પ્રભુ, હવે હું આપને યોગવાસિષ્ઠના આ શ્રેણીબદ્ધ શ્લોકોનું એક સજીવ, શ્રદ્ધાપૂર્ણ અને સુસંગત વાર્તા રૂપે વર્ણન કરું છું: જ્યાં સુધી કોઈ વસ્તુ અનુભવમાં આવતી નથી, ત્યાં સુધી ચિત્તમાં તેનો અનુભવ થતો નથી; જેમ કે, કોઈ પુત્ર નહીં હોય તો પિતાની સ્મૃતિ સ્વપ્ન કે માયાથી પણ ઉદભવતી નથી. ક્યારેક, સ્મૃતિની અવસ્થાને પણ પરિહારીને, માત્ર એક ઝલક દેખાય છે—પ્રથમ સર્જનના પ્રભુના રૂપમાં, પછી અનુક્રમમાં. ઓ કાંતિમયે, આ દૃશ્યમાન જગત, ત્રણ લોકોથી શરૂ થાય છે—કેટલાંક માટે તે અનુભવ રૂપે સ્મૃતિમાં રહે છે, તો બીજાઓ માટે એ સ્મૃતિ રૂપે રહેતી નથી. કેટલાંક માટે, એ માત્ર દેખાવ જ છે, કોઈ સ્મરણ વગર; કારણ કે, અણુરૂપ ચિત્તની શાસનશક્તિ ઉદભવે છે, crow અને પલમ ફળના સંયોગ જેવી. જે દૃશ્યની સંપૂર્ણ રીતે ભૂલાઈ જાય છે, તેને મુક્તિ કહેવાય છે; એ અવસ્થામાં, કોઈ માટે ઇચ્છિત કે અનિચ્છિત કંઈ જ નથી. ‘હું’ અને ‘જગત’ ની લાગણી રહે છે, તો સંપૂર્ણ અભાવ પ્રાપ્ત કર્યા વિના, મુક્તિ—જે અનુદયી સ્વરૂપ છે—સાચી રીતે ઉદભવતી નથી. રશીમાં સાપની માયાની જેમ, જે હંમેશા અનુદયી અને શાંતિરૂપ છે, તે શબ્દ અને અર્થ ‘સાપ’ના સંયોગ રહે છે ત્યાં સુધી ટળતી નથી. અર્ધ-શાંત થયેલું, સાચું શાંત નથી; કારણ કે, બીજું કંઈ મળતાં, પહેલાના અંતે બીજું ભૂત પણ જાગે છે—even for the wise. આ સંસાર મજબૂત અને અંતિમ દેખાય છે, પણ તપાસ કરતાં, તેનું સાચું કારણ નથી; જે કંઈ દેખાય છે, તે અદૃશ્ય પણ થઈ જાય છે. બ્રાહ્મણ અને બ્રાહ્મણ સ્ત્રીના રૂપના સર્જનમાં, સ્મૃતિ કારણ કહેવાય છે; પણ, સ્મરણ માટે કંઈ હોવું જરૂરી છે. ત્યાં, બ્રહ્માના (Grandfather) સ્મરણ કારણ છે, અને એનું સ્મરણ પણ; પણ, અગાઉ એ નથી, કારણ કે પૂર્વ જન્મ મુક્ત હતો. અગાઉ, સ્મરણ માટે કંઈ જ નથી; છતાં, ચિત્તના સ્વભાવથી, કમળમાંથી જન્મવાની અવસ્થા આવે છે. બીજો પ્રાણીપ્રભુ ઉદભવે છે, વિચારે છે—‘હું પહેલાં ન હતો’; જેમ, અચાનક, માત્ર જાગૃતિની ઝલકથી કોઈ દેખાય છે. આ રીતે, જ્યારે જગત ઉદભવે છે, ત્યારે ક્યારેય કંઈ સાચું ઉદભવતું નથી; ‘ઉદભવ’ કહેવાય છે, એ માત્ર ચિત્ત-આકાશમાં સ્થાપિત છે. પરમ અવસ્થા, આ સ્મૃતિનું દ્વિધ કારણ છે; કારણ-અર્થનો સંબંધ માત્ર એક ચિત્ત-આકાશ છે. કારણ-અર્થનું અસ્તિત્વ ઉપસર્ગ કારણોથી છે; એના અભાવથી, એ એકતા ટળતી નથી. આ મહાચિત્તનું સ્વરૂપ છે; જાગૃતિ સ્મરણથી ઉદભવે છે. કારણ-અર્થનો સંબંધ માત્ર દેખાવ છે, એટલે શબ્દ સાચો નથી. અત્યારે, કશું જ ઉદભવ્યું નથી—દૃશ્ય જગત કે ત્રણ લોક પણ નહીં; ચિત્ત-આકાશ, ચિત્ત-આકાશમાં, માત્ર પોતામાં જ સ્થિત છે. અરે, દેવીએ, તમે મને પરમ દૃષ્ટિ બતાવી છે; જગતના રૂપોની સુંદરતા, જોવાની પ્રકાશમાં, પૃભાતની કાંતિ જેવી ચમકે છે. હવે, જેટલું હું આ દૃષ્ટિમાં પરિપક્વ છું, પુન: પુન: અભ્યાસ વિના, દેવીએ, મારી ઉત્સુકતા દૂર કરો. જે