શાલ, તાળ અને તમાલ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું તે પ્રદેશ, نیલ કમળોથી ભરીલાં તળાવોની કિનારે, વળાંકડાં વહેણવાળી નદીઓના આકારથી સુશોભિત હતો. ત્યાં લપસી રહેલા વેલીઓ અને કાંપતાં પાંદડાં પર, ખીલેલા મોરપિચ્છ જેવા કોમળ કૂંદ અને સુગંધિત કમળના ડાંઠોની સુગંધ વહેતી હતી. ગાયોના ઝુંડ, અમૃત સમ પાણીના ઘૂમતાં વલય પાસે ભેગા થતા અને જમીન પર પવનથી છૂટેલા કોમળ ફૂલોની સુંદરતા છવાઈ જતી. ઘણી પવિત્ર વૃક્ષોની ઘેરી વનરાજીઓ વચ્ચે નદીઓ છુપાઈ ગઈ હતી, અને ખીલી રહેલી વેલીઓની છાંયડીઓ તળે એક પણ ખાલી જગ્યા નહોતી. જાસુદના ફૂલોના અમૃતથી મહેકતા બગીચામાં, સુગંધથી ઉન્મત્ત થયેલી મધમાખીઓના ઝુંડ આકાશને ઢાંકી લેતા. ત્યાંના મહેલો પોતાના સૌંદર્યમાં ઈન્દ્રના મહેલને પણ ટક્કર આપતા, કમળના ગુચ્છોથી ઉડતા પરાગથી આકાશ લાલચટ્ટ થઈ જતું. પર્વત ધારા આનંદથી ગુંજતી અને સફેદ વાદળોની તેજસ્વિતા જાસુદના ફૂલો જેવી ચમકતી. ફૂલોની વેલીઓથી શોભિત છત પર રમતાં કોયલાં ભટકી રહી હતી, અને યુવાન સ્ત્રીઓ તાજા ફૂલોની શૈયા પર આરામ કરતી, તેમના શરીર ફૂલોની વણાવેલી વેણીઓથી શણગારેલા. બધું જ નવી કૂંપળોથી ઢંકાયેલું, તાજું અને સુંદર દેખાતું; વનવેલીઓના જીવંત જંગલમાં વળાંકડાં રસ્તાઓ હતાં, નરમ-નરમ પાંદડાં ગૂંચવાયેલા, અને ઘરો વરસાદનાં વાદળોથી ઢંકાયેલા. તે પ્રદેશમાં લીલોતરીએ ધૂંધને દૂર કરી દીધી હતી. છતો પર વીજળી જેવી શણગારેલી સ્ત્રીઓ ભેગી હતી, હવા ખીલી રહેલા નિલકમળોની સુગંધથી મદમસ્ત હતી. ગાયોના ઝુંડ ઠંડા પવનમાં શાંત થઈ જતા. ઘરઆંગણાંમાં ડરપોક હરણનાં બચ્ચાં છૂટી ગયાં હતાં, નૃત્યમગ્ન મોરોના ઝૂંડ ધોધના છંટકાવમાં રમતા, અને સુગંધથી મદમસ્ત પવન બધું જ સુગંધ ઉડાવી લેતો. ઔષધિય વનસ્પતિઓના તેજમાં દીવા પણ ભૂલી જતાં. આકાશમાં અનેક પક્ષીઓની કલરવથી હવા ગુંજતી, નદીઓના મૃદુ કલરવમાં વાતચીત થતી, મોતીની વણાવેલી લડીઓમાંથી પડતાં ઠંડા ટીપાં દરેક વૃક્ષ, વેલ અને ઘાસના પાંદડાને શોભાવતાં. એ પર્વત મહેલોનું વૈભવ કોણ વર્ણવી શકે? ત્યાં ક્યારેય ન સુકાતા, સદા ખીલી રહેલા ફૂલોની શોભા છવાઈ હતી. એવા મનોહર ગામમાં, બે દેવીઓ અવતર્યાં—તેમના શરીર અંદરથી ઠંડા હતાં, જાણે ભોગ અને મોક્ષ રૂપે શાંત આત્મજ્ઞાની પુરૂષમાં પ્રવેશી ગઈ હોય. સમયાનુક્રમમાં, સાધનાથી, લીલાને ત્રિકાળ દર્શન શક્તિ પ્રાપ્ત થઈ—શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ બની. પછી તેણે પોતાના સ્વાભાવિક સંસ્કારથી ભૂતકાળનાં જન્મ-મરણના બધા સંસારચક્રો યાદ કર્યા. "હે દેવી! તમારી કૃપાથી, આ સ્થાન જોઈને મારે અહીંના બધા ભૂતકાળના પ્રસંગો, દરેક કૃત્ય અને પરિસ્થિતિ યાદ આવી જાય છે. અહીં હું વૃદ્ધા સ્ત્રી હતી—દૂર્બળ, કાળી, સુકાઈ ગયેલી, એક બ્રાહ્મણપત્ની, જેના હાથ અને પેટ સુકા દર્ભના તણા ફાડવાથી ખડખડિયા થઈ ગયા હતા. હું ઘરમુખીની પત્ની, માખણ ઉથલવામાં નિપુણ, બાળકોની માતા, અને મહેમાનોને આનંદ આપનારી હતી. દેવ, બ્રાહ્મણો અને સજ્જનોને સમર્પિત, ઘી અને દૂધથી અંગ મલતી, ગર્ગરી, ચારુ અને કુંભ જેવા વાસણો સાફ કરતી." "મારું જીવન હમેશાં ખોરાક, મીઠું, એક કપડું, પાણીની કળશી અને અનાજના ભંડાર વચ્ચે વ્યસ્ત રહેતું. જમાઈ, દીકરીઓ, ભાઈ, પિતા અને માતાને માન આપતી. ઘરના કામ અને દિવસ-રાતની ફરજથી શરીર ખંગાળી ગયું હતું—એ જ વાતો વારંવાર, ચિંતામાં ડૂબી, બોલતી રહેતી. 