હે રાજા, અમારું શરીર તો માત્ર જીવી રહ્યા છીએ, થાકેલા અને કંટાળેલા છીએ – આ બધું તમારા પુત્ર રામની કારણે છે. રામ, જેમના નેત્ર કમળની પાંખડી જેવા છે, જ્યારે ઋષિઓ સાથે તીર્થયાત્રા કરીને પરત આવ્યા, ત્યારથી તેઓ મનમાં ખૂબ જ વ્યથિત રહે છે. અમારાં અનેક પ્રયત્નો અને વિનંતીઓ છતાં, રામ સાંજના પોતાના દૈનિક કર્તવ્યો તો કરે છે, પણ તેમનાં મુખ પર ઉદાસી છવાયેલી હોય છે, ક્યારેક તો એ કામ પણ નથી કરતા. સ્નાન, દેવોની પૂજા અને યોગ્ય વર્તન પછી પણ, તેઓમાં થાક જ છે; અમે જોર કરીએ તો પણ, તેઓ સંતોષપૂર્વક ખાવા નથી માંગતા, હે સ્વામી. મહેલની સ્ત્રીઓ, જેઓ તેમને આંગણાંમાં ઝૂલામાં ઝૂલે છે, એ સ્ત્રીઓ સાથે પણ તેઓ રમતા નથી – જેમ ચાતક પક્ષી ધરતીના આનંદથી ઉદાસ રહે છે. રત્નો અને મુક્તાથી ભરેલા કંગણ-બાંગડી પણ તેમને આનંદ નથી આપતા, હે રાજા, જેમ કે આકાશમાં પડતા માણસને એ આકાશ ગમતું નથી. મહેલમાં રમતી, ચંચળ સ્ત્રીઓ, ફૂલોની સુગંધવાળી પવન, અને વેલીઓથી ઘેરાયેલા બાવડીમાં પણ, તેઓ ઊંડા ઉદાસી થઈ જાય છે. મનને ભાવે એવું જે કઈ સુખદ, યોગ્ય, આકર્ષક હોય – એ બધાથી તેઓ કંટાળી જાય છે, જાણે આંખોમાં અશ્રુ ભરાયાં હોય. નૃત્ય અને મોજમાં, તેઓ સ્ત્રીઓને ટકોરે છે – “આ દુ:ખ લાવનારાઓ મારા સામે કેમ આવે છે?” ખોરાક, પથારી, સ્નાન, રમણ, પીણાં, બેઠકો – એમાં પણ તેમને આનંદ નથી; પાગલ માણસની જેમ એ બધાને neither સ્વીકાર nor ત્યાગ કરે છે. તેઓ કહે છે, “ધનનો શું ઉપયોગ? દુ:ખનો શું? ઘરનો શું? પ્રયત્નોનો શું? બધું અસ્થિર છે,” અને મૌન અને એકલતા ધરાવે છે. હસતા નથી, આનંદમાં ડૂબતા નથી, કર્તવ્યમાં પણ ભાગ લેતા નથી – માત્ર મૌન જ રાખે છે. લંબાયેલા વાળ અને મધુર નજરવાળી રમતી, આકર્ષક સ્ત્રીઓ પણ તેમને આનંદ આપતી નથી, જેમ કાંઈ જંગલના વૃક્ષમાં હરણને આનંદ નથી થતો. એકાંત, દિશાંત, નદીના કાંઠા, જંગલ – ત્યાં તેઓ જંગલી પ્રાણીઓમાં પોતાનું જ સ્વરૂપ જોઈ આનંદ મેળવે છે. હે રાજા, કપડાં, પીણાં, ખોરાક અને સંપત્તિથી વિમુખ, તેઓ સંન્યાસીઓની જેમ વર્તે છે, તપના માર્ગે ચાલે છે. એકલાં, ઝૂંપડાંમાં, એકલાં મનથી, neither હસે, nor ગાય nor રડે. પદ્માસનમાં, મન ખાલી, ડાબા હાથ પર ગાલ રાખીને, એ જ બેઠા રહે છે. Neither ગર્વ nor રાજસત્તાની ઇચ્છા – neither સુખ nor દુ:ખમાં તેઓ ઉછાળ-પડછાયાં અનુભવતા નથી. અમને ખબર નથી કે તેઓ જન્મ્યા છે કે નહીં, શું કરે છે, શું ઈચ્છે છે, શું વિચારે છે, ક્યાં જાય છે, કેવી રીતે વર્તે છે – કંઈ જ જાણતાં નથી. રોજે રોજ તેઓ દુર્બળ થાય છે, રોજે રોજ પીળા