આ યુદ્ધભૂમિનું દૃશ્ય અત્યંત જીવંત અને ભયંકર હતું. વેગથી વહેતા પ્રવાહોની ટોચે આકાશમાં રેખાઓ દેખાતી હતી અને વચ્ચે ઝણઝણાટના અવાજો ગુંજી રહ્યા હતા. વીરપુરૂષોના નાદ સાથે ગર્જના અને ધમાલ ભળી ગઈ હતી; તીક્ષ્ણ તીરોએ ધૂળમય આકાશમાં જાણે સૂર્યપ્રભાની છત્રછાયા પાથરી દીધી હતી. ખડગોની ટકરાર, ઢાલોની અથડામણ અને શસ્ત્રોના ટૂકડા પરસ્પર ઘાતથી વિખેરાઈ આકાશમાં ફફડતા હતા. વીરોની ભુજાઓ આકાશમાં ફરતાં, દેવકન્યાઓ ધનુષ્યના તાણ અને રથના ચક્રોના ઘમઘમાટથી ભયભીત થઈ ઝડપથી દોડતી હતી. યુદ્ધના નાદમાં ગૂંજતો અવાજ જાણે મધમાખીઓના ઝૂંડની ગુંજન જેવો ઘનઘોર હતો; એમાં એકતા અને સમાધિનો ભાવ અનુભવાતો હતો. તીક્ષ્ણ તીરોથી વીરમસ્તક અલગ પડતાં, દેહોની અથડામણથી કવચો ઝણઝણ કરતા હતા. હુઁકાર સાથે શસ્ત્રો અથડાતા અને વેગીલા પ્રવાહો સર્વત્ર અસીમ રીતે ફેલાતા. શસ્ત્રોની અથડામણ, મુઠ્ઠીઓમાં ઝાંઝરાવટ અને ભયાનક ચીરફાડના અવાજોથી આખી જગ્યા ગુંજી ઉઠી હતી. ખડગોની ગર્જના અને ધધકતા શસ્ત્રોના ધમધમાટથી યુદ્ધભૂમિ ધ્રુજી ઉઠી; તીરોની વરખા અને ઘાયલોના રોદનથી વાતાવરણ થરથરી ઉઠ્યું. ‘ઢગ ઢગ ઢગ’ અવાજ સાથે ગળામાંથી લોહી વહેતું, હાથ-મસ્તક વિખેરાતા અને તૂટેલા ખડગોના ટુકડાઓથી આકાશ જાણે ભરાઈ ગયું હતું. ચામડી ઝલકી ગયેલી વાળ, તૂટી પડેલા ઢાલમાંથી નીકળતા અગ્નિચિંચોળથી સળગી ઉઠી હતી; પડેલા વીરોએ ખડગના ઘન ઘંટનથી યુદ્ધભૂમિ ગુંજાવી હતી. ભાલોથી ઘાયલ થયેલા હાથીઓમાંથી લોહી ઉછળતું અને દાંતના ઘર્ષણથી ભયંકર અવાજો ફેલાતા હતા. ભારે ગદા વડે ટોળાંના ચૂરચૂર અવાજથી આકાશ ગુંજી ઉઠતું; પડેલા વીરમસ્તકના સમૂહો કમળની જેમ ફેલાઈ ગયા હતા. વીરો અને હાથીઓના હાથથી ઉડેલી ધૂળથી આકાશ ઘેરાઈ ગયું; વિજયીઓએ શત્રુઓના કપાયેલા વાળ પકડી લીધા અને બદલો લીધો. ભય વધતો ગયો—નખોથી આંખ, કાન, નાક ફાડવામાં આવ્યા; રથો ધ્રુજતી ધરા પર હાથીઓના ઘાટથી પલટી ગયા. ભાલાના ઘાવથી લોહીથી લથપથ વસ્ત્રોથી યુદ્ધભૂમિ શોભિત થઈ; ધૂળના વાદળમાં શસ્ત્રો વહેતા હતા. સમુદ્ર જેવી ગર્વીલા લહેરો એકઠી થઈ હોય તેમ, તે વીર મૃત્યુથી વિલય પામ્યો, મૃત્યુ તો ઉલ્લાસ અને રમતમાં મગ્ન હતો. તે વાદળોની ગર્જના જેવી ધ્વનિ સાથે ગર્જતો, ગર્વીલા પર્વતો અને રાજહાથીઓની ટક્કરથી વાદળ ફાટી પડ્યા હોય તેમ ધ્વનિ ફેલાવતો; તેની સાથે રથના ચક્રો, ભાલા, ગદા અને વૃક્ષોની છાયામાં યુદ્ધ ચાલતું. વીરમંડળમાં તે મંડાણો જેવા, તીરોની લકીરો અને વૃક્ષોના ખોખલામાં પ્રવેશતો; તેની ધ્વજ અને છત્ર વાદળના ગોથાણથી ફાટી વિખેરાઈ ગયા. તે યંત્રો, પથ્થરો અને ચક્રોની ઉડતી ભીડમાં ઘૂસી ગયો; મૃત્યુના ઘાવથી તેનો દેહ છિન્નભિન્ન