વ દિશામાં કાશી, મગધ, કોશલ, મિથિલા, ઉત્કલ, મેકલ, કવટ, પુંડ્ર, ઔંડ્ર અને ગૌડકાઓ રહે છે. ત્યાં ડ્રિમય, મદ્ર, સુહમ, તામ્રલિપ્ત, પ્રાગ્યોતિષ, વાજિમુખ, અંબષ્ઠ અને પુરુષાદ પણ છે. કર્ણાક્ષ, અવિશ્રોત્ર, કાચા માછલી ખાવનારા, વ્યાઘ્રવક્ત્ર, કિરાત, શવર અને એકપાદ પણ ત્યાં છે. અહીં માલ્યવાન, શિબિવાન, જ્ઞાન, વૃષભધ્વજ, પદ્મ અને ઉદય પર્વતો પણ છે. દક્ષિણ-પૂર્વમાં વિંધ્ય પર્વતના વાસીઓ—ચેદય, વત્સ, દાશાર્ણ, અંગ, વંગ અને ઉપવંગ—આપણે ત્યાં જોવા મળે છે. કળિંગ, પુંડ્ર, જઠર, વિદર્ભ, મેકલ, શવર, નગ્નપર્ણ અને કંઠતૃપુરપુરિક પણ છે. કંઠકસ્થલ, પૃથુદ્વીપકના સૌમ્ય, કંઠદ્ર, શોણિક અને ચર્મણ્વતના લોકો પણ ત્યાં છે. કોકક, હેમકુડ્ય, સ્મશ્રુધર, બલિગ્રીવ, મહાગ્રીવ, કિશ્કિંધા અને નારિકેલિન પણ છે. હવે ભગવાનની લીલાની દક્ષિણ બાજુએ વિંધ્ય, કુસુમપીડ, મહેન્દ્ર અને દુન્ડુર પર્વતો છે. મલય, સૂર્યવંશ, ગણરાજ્ય, નૃરાજ્ય, અવંતિ અને સંબવતી પણ ત્યાં છે. દશપુર્ય, એકકચ્છ, ઋષિક, તુરુષ્ક, શક, વનવાસી, પર્વતવાસી અને ભદ્રગિરિના લોકો પણ દક્ષિણમાં વસે છે. નગર, દંડક, ગણરાજ્ય, નૃરાજ્ય, સહાર, ઋષ્યમૂક, કર્કોટ અને વનતિંબિલ પણ છે. પદ્મ, ચૌરક, કર્કવીર, વૈરિક, પાશિક, ધર્મપટ્ટન અને પમ્સિકના લોકો પણ ત્યાં વસે છે. આ રીતે, એ યુદ્ધભૂમિ પર ભયાનક સંહાર, અનંત જાતિઓ, પર્વતો અને નદીઓ વચ્ચે મહાન યુદ્ધની લીલા ચાલી રહી હતી, જ્યાં પ્રકૃતિ અને માનવ બળ બંનેનો પરમ સંઘર્ષ સર્જાયો હતો.