પ્રિય વાચક, હવે હું આપને યોગવાસિષ્ઠના આ પવિત્ર શ્લોકોનું સુમેળભર્યું વર્ણન કરું છું, જેમ કે મહાન ઋષિએ સંવાદમાં પ્રગટાવ્યું છે. અંબિકા, જ્યાં હવે મારા પતિ નિવાસ કરે છે, એ જગત મને રચાયેલું લાગે છે—કારણ કે તેમાં અવકાશ, કાળ અને બીજા ઘટકો નથી; તે ખાલી છે. રચાયેલું જગત ક્યારેય અયથાર્થમાંથી ઊભું થતું નથી, કેમ કે જે કારણથી જેવું પરિણામ આવે છે, તે બંને એકસરખાં હોવા જોઈએ. જેમ કે માટીમાંથી પાણી નહીં મળે, પણ માટીમાંથી હાંડી બને છે અને હાંડી પાણી રાખવા માટે ઉપયોગી છે—એ રીતે, કારણ અને પરિણામ અલગ હોય છે. જે કંઈ પરિણામ ઊભું થાય છે, તે સહયોગી કારણોથી થાય છે, પણ તેમાં મુખ્ય કારણની ખાસિયત હંમેશાં દેખાય છે. પણ, સુંદર મુખવાળી, તમારા પતિની રચનામાં ધરતી જેવી કોઈ પણ પ્રકૃતિનું કારણ નથી; એ ધરતી અહીંની ધરતીમાંથી ઉત્પન્ન નથી થઈ. અહીંથી ચેતના વિલય પામી છે, તે દૂર ઉડી ગઈ છે—તો પછી આ ધરતી અહીં કેવી રીતે ઊભી રહી શકે? આ રચનામાં ક્યાં સહયોગી કારણ છે? ક્યાંય કારણ જ નથી. જ્યારે કારણો હાજર ન હોય, ત્યારે પણ સહાયકોથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે પણ અગાઉના કારણનું જ પરિણામ હોય છે—આ બધાએ અનુભવ્યું છે. દેવી, મારા પતિને જે સ્મૃતિ પ્રગટ થઈ છે, એનું કારણ હું જાણું છું—આ જગત એનું જ નિશ્ચય છે. સ્મૃતિ અવકાશ જેવી સ્વરૂપ ધરાવે છે; જેમ એ ઉદ્ભવે છે, તેમ તમારી માટે પણ. પતિએ જે જગત સર્જ્યું છે, એ પણ સ્મૃતિ અને અવકાશની શક્તિથી ભરપૂર છે. પતિએ જે સ્મૃતિ અને અવકાશથી બનેલું જગત વર્ણવ્યું છે, એ પ્રમાણે હું પણ આ જગતને ઉદાહરણરૂપ માનું છું. એ રીતે, તમારા પતિનું આ અયથાર્થ જગત તેજથી ઝળહળે છે; એ જ રીતે, આ જગત પણ દેખાય છે—હું આ જોઈ શકું છું, બાલા. જેમ પતિના નિરાકાર જગતમાંથી બીજું મોહમય જગત ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ અહીં પણ થાય છે—મને કહો, જેથી જગતની ભીનપટ્ટી દૂર થાય. અગાઉ સ્મૃતિ માત્ર મોહરૂપ હતી અને તેથી આ જગત ઉત્પન્ન થયું; તે સ્વપ્નમય મોહરૂપ લાગે છે—એવું કહેવાય છે. ચેતનાના અવકાશમાં ક્યાંક એક સંસારના મંડપ છે, જે આકાશમાં ઉગેલા કમળની પાંદડીઓ જેવી આવરણ અને ઉઘાડણ ધરાવે છે. પતિ ત્યાં મેઉરુ પર્વતને આધાર આપતી પ્રતિમા જેવો છે, શહેરના ઈશ્વર જેવો છે, તેજસ્વી સલાભંજિકા જેવો છે, ચૌદ લોકપાલોમાંથી એક છે, ત્રિગર્ત પ્રદેશનો રાજા છે અને સૂર્યને પ્રકાશ આપતી દીવો છે. તે પર્વતના ખૂણે વાંદરની માટીની જેમ, અનેક પુત્રો, વૃદ્ધો, રાજાઓ અને બ્રાહ્મણોનું નિવાસસ્થાન છે. તે તારાઓથી ભરેલી ખજાનાની જેમ, આકાશના ઊંચા ભાગે અંધકારથી ઘેરાયેલી છે; સ્વર્ગમાં વસતા સિદ્ધોનું ગુંજન અને મચ્છરનું મંધમગન પણ છે. તે ઘનઘોર વાદળના મહેલો જેવી ધૂમથી ઘેરાયેલા ખૂણાની જેમ છે, પવનના માર્ગ પરના મહા વાંસ પર બેઠેલા વાયુમાર્ગી જીવની જેમ છે. તે દેવ, દાનવ અને અન્ય બાળકોની રમૂજી વાતોથી ભરપૂર છે, શહેરો, ગામો અને લોકોના વાસન અને સાધનોની ભીડ છે. ત્યાંની ધરતી નદીઓ, સમુદ્રના મોજા અને તળાવના પ્રવાહોથી ધોવાઈ રહી છે, અને તેના ખાડાઓ પાતાળ, પૃથ્વી અને