ॐ। मित्रो नः शुभं करोतु, वरुणः शुभं करोतु, अर्यमाः शुभं करोतु, इन्द्रश्च बृहस्पतिश्च शुभं करोतुः, विष्णुः उरुक्रमः शुभं करोतु। ब्रह्मणे नमः। वायवे नमः। स एव दृश्यं ब्रह्म। स एव दृश्यं ब्रह्माहं ब्रवीमि। धर्मं वदिष्यामि, सत्यं वदिष्यामि। तत् मामवतु, तद् आचार्यमवतु। मामवतु, आचार्यमवतु। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। ये पूर्वे वदन्तो वाक्यैः पदैः प्रमाणैः चैतत् वेदान्तं व्याचक्षिरे, तान् सर्वान् आचार्याँश्च नित्यं नमामि। गुरोः प्रसादात् अहं स्वार्थानन्दः तैत्तिरीयस्य सारं विवृणोमि। ॐ। वर्णस्वरमात्राबलसामान्यसंहिताः—एषा पाठशिक्षा प्रवदामि। आवां यशः प्राप्नुयाव, तेजः प्राप्नुयाव। अधुना पञ्चसु विभागेषु संहितानां रहस्यं व्याख्यास्यामः—लोकसंहितां, ज्योतिषीसंहितां, विद्यां, प्रजां, आत्मानं च। एते महा-संहिताः। लोकेषु—पृथिवी पूर्वरूपम्, द्यौरुत्तररूपम्, अन्तरिक्षं सन्धिः। सन्धानं—एषा लोकसंहिता। ज्योतिषां तु—अग्निः पूर्वरूपम्, आदित्यः उत्तररूपम्, आपः सन्धिः, विद्युत् सन्धानम्। विद्यायाम्—आचार्यः पूर्वरूपम्, शिष्यः उत्तररूपम्, विद्या सन्धिः, प्रवचनं सन्धानम्। प्रजायाम्—माता पूर्वरूपम्, पिता उत्तररूपम्, सन्ततिः सन्धिः, प्रजननं सन्धानम्। आत्मनि—अधरस्यानम् पूर्वरूपम्, उत्तरस्य उत्तररूपम्, वाक् सन्धिः, जिह्वा सन्धानम्। एता महा-संहिताः। य एवं विद्वान् एताः महा-संहिताः वेद, सः प्रजया, पशुभिः, तेजसा, अन्नेन, स्वर्गेण लोकः संहिता युक्तः भवति। छन्दसां वृषभः, नानारूपः, अमृतात् वेदात् जातः, स इन्द्रः मां बुद्ध्या पूरयतु। अमृतस्य धारयिता स्याम्। मे शरीरं बलिष्ठं, जिह्वा मधुमती, श्रोत्रे बहुश्रुती। त्वं ब्रह्मणः पात्रं, बुद्ध्या आवृतम्। श्रुतं मे मा प्रमादय। सर्वदा वस्त्राणि, पशवः, अन्नं, पानं च मम सन्तु। तस्मात् मे समृद्धिं वह, रोमशैः पशुभिः। स्वाहा! शिष्याः मामुपयान्तु। स्वाहा! शिष्याः मामुपगच्छन्तु। स्वाहा! शिष्याः मामुपसन्नाः स्यु:। स्वाहा! शिष्याः मयि दमवन्तः स्यु:। स्वाहा! शिष्याः मयि शान्तवन्तः स्यु:। स्वाहा! जनासु मे कीर्तिः स्यात्। स्वाहा! धनिनः अधिकः स्याम्। स्वाहा! श्रिये त्वां प्रविशामि। स्वाहा! श्रियं माम् प्रविश। स्वाहा! सहस्रशाखे त्वयि शुद्धः स्याम्। स्वाहा! यथा आपः पतन्ति, यथा मासाः संवत्सरं यान्ति, तथा शिष्याः सर्वतः मामुपयान्तु। स्वाहा! त्वं समीपः; मा माम् हिंसीः, मा माम् उत्सृजः। त्रयः प्रवृत्तयः—'भूः', 'भुवः', 'स्वः'—एताः वै व्याहृतयः। महाचमस्य आचार्यः चतुर्थीं व्याहृतिं वदति—'महः'। सा ब्रह्म, स आत्मा, अन्याः देवताः अङ्गानि। 