যোগবাসিষ্ঠঃ

अहम् बद्धो विमुक्तस् स्याम् इति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्ततज्ज्ञो नातज्ज्ञस् सो ऽस्मिञ् शास्त्रे ऽधिकारवान्

যার মনে দৃঢ় বিশ্বাস আছে—‘আমি বাঁধা, আমি মুক্ত হব’—যিনি পুরোপুরি অজ্ঞ নন, আবার সম্পূর্ণ জ্ঞানীও নন, তিনিই এই শাস্ত্র অধ্যয়নের যোগ্য।

कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते

যে জ্ঞানী শুরুতেই মুক্তির উপায় ও পথগুলো বিচার করে দেখে, সে আর কখনও জন্ম নেয় না।

अस्मिन् रामायणे नाम कथोपायान् महाफलान् । एतांस् तु प्रथमं कृत्वा पुराहम् अरिमर्दन

এই রামায়ণ নামে গ্রন্থে, হে শত্রুনাশক, আমি প্রথমেই মুক্তির ফলপ্রসূ কাহিনিগুলো উপস্থাপন করেছি।

शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवान् रम्यान् मणीन् अब्धिर् इवार्थिने

ভক্ত ও শৃঙ্খলিত শিষ্য, জ্ঞানী ভরদ্বাজের কাছে, সমুদ্র একাগ্রচিত্ত হয়ে সুন্দর রত্নগুলি দিয়েছিল, ঠিক যেমন কেউ চায় তখন সে তার প্রিয় বস্তু দেয়।

तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन् मेरुगहने ब्रह्मणो ऽग्र उदाहृताः

এরপর মুক্তির পথের এই কাহিনিগুলি জ্ঞানী ভরদ্বাজ একদিন মেরু পর্বতের কোনো গুহায় ব্রহ্মার আদেশে বলেছিলেন।

अथास्य तुष्टो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । वरं पुत्र गृहाणेति समुवाच महाशयः

তখন সন্তুষ্ট হয়ে বিশ্বপিতা ব্রহ্মা, মহাশয়, তাকে সস্নেহে বললেন, 'পুত্র, তুমি একটি বর চাও।'

भगवन् भूतभव्येश वरो ऽयं मे ऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःखान् मुच्यते तद् उदाहर

ভগবান, অতীত ও ভবিষ্যতের অধিপতি, আজ এই বর আমার ভালো লাগছে—যে উপায়ে এই মানুষরা দুঃখ থেকে মুক্তি পায়, তা প্রকাশ করুন।

गुरुं वाल्मीकिम् अत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत् समारब्धं रामायणम् अनिन्दितम्

এখানে তুমি যত্নসহকারে গুরু বাল্মীকি-কে অনুরোধ করো; তাঁর দ্বারাই এই নির্দোষ রামায়ণ রচনা হয়েছে।

तस्मिञ् ज्ञाते नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारम् अपारगुणशालिना

যে এই কথা জানে, সে যদি বিভ্রান্তও হয়, তবু সে সবকিছু পার হয়ে যাবে—যেমন কেউ সেতু দিয়ে বিপদসংকুল, অতিক্রম-অযোগ্য সমুদ্র পার হয়।

इत्य् उक्त्वा स भरद्वाजं परमेष्ठी ममाश्रमम् । अभ्यागमत् समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्

এভাবে বলার পর, পরমেশ্বর ভরতদ্বাজের সাথে আমার আশ্রমে এসে পৌঁছালেন।

तूर्णं सम्पूजितो देवस् सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् मां महासत्त्वस् सर्वभूतहिते रतः

আমি দ্রুত দেবতাকে পাদ্য ও অন্যান্য উপাচার দিয়ে সম্মান জানালাম; সেই মহান আত্মা, যিনি সকল জীবের কল্যাণে নিবেদিত, আমাকে কথা বললেন।

रामस्वभावकथनाद् अस्माद् वरमुने त्वया । नोद्योगस् सम्परित्याज्य आ समाप्तेर् अनिन्दितात्

হে মহামুনি, রামের প্রকৃতি বর্ণনা করতে গিয়ে, তুমি যেন এই নির্দোষ কাজ শেষ না হওয়া পর্যন্ত তোমার চেষ্টা কখনও বন্ধ না করো।

ज्ञातेनानेन लोको ऽयम् अस्मात् संसारसङ्कटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात्

এটি জানলে, এই পৃথিবীর মানুষ দ্রুত সংসারের বিপদ থেকে পার হয়ে যাবে, যেমন কেউ নৌকা দিয়ে সহজেই সাগর পার হয়।

वक्तुं तवैतम् एवार्थम् अहम् आगतवान् अयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रम् इत्य् उक्तवान् अजः

তোমাকে এই কথাগুলো বলার জন্যই আমি এসেছি; তুমি যেন সকলের কল্যাণের জন্য এই শাস্ত্র রচনা করো—এভাবেই অজ জন্মহীন বলেছিলেন।