પડે છે, રોજે રોજ વૈરાગ્ય પામે છે – autumnના અંતે વૃક્ષ જેવું. શત્રુઘ્ન અને લક્ષ્મણ તો એમને એમ જ અનુસરે છે, જાણે એમનું પ્રતિબિંબ હોય. સેવકો, રાજાઓ, માતાઓ વારંવાર પૂછે તો પણ, તેઓ “કંઈ નથી” કહી મૌન રહે છે, કોઈ ઈચ્છા રાખતા નથી. પોતાના મિત્રને કહે છે: “મનને pleasuresમાં dwell કરશો નહીં; એ pleasures થોડા ક્ષણ માટે જ છે.” સ્ત્રીઓના આનંદ, સભામાં વાતચીત – એ બધામાંથી મમતા જાણે આંખ સામે જ વિલય પામે છે. કાગડો વારંવાર માત્ર gestureથી ગાય છે – એમાં neither elegance nor sweetness nor effort nor proper form. નજીક ઊભેલા કોઈ કહે, “રાજા બની જાઓ,” તો રામ, બીજું absorbed, એમને પાગલની જેમ હસે છે. જેમ કહે છે, એમ સાંભળતા નથી, સામે જે છે, એને જોઈતા નથી; બધું disregard કરે છે, greatest thing પણ. આકાશમાં કમળનું તળાવ કે મહાન જંગલ હોય તો પણ, “કેવું છે?” એમ વિચારી, કોઈ આશ્ચર્ય નથી અનુભવતા. સુંદર સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, પ્રેમના બાણ એમના મનને pierce નથી કરતા – massive stone જેવું અડગ મન. કોઈ distressed વ્યક્તિ પૂછે, “એક ઘર કે ધન ઈચ્છો છો?” તો, રામ બધું requesterને આપી દે છે – જાણે શિક્ષા આપે છે. “આ દુ:ખ, આ સુખ – imaginationની fabrication છે; આવા ભ્રમ મનમાં આવે, ત્યારે દુ:ખથી ગીત ગાય છે.” “હાય, હું બરબાદ, હું નિરાધાર” – એવું રડતા હોય, તો પણ, એ વ્યક્તિ detached નથી થતો – એ આશ્ચર્યજનક છે. રામ, શત્રુઓના વિનાશક અને રઘુવંશના સિંહ, એવી ઊંડા absorbed સ્થિતિમાં રહે છે, તેથી અમને distress થયો છે. હે મહાબાહુ, આવા મનવાળા માટે શું કરવું – અમને ખબર નથી; હે કમળનેત્ર, અહીં તમે જ અમારા આશ્રય છો. રાજા, બ્રાહ્મણ, શ્રેષ્ઠ ગુરુ – એ બધાને indifferent, disregard કરે છે, જાણે નિરલક્ષી પ્રાણી. આ વિશાળ જગત, જે અહીં પ્રગટ્યું છે – એ reel નથી, હું reel નથી – એમ નિશ્ચય કરી, સ્થિત રહે છે. શરીર, આત્મા, મિત્ર, રાજ્ય, માતા – fortune, misfortune, बाह્ય, आंतरिक – કઈમાં પણ કોઈ trust નથી. attachment, hope, desire, support – બધું વિમુક્ત; delusionથી મુક્ત – અને એ જ કારણથી અમે afflicted છીએ. “ધનનો શું ઉપયોગ? માતાનો શું? રાજ્યનો શું? ઇચ્છાનો શું?” – આવું નિશ્ચય કરીને, જીવ છોડવા તૈયાર છે. સુખ, જીવન, રાજ્ય, મિત્ર, પિતા, માતા – બધામાં તેઓ utter distress પામ્યા છે, જાણે ચાતક પક્ષી દુ:ખી હોય. આ રીતે, રામની અસાધારણ સ્થિતિથી, મહેલના લોકો, પરિવાર, રાજા – બધા ચિંતિત અને દુ:ખી થઈ ગયા છે.