'भूः' इदं लोकः, 'भुवः' अन्तरिक्षम्, 'स्वः' परलोकः। 'महः' आदित्यः, आदित्येन सर्वे लोकाः महीयन्ते। 'भूः' अग्निः, 'भुवः' वायुः, 'स्वः' आदित्यः, 'महः' चन्द्रमाः, चन्द्रेण सर्वाणि ज्योतिंषि महीयन्ते। 'भूः' ऋग्वेदः, 'भुवः' सामवेदः, 'स्वः' यजुर्वेदः, 'महः' ब्रह्म, ब्रह्मणा सर्वे वेदाः महीयन्ते। 'भूः' प्राणः, 'भुवः' अपानः, 'स्वः' व्यानः, 'महः' अन्नम्, अन्नेन सर्वे प्राणाः महीयन्ते। एवं चतस्रः चतस्रः व्याहृतयः। य एवं वेद, स ब्रह्म वेद; तस्मै सर्वे देवा बलिं वहन्ति। यदिदं हृदयस्य अन्तरिक्षं तत्रायं पुरुषः मनोमयः अमृतः हिरण्मयः। तालुकस्य मध्ये स्तन इव लम्बमानः, इन्द्रियाणां मूलम्, यत्र केशाः विभिद्यन्ते, शिरः विविद्य, 'भूः' अग्नौ, 'भुवः' वायौ, 'स्वः' आदित्ये, 'महः' ब्रह्मणि प्रतिष्ठितम्। सः स्वराज्यम्, मनसः स्वराज्यम्, वाङ्मनस्य, चक्षुषः, श्रोत्रस्य, विज्ञानस्य स्वराज्यम् प्राप्नोति। ब्रह्मणः शरीरं आकाशः, धर्मः स्वरूपम्, प्रीतिः प्राणेषु, मनोमयो मोदः, शान्तिः, सम्पूर्णता, अमृतत्वम्। एवं ध्यातव्यं, हे पुरातनः। पृथिवी, अन्तरिक्षम्, द्यौः, दिशः, अवान्तरदिशः, अग्निः, वायुः, आदित्यः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणि, आपः, ओषधयः, वृक्षाः, आकाशः, आत्मा—एवं बाह्यं जगत्। अन्तरङ्गम्—प्राणः, व्यानः, अपानः, उदानः, समानः, चक्षुः, श्रोत्रम्, मनः, वाक्, त्वक्, मांसम्, स्नायु, अस्थि, मज्जा। ऋषिः एतान् पञ्चपञ्चधा व्यवस्थितान् दृष्ट्वा अवदत्—'पञ्चभिः पञ्चम् पूर्यते।' ॐ इत्येतत् ब्रह्म। ॐ इदं सर्वम्। ॐ इत्येवोद्गीथं गायन्ति। ॐ इत्येव शास्त्राणि वदन्ति। ॐ इत्येवाध्वर्यु प्रतिगृह्णाति। ॐ इत्येव ब्राह्मणः अनुमन्यते। ॐ इत्येव अग्निहोत्रम् अनुमन्यते। ॐ इत्येव ब्राह्मणः ब्रह्म वदिष्यामीति ब्रूते। एवं ब्रह्म प्राप्नोति। सत्यं च स्वाध्यायः प्रवचनं च, तपः च स्वाध्यायः प्रवचनं च, दमः च स्वाध्यायः प्रवचनं च, शमः च स्वाध्यायः प्रवचनं च, अग्नयः च स्वाध्यायः प्रवचनं च, अतिथयः च स्वाध्यायः प्रवचनं च, मानवाः च स्वाध्यायः प्रवचनं च, प्रजाः च स्वाध्यायः प्रवचनं च, प्रजननं च स्वाध्यायः प्रवचनं च, प्रजातीश्च स्वाध्यायः प्रवचनं च। 'सत्यं' इति सत्यवाच ऋथीतरः। 'तपः' इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः। 'स्वाध्यायः प्रवचनमेव' इति नाक मुद्गलः। एतदेव हि तपः, एतदेव हि तपः। अहं वृक्षस्य रेरिवा, कीर्तिः प्रस्थितां गिरेरिव। ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि। द्रविणं सवर्चसम्। सुमेधा अमृतोक्षितः। इति त्रिशङ्को वेद अनुच्यते। वेदं अध्याप्य, आचार्यः शिष्यं उपदिशति—सत्यं वद, धर्मं चर, स्वाध्यायं मा प्रमदः। आचार्याय प्रियं धनं आहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। सत्यात् मा प्रमदः। धर्मात् मा प्रमदः। कुशलात् मा प्रमदः। भूत्यै मा प्रमदः। स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां मा प्रमदः। देवानां च पितृणां च कृत्येभ्यः मा प्रमदः। मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव, अतिथिदेवो भव। यानि कर्माणि अव्यभिचारिणि, तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि। यानि अस्माकं सुचरितानि, तानि त्वयोपास्यानि, नो इतराणि। येषां ब्राह्मणानां श्रेष्ठत्वं, तेषां आसनं दातव्यम्, तेषां श्रद्धया दातव्यम्, अश्रद्धया मा दातव्यम्, श्रीया दातव्यम्, ह्रियादातव्यम्, भीयादातव्यम्, संविदा दातव्यम्। यदि किञ्चित् संदेहः स्यात्— यत्र ब्राह्मणाः सन्ददृशिरे, युक्ताः अयुक्ताः, अलुब्धाः, धर्मकामाः, यथास्ते तत्र आचरन्ति, एवं अत्र आचरितव्यम्। यत्र ब्राह्मणाः सन्ददृशिरे, युक्ताः अयुक्ताः, अलुब्धाः, धर्मकामाः, यथास्ते तत्र आचरन्ति, एवं तत्र आचरितव्यम्। एष आदेशः, एष उपदेशः, एष वेदस्य निःश्रेयसः, एष आज्ञा। एवं आचरितव्यम्, एवं अनुसर्तव्यम्। ॐ। मित्रो नः शुभं करोतु, वरुणः शुभं करोतु, अर्यमाः शुभं करोतु, इन्द्रश्च बृहस्पतिश्च शुभं करोतुः, विष्णुः उरुक्रमः शुभं करोतु। ब्रह्मणे नमः। वायवे नमः। स एव दृश्यं ब्रह्म। स एव दृश्यं ब्रह्माहं ब्रवीमि। धर्मं अवदं, सत्यं अवदं। तत् मामवतु, तद् आचार्यमवतु। मामवतु, आचार्यमवतु। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। ॐ। ब्रह्मविद् आप्नोति परम्। तदेष अभ्युक्तम्—सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्, सः सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता अश्नुते। अस्य आत्मनः आकाशः समुत्पन्नः, आकाशात् वायुः, वायोरग्निः, अग्नेः आपः, आपः पृथिवी, पृथिव्याः ओषधयः, ओषधिभ्यो अन्नम्, अन्नात् पुरुषः। अयं पुरुषः अन्नरसमयः। अस्य शिरः, दक्षिणः पक्षः, वामः पक्षः, मध्यं, अधरः पुच्छम्। अत्राप्युक्तम्। अन्नात् एव भूतानि जायन्ते, ये के च पृथिवीं श्रयन्ति। अन्नेन जीवन्ति, अन्ततः अन्ने लीयन्ते। अन्नं हि ज्येष्ठं, तस्मात् सर्वौषधम् इति। यः अन्नं ब्रह्म इति उपास्ते, सर्वं अन्नं प्राप्नोति। अन्नात् भूतानि जायन्ते, जातानि अन्नेन वर्धन्ते। भूतानि अन्नं खादन्ति, अन्नेन च खाद्यन्ते; तस्मात् अन्नम् इति। अन्नमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा प्राणमयः। तेन