સ્વર્ગના ભોગોથી તેજમય છે. તેમાં, એક ખૂણાના ખાડામાં, પર્વતના પથ્થર પર, પર્વતગામનું નાનું ખાડું છે. આ સ્થળે, નદીઓ, પર્વતો અને જંગલોની વચ્ચે, એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો—એ હંમેશાં પોતાની પત્ની અને પુત્રો સાથે, સ્વસ્થ, ગાય અને દૂધથી સંપન્ન, રાજાનો ભય ન હોય, સૌનું આદર કરતો, અને ધર્મનિષ્ઠ હતો. સંપત્તિ, રૂપ, વય, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં કોઈ વશિષ્ઠ જેવો હોય શકે, પણ વશિષ્ઠ જેવી ચેતના ન હોય. તેનું નામ વશિષ્ઠ હતું; તેની પત્નીનું નામ ઇન્દુસુંદરી, પણ પૃથ્વી અને સ્વર્ગમાં તે અરુંધતી તરીકે જાણીતી હતી. સંપત્તિ, રૂપ, વય, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં એ પણ અરુંધતી જેવી હતી, પણ ચેતનાના તત્ત્વમાં નહીં. એ પ્રેમથી રમતી, સુંદરતા થી ઝગમગ કરતી, પતિ માટે આખું જગત હતી, કમળ પર બેસેલી જેવી. એક વખત એ ઋષિ પર્વતની ઢાળે તળાવ પાસે બેઠા હતા અને નીચે એક રાજાને જોયો. રાજા આખા свој પરિવાર અને સેના સાથે શિકાર માટે જતો હતો, મોટો કલરવ અને ધૂમધામથી, જાણે મેઉરુ પર્વત જીતવા નીકળ્યો હોય. યાકના પૂંછડાવાળા પંખા, ચાંદની જેવા ધ્વજ અને વનમાલાઓથી, આકાશમાં સફેદ છત્રોની મંડળીઓથી ચાંદીના પાટિયા જેવું શોભતું હતું. ઘોડાં અને રથોની ધૂળ વાદળ જેવી લાગતી, અને શહેર ઊંચા મહેલો અને દરવાજાંથી છુપાઈ ગયું હતું, જે હાથીઓએ ઊંચા કર્યા હતા. આખો પ્રદેશ ભવ્ય હલચલથી ગૂંજી રહ્યો હતો, અને સર્વ દિશાઓમાં વહેતો હતો, સુવર્ણ અને રત્નના હાર, કંકણ અને કાનના દાગીનાથી શોભતો હતો. એ રાજાને જોઈને, બ્રાહ્મણે વિચાર્યું: "આહ, રાજાશાહી કેટલી સુખદાયક છે, સર્વ પ્રકારના સૌભાગ્યથી ઝગમગતી!"—"ક્યારે હું રાજા બનીશ, અને દસ દિશાઓમાં પગદળ, રથ, હાથી, ઘોડા, ધ્વજ, છત્ર અને પંખાથી ભરાઈ જઉં?" "ક્યારે મલયજાસ્મિનના પરાગથી સુગંધિત પવન મારા સુધી પહોંચશે, જે અંતઃપુરનાં સ્ત્રીઓની રમતમાં થાકેલા પરસેવે ભીંજાયેલું હશે?" "ક્યારે હું મહાન સ્ત્રીઓના ચહેરાને ચંદનથી છાંટીને, પ્રખ્યાત અને ચંદ્ર જેવાં તેજસ્વી બનાવીશ?" આ રીતે, બ્રાહ્મણમાં ઈચ્છાઓ ઉદ્ભવી, છતાં તે પોતાના ધર્મમાં તત્પર અને જીવનભર સતર્ક રહ્યો. જેમ શિયાળું પાંદડાને સુકવવા આતુર હોય છે, તેમ વૃદ્ધાવસ્થા હૃદયમાં પ્રવેશી, ઝડપથી તેના પાસે આવી. જ્યારે મૃત્યુ નજીક આવ્યું, ત્યારે તેની પત્ની પણ સુકાઈ ગઈ, જેમ ઉનાળાની તીવ્ર તાપમાં લતા સુકાઈ જાય છે. એ વખતે, એ સ્ત્રીએ મને પૂજ્યું, હે સુમુખી, જેમ તમે પૂજ્યું છે, અને અમરત્વ મેળવવું અત્યંત દુષ્કર છે એ સમજીને, એણે મારે પાસે એ જ વર માંગ્યો. પોતાના મંડપમાંથી, એ દેવીએ માગ્યું કે તેના મૃત્યુ પામેલા પતિની આત્મા વિદાય ન લે—અને મેં તેને એ જ વરદાન આપ્યું. આ રીતે, આ શ્લોકોમાં વર્ણવાયેલું જગત, સ્મૃતિ અને મોહથી રચાયેલું, ચેતનામાં ઊભેલું છે; અને વશિષ્ઠ અને અરુંધતીના જીવનની ઘટનાઓમાં, માનવ ઈચ્છાઓ, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુના અનુભવો, અને અંતે દેવીની ભક્તિ અને વરદાન—all એક પવિત્ર સંવાદમાં પ્રગટ થાય છે.