હું તમને આ શાસ્ત્રીય શ્લોકોની કથા એક સ્નિગ્ધ, શ્રદ્ધાપૂર્વક અને સતત વહેતા વર્ણનરૂપે સંભળાવું છું: રાજા દ્વારા થયેલા દુષ્કર્મોના દોષથી, હું પામના વૃક્ષોના મૂળની ખીણોમાં નવ વર્ષ સુધી કૂષ્ટરોગગ્રસ્ત નકુલ તરીકે જન્મ્યો હતો. ત્યારપછી, હે દેવી, આઠ વર્ષ સુધી સૌરાષ્ટ્રમાં ગાય બનીને જીવ્યો, જ્યાં દુષ્ટ લોકોની ત્રાસ અને અજ્ઞાન ગવાળાઓની રમૂજી આજ્ઞાઓ સહન કરવી પડી. પછી, એક પક્ષી તરીકે, જંગલના મેદાનોમાં દુશ્મનના ફંદામાં ફસાયો અને ભારે પીડા અનુભવીને મુક્ત થયો—જેમ હવે મારા ઇચ્છાઓ તૂટે છે. ક્યારેક હું કમળના પુષ્પની કળીઓમાં મધમાખી સાથે આરામ કરતો, ગુપ્ત રીતે પરાગનો આનંદ માણતો. ક્યારેક સુંદર આંખો ધરાવતી હરણ સાથે ઊંચા પર્વતોની ચોટીઓ અને મનોહર જંગલમાં ફરતો અને ત્યાં શિકારીના બાણથી ઘાયલ થતો. આઠ દિશાઓમાં મેં દરિયાની લહેરો જોયી, જેમાં માછલીઓ, ઘોડાઓ અને કાચબાઓના અવાજો ગૂંજી ઉઠતા. ક્યારેક હું ચામડી જેવી નદીના કિનારે મધુર અવાજે ગીત ગાતો, સજ્જનોની વચ્ચે આનંદપૂર્વક જીવન વિતાવતો. પામ અને તમાલના વનમંડપોમાં ચંચળ ચહેરા અને આંખો ધરાવતી સ્ત્રી સાથે હું મારા પ્રિયને જોઈ રહ્યો હતો, તેના દ્રષ્ટિના ઉન્માદથી મત્ત હતો. કમળ જેવી જાંઘ ધરાવતી સ્વર્ગની અપ્સરા સાથે દેવતાગણ પણ આનંદિત થયા. મણિ અને સોનાથી સજ્જ, મણિ-માણિક્યથી ભરેલી ધરતી પર, મેરુ પર્વતના કલ્પવૃક્ષવનમાં યુવાન સાથીની સાથે સંગમનો આનંદ માણ્યો. દયાળુ દરિયાકિનારાની ગુફાઓમાં કાચબાની જેમ લાંબો સમય વિતાવ્યો, લહેરો અને ગૂંજી ઉઠતા વનમંડપોમાં. રાજહંસ બની, કમળના ડાંગર ઉપર હળવા પવનમાં પાંદડાની ગચ્છલીઓ વચ્ચે રમ્યો. ઘાસના દોળણાં હળવે હલનારા જોયા અને થાકેલા મચ્છરને તેના સાથી સાથે નિર્બળ પડેલો જોયો. કંપતા, લહેરાતા પાણી પર, નૃત્ય કરતા તરંગોની ટોચે, પર્વતની નદીઓમાં યુવાન જળવલ્લી સાથે ફર્યો. ગંધમાદન અને મન્દરનાં સુગંધિત મહેલોમાં, કાંમુક્તાથી વિધ્યાધર યુવાને પાદપકમલને શરણ લીધું. વાંછા અને વ્યાકુલતાથી, લાંબા સમય સુધી કપૂર છાંટેલા શય્યામાં પડ્યો, ચાંદની જેમ દર્પણની સપાટીઓ પર હલનચલન અનુભવ્યું. મારો મન અનેક યોનિઓમાં દુઃખના રૂપોથી વ્યાકુલ અને ઘેરાયેલું, જન્મમરણના લાંબા પ્રવાહમાં, પ્રબળ કર્મના પવને વહેતી નદીની જેમ ભટકાતું રહ્યું. પછી પ્રશ્ન ઉઠ્યો—એ અડગ વજ્રમય બિંદુમાંથી, બ્રહ્માંડની ઘન દીવાલમાંથી, જે કરોડો યોજન વિસ્તરેલી છે, તમે બંને કેમ બહાર આવ્યા? એ બ્રહ્માંડ ક્યાં, તેની દીવાલ ક્યાં, એ વજ્રમયતા ક્યાં? હે દેવી, તમે બંને તો રાજમહેલના આંતરિક આકાશમાં જ રહો છો. એ જ પર્વતગામમાં, એ જ ઘરમાં, વશિષ્ઠ નામના બ્રાહ્મણે પોતાનું રાજ્યસ્વરૂપ આનંદથી માણ્યું. એ જ મંડપ, એ જ ખાલી જગ્યા, તેણે ધરતી રૂપે