'હું કોણ? આ જગત શું?'—આવાં પ્રશ્નો ક્યારેય, સપનામાં પણ, મનમાં આવતાં નહીં. એ અજ્ઞાન અને મોહમાં ડૂબેલી ગૃહપત્નીનું જીવન માત્ર ગૌચરણ અને ઈંધણ એકઠું કરવા, જૂની ઓઢણી પહેરી, ભારે વજન ઉઠાવવાથી શરીરે નિશાન પડ્યાં હતાં." "કાન, વાળ અને હાથમાંથી જીવાત કાઢતી, ઘરમાં વનશાક લાવવા દોડી જતી, હંમેશાં ઘરકામમાં વ્યસ્ત. ગાયો માટે નદીના લહેરિયા પાણીથી ભીંજાયેલી ઘાસ લાવતી, ઘરના દરવાજે ચંદનનું તિલક કરતી. ઘરનાં દાસો અને પશુઓ માટે હંમેશ તૈયાર, નિયમ અને મર્યાદામાં અડગ, જાણે દરિયો રોકતી કિનાર. એક કાનમાં જૂની પાનવર્ણી કુંડલ લટકતી, કષ્ટ અને વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકેલી, ભયથી ભરેલી દાસી જેવી." આ રીતે વર્ણન કરી, તે પર્વતગામના ખીણમાં ફરવા લાગી. ફરતી ફરતી, સરસ્વતી સ્વયં પ્રગટ થઈ. "આ ફૂલબાગ, લાલ વૃક્ષોના ગુચ્છોથી શોભાયમાન, મારો છે; આ ખીલી રહેલું ફૂલમંડપ, ઉદ્યાન જેવી રચના, મારો છે. આ કમળતળાવની કિનારા, વૃક્ષો અને લીલીછમ ઘાસથી વણાયેલી, મારી છે. આ તર્ણિકા—કર્ણિકા—પાંદડાં ખાઈ ગયેલી, મારી છે. આ દુર્બળ, પાણી વગર દુખી થયેલી ગાય મારી છે; આજે આઠમો દિવસ છે, તે આંસુભીની આંખે રડે છે." "હે દેવી, અહીં મેં બોલ્યું, રહ્યું, નિવાસ કર્યો; અહીં ઊંઘી, સમય વિતાવ્યો, આપ્યું અને લીધું. મારો મોટો પુત્ર શર્મા ઘરમાં રડી રહ્યો છે; મારી ગાય મેદાનમાં ચરે છે અને જંગલમાં દુધ આપે છે. ઘરમાં, બળવા માટે તૈયાર, સુકા અને ખારાશ ભરેલા ધૂળથી ઢંકાયેલું, આ મારો 'પંચકોષ' નામનું દેહ છે—ઘણું જ ભારે. રસોડું, કડવી દૂધીની વેલોથી ઘેરાયેલું, જાણે તૃષ્ણા જેવી, મારું છે; રસોડાની જગ્યા પણ મારા બીજા શરીર જેવી છે." "આ સંબંધીઓ, રડવાથી આંખ લાલ થયેલી, આ સંસારનાં બંધન છે; જે રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે, તે ઈંધણ લાવે છે. પથ્થર અને શંખના ગોઠથી સતત અથડાતી કિનારો, ઊંચી લહેરો વેલનાં પાંદડાંને સ્પર્શે છે. કિનારાં પર છાંટા, લહેરાતી ઘાસ અને પથ્થર-ફળ-શંખના અથડામણથી ફેન ફેલાય છે. મધ્યાહ્નના સૂર્યકિરણો તુષાર જેવી ચમક આપે છે, અને કિનારાં પર ફૂલોના ગુચ્છ આપતા ઉત્સુક વૃક્ષો ઊભાં છે." "ખીલી રહેલા કિંચુક વૃક્ષોની તેજસ્વી લાલિમા મોતી જેવી ઝળહળે છે, અને ફૂલોના ઢગલાં આનંદથી ફાટી નીકળ્યાં હોય તેમ લાગે છે. ગામનાં બાળકો ઘણાં બધાં ફળ એકઠાં કરતાં, ગામની નદીના ઘૂમતાં વલયમાં મગ્ન થઈ, વહેતાં જાય છે. ઝડપથી વહેતી, પાણીથી ધોવાઈ ગયેલી કિનારો, પહોળા પાંદડાવાળા વૃક્ષોની ઘેરી છાંયમાં સદા ઠંડી રહે છે." આ રીતે, તે સ્થાનની સૌંદર્ય અને જીવનની સ્મૃતિઓ, લીલા અને સરસ્વતીના અવતરણથી, અનુભૂતિરૂપ બની ગઈ.