ઘરમાં બ્રાહ્મણ પોતાની પત્ની સાથે રહેતો હતો, મને એ સર્જન, એ પર્વત ગામ જોવા દો. પરમ, શુદ્ધ દૃષ્ટિ પર આધાર રાખીને—જે જડ અને ચેતન રૂપે બનેલી છે—આ દેખાવ છોડી, અસ્તિત્વની અશુદ્ધિ પણ છોડો. પછી, નિશ્ચયથી, તમે આકાશ-સમાન આત્માને પામશો, જે અવકાશમાં સ્થિત છે; જેમ, પૃથ્વી પર મનુષ્યની કલ્પના આકાશમાં શહેર બને છે. ચાલો, એમ સ્થિત બ્રાહ્મણ અને એની સર્જનને નિહાળી લઈએ; એ રીતે, એ દૃષ્ટિના દ્વારથી, શરીર સાચો અવરોધ છે. આ શરીરથી, દેવીએ, બીજું જગત પ્રાપ્ત થાય છે—કે નહીં. અહીં કારણ સમજાવું કેમ, કારણ કે એ તો કૃપાથી જ પકડી શકાય છે. આ જગતો, સ્વરૂપ વિનાના હોવા છતાં, સ્વરૂપ ધરાવે છે એમ દેખાય છે—ભ્રમથી; તમે તેને સુવર્ણ તરંગોની કલ્પનાથી સમજ્યા છે. સુવર્ણમાં તરંગો દેખાય છે, પણ સાચી તરંગ-સ્વભાવ નથી; એ જ રીતે, જગતના રૂપમાં, ચિત્તમાં જગત-સ્વભાવ નથી. આ જગત માત્ર અવકાશ છે, એ બ્રહ્મન જ છે, દૃશ્ય કંઈ નથી; જે કંઈ અહીં દેખાય છે, એ માત્ર દરિયાની ધૂળ છે. બ્રહ્મન જ બ્રહ્મનને જુએ છે, અબ્રહ્મનને નહીં; બ્રહ્મન જ બ્રહ્મનને જુએ છે. તેનું સ્વરૂપ એવું છે—સર્જન વગેરે નામથી ઓળખાય છે. બ્રહ્મન અને જગત વચ્ચે કારણ-અર્થનું ઉદભવ નથી, કારણ કે બધા કારણ અને ઉપસર્ગો અસ્તિત્વમાં નથી. યોગના અભ્યાસથી, તમારું મન શાંત અને વિભાજનરહિત ન થાય ત્યાં સુધી, તમે બ્રહ્મનને સાચા સ્વરૂપે નથી જુએ. જે લોકો, અમારી જેમ, ત્યાં સ્થિરતા પામે છે—અભ્યાસ અને બ્રહ્મન જ્ઞાનથી—એ જ એ અવસ્થાને જુએ છે. જેમ કલ્પનાના શહેર, તેમ મારું શરીર અવકાશથી બનેલું છે; હું જુએ છું કે આ શ્વાસ જ બ્રહ્મન છે, અને આ શરીરથી એ પરમ અવસ્થાને નિહાળું છું. હું શુદ્ધ જ્ઞાનનું શરીર છું, જેમ કમળથી જન્મેલા અને અન્ય; બ્રહ્મન, આત્મા, જગત, અને બધું—મારા સ્વરૂપના અંગ છે. તમારા અભ્યાસ વિના, બાળક, એ રૂપ બ્રહ્મન અવસ્થાને પામ્યું નથી; એ મન-ઉપજેલા આત્મા તરીકે રહે છે, એટલે તમે એ નથી જુએ. જેમાં તમારા કલ્પનાનું શહેર તમારા શરીરમાં નથી, ત્યાં બીજાના કલ્પનાનું શહેર પણ તમારા શરીરમાં નથી. તેથી, આ શરીર—જે ચિત્ત-આકાશ સ્વરૂપ છે—છોડી, તમે તે (પરમ)ને જુએશો; જલદી કરો, ઓ કર્તવ્યજ્ઞ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ. કલ્પનાનું શહેર, કલ્પનાકર્તા માટે જ સાચું છે; શરીર સાથે કે વગર, બીજાઓ માટે એ કંઈ જ નથી. સર્જનના આરંભે, જગત-માયાએ ઉદભવ કર્યો અને આ સ્થિતિમાં આવ્યો; ત્યારથી, ભાગ્ય (destiny) મજબૂત બન્યું છે. તમે કહ્યું, ઓ દેવીએ, ‘ચાલો બ્રાહ્મણ અને તેની પત્નીના ઘરમાં જઈએ.’ તો, હું કહું: માતા, આપણે કેવી રીતે જઈશું? આ રીતે, યોગવાસિષ્ઠના આ શ્લોકો એક સજીવ, અનુપમ અને શ્રદ્ધાપૂર્ણ વાર્તા-રૂપે પ્રગટ થાય છે, જ્યાં ચિત્ત, સ્મૃતિ, બ્રહ્મન અને જગતના રહસ્યો, દૃષ્ટિ, કલ્પના અને પરમ અવસ્થા સુધીની યાત્રા, હૃદયમાં પ્રકાશિત થાય છે.