एषः पूर्यते। स मानवः रूपः। प्राणस्य मानवत्वं—प्राणः शिरः, व्यानः दक्षिणः पक्षः, अपानः वामः पक्षः, आकाशः मध्यं, पृथिवी अधरः पुच्छम्। अत्राप्युक्तम्। देवाः प्राणेन, मनुष्याः प्राणेन, पशवः प्राणेन जीवन्ति। प्राणः हि प्राणिनां आयुः, तस्मात् सर्वं ददाति इति। यः प्राणं ब्रह्म इति उपास्ते, सर्वं आयुः प्राप्नोति। प्राणस्य मानवत्वं यथापूर्वम्। प्राणमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा मनोमयः। तेन एषः पूर्यते। स मानवः रूपः। मनसः मानवत्वं—यजुः शिरः, ऋग्वेदः दक्षिणः पक्षः, सामवेदः वामः पक्षः, आदेशः मध्यं, अथर्वाङ्गिरसः अधरः पुच्छम्। अत्राप्युक्तम्। यतः वाचः निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन। मनोमयस्य मानवत्वं यथापूर्वम्। मनोमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा विज्ञानमयः। तेन एषः पूर्यते। स मानवः रूपः। विज्ञानस्य मानवत्वं—श्रद्धा शिरः, ऋतं दक्षिणः पक्षः, सत्यं वामः पक्षः, योगः मध्यं, महत् अधरः पुच्छम्। अत्राप्युक्तम्। विज्ञानं यज्ञं तनुते, कर्माणि तनुते अपि च। सर्वे देवाः विज्ञानं ब्रह्म इति उपासते। यः विज्ञानं ब्रह्म इति वेद, सः अच्युतः सन् शरीरे त्यक्त्वा सर्वान् कामान् आप्नोति। विज्ञानमयस्य मानवत्वं यथापूर्वम्। विज्ञानमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा आनन्दमयः। तेन एषः पूर्यते। स मानवः रूपः। आनन्दस्य मानवत्वं—प्रियं शिरः, मोदः दक्षिणः पक्षः, प्रमोदः वामः पक्षः, आनन्दः मध्यं, ब्रह्म अधरः पुच्छम्। अत्राप्युक्तम्। यः ब्रह्म असदिति वेद, सः असन्नेव भवति। यः ब्रह्म सदिति वेद, सः सन्नेव भवति। अस्य विज्ञानमयस्य मानवत्वं यथापूर्वम्। अथ अन्वेषणं—इह प्रेत्य कः अस्मिन्लोके गच्छति, कः वेद, कः न वेद? सः इच्छामास—'बहु स्याम्, प्रजायेय' इति। सः तपः तप्यत। तपः तप्त्वा, इदं सर्वं सृजत। सृज्य, तत्र एव प्रविशत्। प्रविश्य, सः साकारः, निराकारः, सविकल्पः, अविकल्पः, विज्ञानं, अविज्ञानं, सत्यम्, अनृतम्। सत्यमेव सर्वम्। अत्राप्युक्तम्। आदौ असत् आसीत्। ततः सत् समभवत्। तदात्मानं स्वयम् अकुरुत। तस्मात् सुकृतम् इति। यद्वा सुकृतम्, तद्रसं। रसं हि प्राप्त्वा मोदते। कः हि एव रसेन तिष्ठेत्, कः जीवेत्, यदि एष आकाशः आनन्दो न स्यात्? सः एव आनन्ददः। एष एव आनन्दः। यदा एष आत्मा अदृश्यः, अशरीरी, अनिर्वचनीयः, अनिलयनः प्राप्यते, तदा निर्भयता। यदा तत्र द्वैतं पश्यति, तदा भयम्। अत्राप्युक्तम्। तस्य भीषा वातः पवतते, भीषा आदित्यः तिष्ठति, भीषा अग्निः, इन्द्रः, मृत्युः पञ्चमः च। एष आनन्दान्वेषणम्।