मम पुण्याश्रमात् तस्मात् क्षणाद् अन्तर्धिम् आगतः । मुहूर्ताद् उद्यतः प्रोच्चैस् तरङ्ग इव वारिणः

আমার পুণ্য আশ্রম থেকে তিনি এক মুহূর্তেই অন্তর্ধান করলেন; ঠিক যেমন জল থেকে ঢেউ মুহূর্তে উঠে যায়, তেমনি তিনি উঁচু হয়ে মিলিয়ে গেলেন।

तस्मिन् प्रयाते भगवत्य् अहं विस्मयम् आगतः । पुनस् तत्र भरद्वाजम् अपृच्छं स्वच्छया धिया

সেই মহামান্যজন চলে যাওয়ার পর, আমার মনে গভীর বিস্ময় জন্ম নিল। আবার শান্ত ও পরিষ্কার মনে আমি সেখানে ভরদ্বাজকে প্রশ্ন করলাম।

किम् एतद् ब्रह्मणा प्रोक्तम् भरद्वाज वदाशु मे । इत्य् उक्तेन पुनः प्रोक्तम् भरद्वाजेन मे ऽनघ

ভরদ্বাজ, ব্রহ্মা কী বলেছিলেন, তা আমাকে দ্রুত বলো। আমি এ কথা বলতেই, ভরদ্বাজ আবার আমাকে উত্তর দিলেন, হে নির্দোষ।

एतद् उक्तम् भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितायाशु संसारार्णवपोतकम्

ভগবান এ কথা বলেছিলেন: ‘রামায়ণ এমনভাবে রচনা করো, যাতে তা সকলের কল্যাণের জন্য দ্রুত সংসারের মহাসাগর পার হওয়ার নৌকা হয়ে ওঠে।’

मह्यं च भगवन् ब्रूहि कथं संसारसङ्कटे । रामो व्यवहृतो ऽप्य् अस्मिन् भरतश् च महामनाः

ভগবান, আমাকেও বলুন—সংসারের কঠিন পরিস্থিতিতে রাম, যিনি সংসারিক কাজে ব্যস্ত ছিলেন, আর মহান মনস্ক ভরত—তাঁরা কীভাবে আচরণ করেছিলেন?

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः

শত্রুঘ্ন, লক্ষ্মণ আর সীতা, যিনি খুবই গৌরবময়, এ ছাড়াও রামকে অনুসরণ করা মন্ত্রীর পুত্ররা, যারা খুবই বুদ্ধিমান—

निर्दुःखतां कथं ते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह

তারা কিভাবে সকল দুঃখ থেকে মুক্তি পেল? তুমি আমাকে স্পষ্ট করে বলো, যাতে আমিও আমার লোকদের নিয়ে সেই পথ পার হতে পারি।

भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुं प्रवृत्तवान्

ভারদ্বাজ যখন, রাজন, শ্রদ্ধার সাথে বললেন ‘ঠিক আছে’, তখন আমি ভগবানের আদেশ পালন করতে শুরু করি এবং কথা বলা শুরু করি।

शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरीकरिष्यसि

শোনো, প্রিয় ভারদ্বাজ, তুমি যেমন জানতে চেয়েছ, আমি তোমাকে বলছি; এটা শুনলে তুমি সমস্ত বিভ্রান্তি দূর করতে পারবে।

तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतस् सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः

তুমি জ্ঞান দিয়ে কাজ করো, যেমন পদ্মনয়ন রাম সব কিছুর প্রতি অনাসক্ত মন নিয়ে সুখে ছিলেন।

लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा

এভাবেই লক্ষ্মণ, ভরত, উচ্চমনস্ক শত্রুঘ্ন, কৌশল্যা, সুমিত্রা, সীতা এবং দশরথও ছিলেন।

कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे

স্থিরতা ও বিরোধহীনতা অর্জন করে, সর্বোচ্চ জ্ঞান লাভ করেছিলেন বসিষ্ঠ, বামদেব এবং আরও আটজন মন্ত্রী।

घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणस् सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा

ঘৃষ্টি, বিকুঙ্ক্ত, ভামা, সত্যবর্ধন, বিভীষণ, সুষেণ, হনুমান এবং ইন্দ্রজিৎও ছিলেন।

एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्तास् समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

এই আটাশজন, যাদের মন আসক্তিমুক্ত, তারা জীবিত অবস্থায় মুক্ত মহাত্মা বলে পরিচিত, তারা যা আসে তাই গ্রহণ করেন।

एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्

তুমি যদি, পুত্র, তাদের মতোই দাও, নাও, থাকো আর স্মরণ করো—কোনো আসক্তি ছাড়াই—তাহলে তুমি সত্যিই সব কষ্ট থেকে মুক্ত।