થયો, ઘાયલ વીરોના ચિત્કાર ગુંજતા હતા. ક્રૂર કુહાડાથી તેનું મસ્તક ઘાયલ થયું, તૂટેલા ખડગના તેજસ્વી ઝલકથી તેનું વસ્ત્ર ચિહ્નિત થયું. પૃથ્વી પર યુદ્ધમાં છોડાયેલા ભાલા અને બાણો પથરાઈ ગયા; સેના વચ્ચે ભૂતપ્રેતોની કૂદાકૂદ અને ગદાની ઘમાસાણ ગુંજતી હતી. તે આકાશમાં ઊભો રહ્યો, વીરતા દર્શાવતી ભાલા-શક્તિઓથી શોભિત દ્વાર સમાન; ભસુંદાએ તેનું ખડગ તોડી નાખ્યું, આકાશમાં એક વૃત્ત રચાયો. વીરમંડળમાં તે નળી અને વાંસની વચ્ચે મોર જેવો, તેની સેના રાજાએ સન્માનિત કરી, ખડગ-ભાલાની વરસાદમાં આનંદ માણતી. દેવકન્યાઓ વીરને પકડવા ઉત્સુક બની, હાથ ઉંચા કરતી; દિશાઓ વીરોના ઘમઘમાટથી ગુંજતી, તેમના બાંગડિયા ધ્રુજતી હતી. ભયંકર સૈનિકો ભાલાના ઘાટથી દબાઈ ગયા; હાથીઓની પાંખડી ભાંગી ગઈ, ચક્ર અને રથના ઘમઘમાટથી તેમની ગતિ અટકી ગઈ. મસ્ત હાથીઓ પર કુહાડાની વરસાદ વરસી, સૈનિકો ગદા લહેરાવી ગર્જના કરતા, દુશ્મનો ત્રાસે ભાગી ગયા. રથો અને વૃક્ષો યંત્ર અને પથ્થરથી તૂટી પડ્યા; છત્રો, કમળ જેવા ફિકાશ, ખડગથી ફાટી ગયા. પૃથ્વી પર સેના ઘટી ગઈ, બાણોથી વિક્ષિપ્ત અને હાથીઓના પાંજરે પાંજરે કપાયેલા કટિહીન ધડના ઢગલા લાગ્યા. હાથીઓ અંકુશના ઘાટ અને વીરના નાદથી અટકી ગયા; પાશકલા કસવામાં નિપુણ વીરોએ સાથીઓના વિયોગમાં શોક વ્યક્ત કર્યો. લોકો કમળપાંખડીની જેમ પડતા, છરીઓ પેટ ફાડી નાખતી; શિવતાંડવ જેવી ભયાનક નૃત્ય હતી, ત્રિશૂલ ઉંચા અને મુખ ભયંકર. ધનુરધારી ધાવતાં, તુણીર ભરેલા, પક્ષીઓની ટહુક જેવી ગુંજન; ગુલેલ અને ઢાલવાળા વીરોએ પરાક્રમ દર્શાવ્યો, બીજા યુદ્ધનૃત્ય કરતા. વીજળી જેવી મુઠ્ઠીઓથી દબાઈ, તે આકાશમાં ગિદ્ધ જેવી ઉડી ગયો, રથના કપડાં લહેરાતા. મહાહાથી અને ઘોડા અંકુશથી પકડાયા, વીરરાજાઓના ધ્વજ ઉડતા, ગદાના ઘનઘમાટ અને યુદ્ધની અફરાતફરીથી હલચલ મચી. પૃથ્વી મહેલ અને મિનારના ઘાટથી ખોદાઈ ગઈ; વિશ્વના પથ્થરના ગોઠાણો યુદ્ધના બમણા ધનુષ્યના તીરો વડે તૂટી પડ્યા. મસ્ત હાથીઓ આગળ-પાછળ કાપાયા, યુદ્ધભૂમિ જાણે મોટાં ઓખળમાંથી છૂટેલા ચોખા જેવી ભરાઈ ગઈ; સૈનિકપક્ષીઓ વાદળ જેવી જંજાળમાં બંધાઈ ગયા. તીરોની વરસાદ વીરપુરૂષોની લહેર જેવી વરસી; વીરોના મુગટો ગૂંચવણમાં નૃત્ય કરતા, યુદ્ધનો ઘમઘમાટ જાણે યુગાંતરે પર્વતો ડોલી ગયા હોય તેમ ગુંજતો. પછી રાજાઓ, વીર, મંત્રીઓ અને ઉત્સુક દર્શકો વચ્ચે ઉત્સાહભેર શબ્દો ઉદભવ્યા. સરોવરનાં કમળ કે ઉડતાં પક્ષીઓ જેવી, વીરમસ્તકોથી શોભિત આકાશ તારાઓ જેવી તેજસ્વી લાગતું. જુઓ! લોહીની લહેરોથી લાલ થયેલી પવનમાં તેઓ સંધ્યા આકાશ જેવી ઝળહળી ઉઠ્યા છે; આ વાદળ-સૂર્ય સમાન વીરમંડળ મધ્યાહ્નના તેજમાં ચમકી ઉઠ્યું.