यः ब्रह्मणं नास्ति इति वेत्ति, सः नास्ति इव भवति; यः तु ब्रह्मणं अस्ति इति वेत्ति, जनाः तम् अस्ति इति जानन्ति। शरीरात्मा तु पूर्ववत् एव। अतः, अत्र प्रश्नः उपस्थाप्यते—अविद्वान् इह लोकात् प्रेत्य तं लोकं गच्छति वा, अथवा विद्वान् तं लोकं प्राप्नोति वा? सः इच्छाम् अकरोत्—“बहवः स्याम्, जायेय” इति। तपः अकरोत्। तस्य तपः पूर्णत्वेन, सः सर्वम् इदं सृजति—यद् अस्ति किञ्चिद्। सृजित्वा, तत्र प्रविष्टवान्। प्रविश्य, सः अभवत् व्यक्तम् अव्यक्तम् च, सीमितम् असीमितम् च, अधिष्ठितम् अनधिष्ठितम् च, विज्ञानम् अविद्या च, सत्यम् असत्यम् च। सत्यम् एषः सर्वम् अभवत्; यद् अस्ति, तद् सत्यम् इति उच्यते। आदौ तु इदं असत् आसीत्; तस्मात् सत् जातम्। तत् आत्मानं स्वरूपेण अकरोत्; अतः तद् सुवृत्तम् इति उच्यते। सुवृत्तं हि सारः। सारम् उपलभ्य, आनन्दी भवति। यदि एषः आकाशः आनन्दः न भवेत्, कः प्राणेत्, कः जीवेत्? एषः एव आनन्दम् ददाति। यः एषः अदृश्यः, अशरीरः, अनिर्दिष्टः, अनधिष्ठितः, तत्र स्थिरम् अधिगच्छति, सः निर्भयम् प्राप्नोति। यः तु द्वैतम् पश्यति, तत्र भयम् अस्ति। तस्य भयात् वायुर्वायति, तस्य भयात् सूर्यः उदेति, तस्य भयात् अग्निः, इन्द्रः, मृत्युः च पञ्चमः स्वं स्वं कार्यम् कुर्वन्ति। इदानीं आनन्दस्य अन्वेषणम् आरभ्यते। यदि कश्चन यौवनस्थः, विद्वान्, बलवान्, सर्वसंपन्नः भवति, तस्य मानवस्य आनन्दः एकः मात्रः। तस्य शतगुणः मानव-गन्धर्वाणां आनन्दः, तथा विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः दिव्य-गन्धर्वाणां आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः पितृणां दीर्घस्थायिनां लोकस्य आनन्दः। तस्य शतगुणः देवत्वेन जातानां देवतानां आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः कर्मणा देवत्वं प्राप्तानां देवतानां आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः देवतानां आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः इन्द्रस्य आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः बृहस्पतेः आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः प्रजापतेः आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। तस्य शतगुणः ब्रह्मणः आनन्दः, तथैव विद्वान् कामरहितः। यः पुरुषे स्थितः, यः सूर्ये स्थितः, सः एकः एव। यः एवं वेत्ति, सः इह लोकात् प्रेत्य अन्नमयम् आत्मानम् प्राप्नोति, प्राणमयम् आत्मानम् प्राप्नोति, मनोमयम् आत्मानम् प्राप्नोति, विज्ञानमयम् आत्मानम् प्राप्नोति, आनन्दमयम् आत्मानम् प्राप्नोति। यत्र शब्दः मनः च प्रत्यागतौ न प्राप्नुतः—यः ब्रह्मणः आनन्दम् वेत्ति, सः किञ्चन न बिभेति। तस्य न किञ्चित् तपति—“किम् अहम् धर्मं न अकरवम्? किम् अहम् अधर्मं अकरवम्?” यः एवं वेत्ति, सः आत्मानम् एतेषु आत्मसु पूरयति; उभयम् पूरयति। एवं वेत्ति—एषा उपदेशः। बृहुगुः वरुणस्य पुत्रः, वरुणम् उपसंगम्य, ब्रह्मणः