એક જીવ, જેણે અનેક જન્મો લીધા છે, તેની મનોદશા અને જીવનયાત્રા અહીં વર્ણવાય છે. તેનો મન ભોગવિષયની તરંગો અને ભવસાગરમાં ઊભરાતા ભવચક્રના ઘૂમરમાંથી સતત વ્યાકુળ રહે છે; તેની ચાલ ઢીલી પડી ગઈ છે અને તે આ જીવનના મહાસાગરમાં કાચબાની જેમ બની ગયો છે. રાજકાજના અનેક ભારે કાર્યો કરતા હોવા છતાં, તે પોતાના તેજમાં સ્થિર રહીને સુતો રહે છે અને સંસારના મોહથી જાગતો નથી. તે સતત વિચારે છે: "હું સ્વામી છું, હું ભોગવતો છું, હું સિદ્ધ છું, શક્તિશાળી છું અને સુખી છું," પણ એ વિચારોના અનંત દોરાથી બંધાઈ ગયો છે અને એના વશમાં રહી ગયો છે. હવે, એ સુંદર દેવીએ પૂછ્યું: "કયો પતિ તમને નજીક લાવે છે, જેમ પવન જંગલમાંથી સુગંધની લહેરને લાવે છે?" પછી એ કહે છે: "બાળિકા, આ જગત કંઈક અલગ જ છે—આ બ્રહ્માંડનું મહાન મંડપ છે; અને સંસારના બંધનો પણ અલગ જ છે. એ ભવચક્રો, જે અહીં નજીક દેખાય છે, વાસ્તવમાં અણગણ્ય લાખો યોજન દૂર છે. જો તું નજરે જો, તો એ બધું શૂન્ય છે; એમાં અનંત મેરુ અને મન્દર પર્વતો ઊભા છે. દરેક અણુમાં સર્જનના જૂથો અવરોધ વિના ઉદ્ભવે છે; મહાચૈતન્યના કિનારે એ પ્રકાશના કણો જેવા ઝળહળી ઊઠે છે. છતાં, આ અતિવિશાળ બ્રહ્માંડ પણ તુલામાં એક તલના દાણાની વજન જેટલું પણ નથી. જેમ આકાશ અનેક રત્નમય પર્વતો અને વનોના પ્રકાશથી ઝગમગે છે, તેમ ચૈતન્ય પણ જગતરૂપે દેખાય છે, ભલે એમાં પૃથ્વી વગેરે તત્વો ના હોય. અહીં માત્ર જ્ઞાન જ ઝગમગે છે—'જગત' વગેરે નામથી ઓળખાય છે; સર્જનના આરંભે પૃથ્વી વગેરે તત્વોથી બનેલું કંઈ પણ હોતું નથી. જેમ નદીમાં તરંગો સતત ઊભા થાય છે, તેમ આ જગતની અનેક રચનાઓ અને સ્વરૂપો સતત ઊભા થાય છે. હવે, જગતજનની, હું અહીં મરી ગયો છું; મારું જન્મ રજોગુણથી થયું હતું, ન તો તમોગુણથી, ન તો સત્વગુણથી. બ્રહ્માનું અવતરણ થયા પછી, મેં આઠસો જન્મ ભોગવ્યા છે; હવે મારા સમક્ષ એ અનેક યોનિઓ દેખાય છે, જેણે હું પાર કરી છે. આ સંસારના ચક્રમાં, એક વખત હું બીજું જગતમાં કમળમાં મધમાખી હતો અને વિદ્યા ધારાઓમાં શ્રેષ્ઠ કન્યા હતો. દુર્ગુણોથી દૂષિત થઈ, પછી માનવી સ્ત્રી બની; બીજા લોકમાં તાંગણાના રાજાના પ્રિય બની. કરંજા, કુંજ, જાંબીર અને કદંબના વનમાં, પાંદડાની વસ્ત્ર પહેરી, શ્યામવર્ણની બની, હું શબરી બની. વનમાં રહેતાં, વનજીવનથી સહજ બની, લતાવૃક્ષ બની ગઈ; ગુલુચ્છા ફળ જેવી આંખો અને હાથે પાંદડા લઈ, વનમાં રહી. પવિત્ર આશ્રમની એ લતા બની, ઋષિઓના સંગથી શુદ્ધ થઈ, અને વનમાં અગ્નિથી દાઝાઈ, હું મહાન ઋષિની પુત્રી બની. કર્મના ફળથી, જે સ્ત્રીત્વ આપે છે, હું સોરાષ્ટ્રમાં એક શાનદાર રાજા બની, અને એ સ્થાન પર સો વર્ષ સુધી રાજ કર્યું. પણ પામના વૃક્ષની ખીણમાં રાજકર્મની ભૂલથી, નવ વર્ષ માટે કૂશ્ઠરોગી નકુલ બની ગઈ. સોરાષ્ટ્રમાં આઠ વર્ષ સુધી, હું એક ગાય બની રહી, દુષ્ટ લોકો અને અજાણ ગવાળાઓની રમતમાં દુઃખ સહન કર્યું. પછી, એક પક્ષી બની, જંગલની મેદાનમાં શત્રુના જાળમાં ફસાઈ, ભારે પીડા સાથે મુક્ત થઈ, જેમ હવે આ કામનાઓ તૂટે છે. કમળના ફુલની ગોદમાં મધમાખી સાથે આરામ કર્યો, કમળકુડામાં છુપાઈ મધનો આનંદ માણ્યો. એક સુંદર આંખો ધરાવતી હરણ સાથે ઊંચા પર્વતોમાં ફર્યા, અને સુંદર વનમેળમાં શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયો. આઠ દિશામાં હું જોયું કે સમુદ્રની લહેરો મને લઈ જાય છે, અને માછલી, ઘોડા, કાચબાની ધ્વનિ મને ઘેરી લે છે. ચામડીયાં નદીના કાંઠે હું મધુર સ્વરે ગાઈ પીધું; સારા અને સજ્જનોની વચ્ચે આનંદથી સંયોગ માણ્યો. પામ અને તામાલાના વનમાં, ચંચળ ચહેરા અને આંખો ધરાવતી સ્ત્રી સાથે, પ્રેમભરી નજરથી મોહીત થઈ પ્રિયતમને જોયો. સોનાની જેમ ઝળહળતાં, કમળ જેવી જાંઘ ધરાવતી સ્વર્ગની અપ્સરા સાથે દેવતાઓ આનંદિત થયા. મેરુ પર્વતના કલ્પવૃક્ષ વનમાં, રત્ન અને મોતીથી સજ્જ ધરા પર, યુવાન સાથીની સાથે સંયોગનો આનંદ માણ્યો. લાંબા સમય સુધી, કાચબાની જેમ, દરિયાના કિનારે ગુફાઓમાં, લહેરો અને પ્રતિધ્વનિ કરતા વનમાં રહી. રાજહંસ બની, કમળના દંડ પર ઝૂલ્યો, સરોવરની શીતલ પવનમાં, પાંદડાના જૂથો વચ્ચે રમ્યો. કાંપતા ઘાસના પાંદડાની પાંખડી પર એક થાકેલા મચ્છર અને તેની સંગિનીને નિરાશાવસ્થામાં જોયા. લહેરાતા પાણી પર, નૃત્ય કરતા તરંગોની ટોચે ચુંબન લઈ, યુવાન જળલતા સાથે પર્વતની નદીઓમાં ફર્યો. ગંધમાદન અને મન્દર પર્વતના સુગંધિત મહલોમાં કામાવેશથી વિદ્યા ધાર યુવાને તેના ચરણમાં પડી. વ્યાકુળતાથી દગ્ધ થઈ, લાંબા સમય સુધી કપૂર છાંટેલા શયનપથ પર ચાંદનીની જેમ અશાંત રહી. મારું મન ભ્રમિત, ક્યારે ઊંચે, ક્યારે નીચે, અને શરીર અનેક યોનિઓના દુઃખથી હલનચલન થતું, હું સંસારના લાંબા પ્રવાહમાં, ભાગ્યના પવનથી અનિવાર્ય રીતે વહેતો રહ્યો. હવે પ્રશ્ન થાય છે—આ અદમ્ય શક્તિના ગાઢ મંડપમાંથી, બ્રહ્માંડની દિવાલમાંથી, જે કરોડો યોજન વ્યાપી છે, તમે બંને કેવી રીતે બહાર આવ્યા? બ્રહ્માંડ ક્યાં છે, એની દિવાલ ક્યાં છે, અને એ અદમ્ય દૃઢતા ક્યાં છે? હે દેવી, તમે બંને તો રાજમહેલના અંતરસ્ખાનમાં જ રહો છો. એ જ પર્વતગામમાં, એ જ ઘરમાં, વશિષ્ઠ નામના બ્રાહ્મણ પોતાની રાજ્યસત્તાનો આનંદ માણે છે.