અનુભવ્યું, ચારેય મહાસાગરોથી ઘેરાયેલું. એ ધરતીના આસન ઉપર, જે આકાશનું સ્વરૂપ છે, તે અને અરુંધતીએ રાજનગરી અને રાજમહેલનો અનુભવ કર્યો. ત્યાં લીલા નામની એક ઉપજી, અને તેણે જ્ઞાનનું પૂજન કર્યું; જ્ઞાન સાથે મળીને તે અદ્ભુત અને આનંદદાયક આકાશમાં ઉછળી ગઈ. ઘરના આંતરિક ભાગમાં, હાથની લંબાઈ જેટલી જગ્યામાં, તેણે બીજું બ્રહ્માંડ, પર્વત અને ઇન્દ્રનું મહેલ પ્રાપ્ત કર્યું. પછી તે બ્રહ્માંડમાંથી પોતાના ઘરમાં પાછો ફર્યો, જેમ શય્યામાં પડેલો મનુષ્ય એક સ્વપ્નમાંથી બીજામાં જાય છે. આ બધું માત્ર ચેતનાનો પ્રકટાવ છે, ખાલી આકાશ છે; ન તો કોઈ બ્રહ્માંડ છે, ન જગત, ન દીવાલ કે અંતર. માત્ર પોતાનું મન જ પ્રકાશિત થાય છે, અને બંને માટે તે સમાન રીતે મોહક છે; જ્યારે બધું માત્ર સંસ્કારોમાંથી ઊભું છે, ત્યારે બ્રહ્માંડ કે સંસારનું શું? જ્ઞાનનું આકાશ નિર્વિઘ્ન અને અનંત છે; પોતાના મનથી જે ઉથલપાથલ થાય છે, તે દેખાય છે, જેમ પવન સ્પંદનથી ચાલે છે. ચેતનાનું આકાશ જન્મરહિત અને શાંત છે, સર્વત્ર અને સર્વકાલે; માત્ર મનથી જ જગત દેખાય છે, અને તે પોતામાં જ પ્રગટે છે. જાગૃત વ્યક્તિ માટે આ જગ્યા આકાશ કરતાં પણ શૂન્ય છે; અજાગૃત માટે એ વજ્રમય પર્વત જેટલું અડગ છે. જેમ સ્વપ્નમાં મનુષ્ય ઘરમાં બેઠો હોય છતાં તેજસ્વી નગરી દેખાય છે, તેમ ચેતનાના સ્વરૂપે આ અસત્ય જગત તેજથી ઝગમગે છે. જેમ મૃગતૃષ્નામાં પાણી દેખાય છે, કે સોનામાં કંકણનું રૂપ દેખાય છે, તેમ આ અસત્ય જગત સાચું લાગે છે, અને દૃશ્ય પોતાનામાં જ ઊભું થાય છે. આ રીતે, જ્યારે એ બે કન્યાઓ મનન કરતી હતી, તેઓ સૌમ્ય રૂપે, મૃદુ પગલાંમાં ઘરની બહાર નીકળી. ગામના લોકોની નજરથી અજાણ, તેઓએ પર્વતની દિશામાં નજર કરી, જ્યાં ગુફાઓ આકાશથી સ્પર્શાઈ રહી હતી અને ચોટીઓ સૂર્યકિરણથી પ્રકાશિત થતી. એ પર્વત પર અદ્ભુત વનવસ્ત્ર ફેલાયું હતું, વિવિધ રંગના ફૂલો ખીલી ઉઠ્યા હતા, અને અનેક ઝરણાંથી પંખીઓનો કલરવ ગુંજતો હતો. ત્યાં અદભુત ફૂલોના સમૂહ, કેસરરંગના વાદળો અને મીકાના પથ્થર પર આરામ કરતા પક્ષીઓ દેખાતા. સર્વ નદીઓના કિનારા વિસ્તરેલા સારવંજુલ વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા, પવન અધૂરી શિલાઓ, ખીણો અને નૃત્ય કરતી વલ્લીઓમાં રમતો. વાદળો ફૂલોની જેમ આકાશને ઢાંકી દેતા, વરસાદનું પાણી ખીણોમાં ભેગું થતું, અને લાંબી નદીઓ ચમકતા મુક્તાના સમૂહ વહન કરતી. પવન જંગલના વૃક્ષોને હલાવી, દિશાઓના કિનારાને ઊલાળતો, અને ઘન વનછાયાથી સતત ઠંડક રહેતી. પછી એ બે કન્યાઓએ પોતે જ એ પર્વતગામ જોયું, જાણે સ્વર્ગનો એક ખંડ ધરતી પર પડ્યો હોય. આ રીતે, જન્મમરણના અનેક અનુભવોથી પસાર થઈ, ચેતનાના અદ્ભુત રહસ્યને સમજતાં, એ બે કન્યાઓએ જીવનના અદ્ભુત દૃશ્યનો અનુભવ કર્યો.