शिक्षां याचते स्म—“भगवन्, ब्रह्म मा उपदिश।” वरुणः तम् उवाच—“अन्नम्, प्राणः, चक्षुः, श्रवणम्, मनः, वाक्। यतः एते प्राणी जन्मन्ति, येन जाताः जीवन्ति, यत्र प्रेत्य प्रविशन्ति—तत् ब्रह्म। तद् अन्वेषय।” सः तपः अकरोत्। तपसा, सः अवगच्छति—“अन्नम् ब्रह्म।” अन्नात् एते जनाः जायन्ते, अन्नेन जाताः जीवन्ति, अन्ने प्रेत्य प्रविशन्ति। तद् ज्ञात्वा, पुनः वरुणम् उपसंगम्य, ब्रह्मणः शिक्षां याचते स्म। वरुणः उवाच—“तपसा ब्रह्म अन्वेषय; तपः ब्रह्म।” सः पुनः तपः अकरोत्। तपसा, सः अवगच्छति—“प्राणः ब्रह्म।” प्राणात् एते जनाः जायन्ते, प्राणेन जाताः जीवन्ति, प्राणे प्रेत्य प्रविशन्ति। तद् ज्ञात्वा, पुनः वरुणम् उपसंगम्य, ब्रह्मणः शिक्षां याचते स्म। वरुणः उवाच—“तपसा ब्रह्म अन्वेषय; तपः ब्रह्म।” सः पुनः तपः अकरोत्। तपसा, सः अवगच्छति—“मनः ब्रह्म।” मनसः एते जनाः जायन्ते, मनसा जाताः जीवन्ति, मनसि प्रेत्य प्रविशन्ति। तद् ज्ञात्वा, पुनः वरुणम् उपसंगम्य, ब्रह्मणः शिक्षां याचते स्म। वरुणः उवाच—“तपसा ब्रह्म अन्वेषय; तपः ब्रह्म।” सः पुनः तपः अकरोत्। तपसा, सः अवगच्छति—“विज्ञानम् ब्रह्म।” विज्ञानात् एते जनाः जायन्ते, विज्ञानेन जाताः जीवन्ति, विज्ञानम् प्रेत्य प्रविशन्ति। तद् ज्ञात्वा, पुनः वरुणम् उपसंगम्य, ब्रह्मणः शिक्षां याचते स्म। वरुणः उवाच—“तपसा ब्रह्म अन्वेषय; तपः ब्रह्म।” सः पुनः तपः अकरोत्। तपसा, सः अवगच्छति—“आनन्दः ब्रह्म।” आनन्दात् एते जनाः जायन्ते, आनन्देन जाताः जीवन्ति, आनन्दे प्रेत्य प्रविशन्ति। एषा बृहुगु-वरुणयोः विद्या, परमं स्वर्गे प्रतिष्ठिता। यः एवं वेत्ति, सः स्थिरः भवति; सः अन्नेन संपन्नः, अन्नादः, सन्तति, पशु, ब्रह्मतेजसि, कीर्तिम् महतीम् प्राप्नोति। अन्नम् न अवमान्यं—एषा व्रतम्। प्राणः अन्नम्; शरीरम् अन्नादः। प्राणे शरीरम् अधिष्ठितम्; शरीरि प्राणः अधिष्ठितः। अन्नम् अन्ने अधिष्ठितम्। यः एवं वेत्ति, सः स्थिरः भवति; अन्नेन संपन्नः, अन्नादः, सन्तति, पशु, ब्रह्मतेजसि, कीर्तिम् महतीम् प्राप्नोति। अन्नम् न प्रत्याचरेत्—एषा व्रतम्। आपः अन्नम्; ज्योतिः अन्नादः। आपः ज्योतिषि अधिष्ठिता; ज्योतिः आपः अधिष्ठितम्। अन्नम् अन्ने अधिष्ठितम्। यः एवं वेत्ति, सः स्थिरः भवति; अन्नेन संपन्नः, अन्नादः, सन्तति, पशु, ब्रह्मतेजसि, कीर्तिम् महतीम् प्राप्नोति। बहु अन्नम् उत्पादयेत्—एषा व्रतम्। पृथिवी अन्नम्; आकाशः अन्नादः। पृथिवी आकाशे अधिष्ठिता; आकाशः पृथिव्याम् अधिष्ठितः। अन्नम् अन्ने अधिष्ठितम्। यः एवं वेत्ति, सः स्थिरः भवति; अन्नेन संपन्नः, अन्नादः, सन्तति, पशु, ब्रह्मतेजसि, कीर्तिम् महतीम् प्राप्नोति। शरणम् याचमानम् न प्रत्याचरेत्—एषा व्रतम्। यतः कस्यचित् बहु अन्नम् उपलभ्यते, तस्य मुखात् अन्नम् याच्यते। मध्यमात् अन्नम् याच्यते, अन्तात् अन्नम् याच्यते। यः पृथिव्याः आकाशस्य च ध्यानं करोति, शरणम् याचमानम् न प्रत्याचरेत्।