ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਅਸਦ੍ਵਾ ਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍ । ਤਤੋ ਵੈ ਸਦਜਾਯਤ । ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਁ ਸ੍ਵਯਮਕੁਰੁਤ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਸੁਕृਤਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ । ਯਦ੍ਵੈ ਤਤ੍ ਸੁਕृਤਮ੍ । ਰਸੋ ਵੈ ਸਃ । ਰਸਁ ਹ੍ਯੇਵਾਯਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾऽऽਨਨ੍ਦੀ ਭਵਤਿ । ਕੋ ਹ੍ਯੇਵਾਨ੍ਯਾਤ੍ਕਃ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਾਤ੍ । ਯਦੇष ਆਕਾਸ਼ ਆਨਨ੍ਦੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ । ਏष ਹ੍ਯੇਵਾਨਨ੍ਦਯਾਤਿ । ਯਦਾ ਹ੍ਯੇਵੈष ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਦृਸ਼੍ਯੇऽਨਾਤ੍ਮ੍ਯੇऽਨਿਰੁਕ੍ਤੇऽਨਿਲਯਨੇऽਭਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇ । ਅਥ ਸੋऽਭਯਂ ਗਤੋ ਭਵਤਿ । ਯਦਾ ਹ੍ਯੇਵੈष ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਰਮਨ੍ਤਰਂ ਕੁਰੁਤੇ । ਅਥ ਤਸ੍ਯ ਭਯਂ ਭਵਤਿ । ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਵ ਭਯਂ ਵਿਦੁषੋऽਮਨ੍ਵਾਨਸ੍ਯ । ਤਦਪ੍ਯੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹੀ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਵਚਨ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਫਰਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਇਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਹੀ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

ਪਵਤੇ । ਭੀषੋਦੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯਃ । ਭੀषਾऽਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ । ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਧਾਵਤਿ ਪਞ੍ਚਮ ਇਤਿ । ਸੈषਾऽऽਨਨ੍ਦਸ੍ਯ ਮੀਮਾਁਸਾ ਭਵਤਿ । ਯੁਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾਧੁਯੁਵਾऽਧ੍ਯਾਯਕਃ । ਆਸ਼ਿष੍ਠੋ ਦ੍ਰਢਿष੍ਠੋ ਬਲਿष੍ਠਃ । ਤਸ੍ਯੇਯਂ ਪृਥਿਵੀ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ । ਸ ਏਕੋ ਮਾਨੁष ਆਨਨ੍ਦਃ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਂ ਮਾਨੁषਾ ਆਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕੋ ਮਨੁष੍ਯਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਣਾਮਾਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਂ ਮਨੁष੍ਯਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਣਾਮਾਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕੋ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਣਾਮਾਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਂ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਣਾਮਾਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕਃ ਪਿਤृਣਾਂ ਚਿਰਲੋਕਲੋਕਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਃ । ਸ ਏਕ ਆਜਾਨਜਾਨਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਮਾਜਾਨਜਾਨਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕਃ ਕਰ੍ਮਦੇਵਾਨਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਃ । ਯੇ ਕਰ੍ਮਣਾ ਦੇਵਾਨਪਿ ਯਨ੍ਤਿ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਂ ਕਰ੍ਮਦੇਵਾਨਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕੋ ਦੇਵਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਂ ਦੇਵਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾऽऽਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾऽऽਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕੋ ਬृਹਸ੍ਪਤੇਰਾਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਂ ਬृਹਸ੍ਪਤੇਰਾਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰਾਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰਾਨਨ੍ਦਾਃ । ਸ ਏਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਆਨਨ੍ਦਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚਾਕਾਮਹਤਸ੍ਯ । ਸ ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਪੁਰੁषੇ । ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇ । ਸ ਏਕਃ । ਸ ਯ ਏਵਂਵਿਤ੍ । ਅਸ੍ਮਾਲ੍ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ । ਏਤਮਨ੍ਨਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ । ਏਤਂ ਪ੍ਰਾਣਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ । ਏਤਂ ਮਨੋਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ । ਏਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ । ਏਤਮਾਨਨ੍ਦਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ । ਤਦਪ੍ਯੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ

ਹਵਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਪੰਜਵੇਂ—ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੌਲਤ ਉਸ ਕੋਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ, ਅੰਨਮਈ ਆਪਾ, ਪ੍ਰਾਣਮਈ ਆਪਾ, ਮਨੋਮਈ ਆਪਾ, ਵਿਦਿਆਮਈ ਆਪਾ, ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਆਪਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਉਥੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ, "ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਮੈਂ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?" ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਰੁਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।' ਵਾਰੁਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਰੋਟੀ, ਸਾਹ, ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਹਨ।' ਫਿਰ ਵਾਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰ ਸਮੇਂ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ 'ਰੋਟੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਕਿਉਂਕਿ ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਸਮੇਂ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਰੁਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।' ਵਾਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਤਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ 'ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਸਮੇਂ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਰੁਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।' ਵਾਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਤਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ 'ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਸਮੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਰੁਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।' ਵਾਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਤਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ: 'ਸੂਝ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਸੂਝ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਝ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੂਝ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਰੁਣ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਮਹਾਨ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸਿਖਾਓ।' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਜਾਣ। ਤਪ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਤਪ ਕਰ ਕੇ—

ਆਨਨ੍ਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਵ੍ਯਜਾਨਾਤ੍ । ਆਨਨ੍ਦਾਧ੍ਯੇਵ ਖਲ੍ਵਿਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ । ਆਨਨ੍ਦੇਨ ਜਾਤਾਨਿ ਜੀਵਨ੍ਤਿ । ਆਨਨ੍ਦਂ ਪ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਯਭਿਸਂਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ । ਸੈषਾ ਭਾਰ੍ਗਵੀ ਵਾਰੁਣੀ ਵਿਦ੍ਯਾ । ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ । ਸ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਤਿ । ਅਨ੍ਨਵਾਨਨ੍ਨਾਦੋ ਭਵਤਿ । ਮਹਾਨ੍ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਜਯਾ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਰ੍ਚਸੇਨ ਮਹਾਨ੍ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾ

ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ: 'ਆਨੰਦ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਰਿਗੁ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੰਸ, ਪਸ਼ੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖਾਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ—ਇਹ ਹੀ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਸਾਹ ਹੀ ਖਾਣ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਖਾਣ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖਾਣ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੰਸ, ਪਸ਼ੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਂ ਨ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ੀਤ । ਤਦ੍ਵ੍ਰਤਮ੍ । ਆਪੋ ਵਾ ਅਨ੍ਨਮ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿਰਨ੍ਨਾਦਮ੍ । ਅਪ੍ਸੁ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਯਾਪਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਤਦੇਤਦਨ੍ਨਮਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਸ ਯ ਏਤਦਨ੍ਨਮਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਤਿ । ਅਨ੍ਨਵਾਨਨ੍ਨਾਦੋ ਭਵਤਿ । ਮਹਾਨ੍ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਜਯਾ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਰ੍ਚਸੇਨ ਮਹਾਨ੍ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾ

ਖਾਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਇਹ ਹੀ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਹੀ ਖਾਣ ਹੈ; ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਾਣ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖਾਣ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੰਸ, ਪਸ਼ੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਂ ਬਹੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ । ਤਦ੍ਵ੍ਰਤਮ੍ । ਪृਥਿਵੀ ਵਾ ਅਨ੍ਨਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ੋऽਨ੍ਨਾਦਃ । ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਾਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ । ਆਕਾਸ਼ੇ ਪृਥਿਵੀ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ । ਤਦੇਤਦਨ੍ਨਮਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਸ ਯ ਏਤਦਨ੍ਨਮਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਤਿ । ਅਨ੍ਨਵਾਨਨ੍ਨਾਦੋ ਭਵਤਿ । ਮਹਾਨ੍ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਜਯਾ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਰ੍ਚਸੇਨ ਮਹਾਨ੍ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾ

ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਭੋਜਨ ਉਪਜਾਵੇ—ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਕਞ੍ਚਨ ਵਸਤੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ੀਤ । ਤਦ੍ਵ੍ਰਤਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਯਾ ਕਯਾ ਚ ਵਿਧਯਾ ਬਹ੍ਵਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਅਰਾਧ੍ਯਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਮੁਖਤੋऽਨ੍ਨਁਰਾਦ੍ਧਮ੍ । ਮੁਖਤੋऽਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਨਁਰਾਧ੍ਯਤੇ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਮਧ੍ਯਤੋऽਨ੍ਨਁਰਾਦ੍ਧਮ੍ । ਮਧ੍ਯਤੋऽਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਨਁਰਾਧ੍ਯਤੇ । ਏਦਦ੍ਵਾ ਅਨ੍ਤਤੋऽਨ੍ਨਁਰਾਦ੍ਧਮ੍ । ਅਨ੍ਤਤੋऽਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਨਁਰਾਧ੍ਯਤੇ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ—ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਸ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਭੋਜਨ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਤੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਕਾਸ਼ੋਪਾਸਕਸ੍ਯ ਵਸਤੌ ਵਸਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਕਂਚਨ ਕਂਚਿਦਪਿ ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ੀਤ, ਵਸਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਗਤਂ ਨ ਨਿਵਾਰਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ। ਵਾਸੇ ਚ ਦਤ੍ਤੇ ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਹਿ ਅਸ਼ਨਂ ਦਾਤਵ੍ਯਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਯਾ ਕਯਾ ਚ ਵਿਧਯਾ ਯੇਨ ਕੇਨ ਚ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਬਹ੍ਵਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ਬਹ੍ਵਨ੍ਨਸਂਗ੍ਰਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ। ਯਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਵਨ੍ਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸਃ ਅਭ੍ਯਾਗਤਾਯ ਅਨ੍ਨਾਰ੍ਥਿਨੇ ਅਰਾਧਿ ਸਂਸਿਦ੍ਧਮ੍ ਅਸ੍ਮੈ ਅਨ੍ਨਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ, ਨ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਹੇਤੋਃ ਬਹ੍ਵਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਂਬਨ੍ਧਃ। ਅਪਿ ਚ ਅਨ੍ਨਦਾਨਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ -- ਯਥਾ ਯਤ੍ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤ੍ਯਨ੍ਨਮ੍, ਤਥਾ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਨਮਤੇ। ਕਥਮਿਤਿ ਤਦੇਤਦਾਹ -- ਏਤਦ੍ਵੈ ਅਨ੍ਨਂ ਮੁਖਤਃ ਮੁਖ੍ਯੇ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਯਸਿ ਮੁਖ੍ਯਯਾ ਵਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪੂਜਾਪੁਰਃਸਰਮਭ੍ਯਾਗਤਾਯਾਨ੍ਨਾਰ੍ਥਿਨੇ ਰਾਦ੍ਧਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇषਃ। ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਫਲਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ, ਉਚ੍ਯਤੇ -- ਮੁਖਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਵਯਸਿ ਮੁਖ੍ਯਯਾ ਵਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਅਸ੍ਮੈ ਅਨ੍ਨਦਾਯ ਅਨ੍ਨਂ ਰਾਧ੍ਯਤੇ; ਯਥਾਦਤ੍ਤਮੁਪਤਿष੍ਠਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ। ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਤੋ ਮਧ੍ਯਮੇ ਵਯਸਿ ਮਧ੍ਯਮੇਨ ਚ ਉਪਚਾਰੇਣ; ਤਥਾ ਅਨ੍ਤਤਃ ਅਨ੍ਤੇ ਵਯਸਿ ਜਘਨ੍ਯੇਨ ਚ ਉਪਚਾਰੇਣ ਪਰਿਭਵੇਨ ਤਥੈਵਾਸ੍ਮੈ ਰਾਧ੍ਯਤੇ ਸਂਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਮ੍।। ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ । ਕ੍ਸ਼ੇਮ ਇਤਿ ਵਾਚਿ । ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਃ । ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਹਸ੍ਤਯੋਃ । ਗਤਿਰਿਤਿ ਪਾਦਯੋਃ । ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਪਾਯੌ । ਇਤਿ ਮਾਨੁषੀਃ ਸਮਾਜ੍ਞਾਃ । ਅਥ ਦੈਵੀਃ । ਤृਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵृष੍ਟੌ । ਬਲਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿ

ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਏ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਆਸਰਾ ਲਈ ਆਏ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਵਧੇਰੇ ਭੋਜਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਦ ਕੋਈ ਮਹਿਮਾਨ ਭੋਜਨ ਲੈਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਉਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਹੈ,' ਤੇ 'ਨਹੀਂ' ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਭੋਜਨ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ? ਇਹ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਭੋਜਨ ਹੈ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਮੇਂ, ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਆਦਰ ਨਾਲ, ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ, ਮੁੱਖ ਸਮੇਂ, ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਸਮੇਂ, ਮਧੁਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ; ਤੇ ਅੰਤ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ, ਘੱਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—'ਸੁਰੱਖਿਆ' ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਹੈ; 'ਯੋਗ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ' ਸਾਹ ਤੇ ਉਲਟ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਹੈ; 'ਕਰਮ' ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; 'ਚਲਣ' ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; 'ਮੁਕਤੀ' ਪਿਛਲੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਦਿਵਿਆ ਗੁਣ: 'ਤ੍ਰਿਪਤੀ' ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਹੈ; 'ਤਾਕਤ' ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ ਯ ਏਵਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵੇਦ ਤਦ੍ਦਾਨਸ੍ਯ ਚ ਫਲਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਫਲਮੁਪਨਮਤੇ। ਇਦਾਨੀਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਪਾਸਨਪ੍ਰਕਾਰਃ ਉਚ੍ਯਤੇ -- ਕ੍ਸ਼ੇਮ ਇਤਿ ਵਾਚਿ। ਕ੍ਸ਼ੇਮੋ ਨਾਮ ਉਪਾਤ੍ਤਪਰਿਰਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ ਵਾਚਿ ਕ੍ਸ਼ੇਮਰੂਪੇਣ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਮ੍। ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮ ਇਤਿ, ਯੋਗਃ ਅਨੁਪਾਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਾਦਾਨਮ੍। ਤੌ ਹਿ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮੌ ਪ੍ਰਾਣਪਾਨਯੋਃ ਬਲਵਤੋਃ ਸਤੋਰ੍ਭਵਤਃ ਯਦ੍ਯਪਿ, ਤਥਾਪਿ ਨ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾਵੇਵ; ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤੌ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਾਤ੍ਮਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਮ੍। ਏਵਮੁਤ੍ਤਰੇष੍ਵਨ੍ਯੇषੁ ਤੇਨ ਤੇਨ ਆਤ੍ਮਨਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੈਵੋਪਾਸ੍ਯਮ੍। ਕਰ੍ਮਣੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਨਿਰ੍ਵਤ੍ਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਹਸ੍ਤਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਮ੍। ਗਤਿਰਿਤਿ ਪਾਦਯੋਃ। ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਪਾਯੌ। ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਮਾਨੁषੀਃ ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਭਵਾ ਮਾਨੁष੍ਯਾਃ ਸਮਾਜ੍ਞਾਃ, ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕ੍ਯਃ ਸਮਾਜ੍ਞਾ ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯੁਪਾਸਨਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ। ਅਥ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਦੈਵੀਃ ਦੈਵ੍ਯਃ ਦੇਵੇषੁ ਭਵਾਃ ਸਮਾਜ੍ਞਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ। ਤृਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵृष੍ਟੌ। ਵृष੍ਟੇਰਨ੍ਨਾਦਿਦ੍ਵਾਰੇਣ ਤृਪ੍ਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੈਵ ਤृਪ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਵृष੍ਟੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਮ੍; ਤਥਾ ਅਨ੍ਯੇषੁ ਤੇਨ ਤੇਨਾਤ੍ਮਨਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੈਵੋਪਾਸ੍ਯਮ੍। ਤਥਾ ਬਲਰੂਪੇਣ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿ।। ਯਸ਼ ਇਤਿ ਪਸ਼ੁषੁ । ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇषੁ । ਪ੍ਰਜਾਤਿਰਮृਤਮਾਨਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯੁਪਸ੍ਥੇ । ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ੇ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ । ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ । ਤਨ੍ਮਹ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ । ਮਹਾਨ੍ਭਵਤਿ । ਤਨ੍ਮਨ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ । ਮਾਨਵਾਨ੍ਭਵਤਿ

ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇਣ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਸੁਰੱਖਿਆ' ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਤਲਬ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਯੋਗ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ'—ਯੋਗ ਮਤਲਬ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਯੋਗ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਾਹ ਤੇ ਉਲਟ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਣ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; 'ਚਲਣ' ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ; 'ਮੁਕਤੀ' ਪਿਛਲੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਹਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ। ਹੁਣ ਦਿਵਿਆ ਗੁਣ: 'ਤ੍ਰਿਪਤੀ' ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੀਂਹ ਭੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਕਤ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ। 'ਇਜ਼ਤ' ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ; 'ਚਾਨਣ' ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ; 'ਵੰਸ਼, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਆਨੰਦ' ਉਤਪਾਦਨ ਅੰਗ ਵਿੱਚ; 'ਸਭ ਕੁਝ' ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਧਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਵੱਡਾ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮਨ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ਼ੋਰੂਪੇਣ ਪਸ਼ੁषੁ। ਜ੍ਯੋਤਿਰੂਪੇਣ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇषੁ। ਪ੍ਰਜਾਤਿਃ ਅਮृਤਮ੍ ਅਮृਤਤ੍ਵਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪੁਤ੍ਰੇਣ ऋਣਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਾਰੇਣ ਆਨਨ੍ਦਃ ਸੁਖਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮੁਪਸ੍ਥਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੈਵ ਅਨੇਨਾਤ੍ਮਨਾ ਉਪਸ੍ਥੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਮ੍। ਸਰ੍ਵਂ ਹਿ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍; ਅਤੋ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਕਾਸ਼ੇ ਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੈਵੇਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਮ੍; ਤਚ੍ਚਾਕਾਸ਼ਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੈਵ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ। ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਗੁਣੋਪਾਸਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ। ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ। ਯਦ੍ਯਤ੍ਰਾਧਿਗਤਂ ਫਲਮ੍, ਤਤ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੈਵ; ਤਦੁਪਾਸਨਾਂਤ੍ਤਦ੍ਵਾਨ੍ਭਵਤੀਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਮ੍; ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਚ੍ਚ -- ' ਤਂ ਯਥਾ ਯਥੋਪਾਸਤੇ ਤਦੇਵ ਭਵਤਿ ' ਇਤਿ। ਤਨ੍ਮਹ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ। ਮਹਃ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਵਤ੍ ਤਦੁਪਾਸੀਤ। ਮਹਾਨ੍ਭਵਤਿ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ। ਮਨਨਂ ਮਨਃ। ਮਾਨਵਾਨ੍ਭਵਤਿ ਮਨਨਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ।। ਤਨ੍ਨਮ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ । ਨਮ੍ਯਨ੍ਤੇऽਸ੍ਮੈ ਕਾਮਾਃ । ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਨ੍ਭਵਤਿ । ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਿਮਰ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ । ਪਰ੍ਯੇਣ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿषਨ੍ਤਃ ਸਪਤ੍ਨਾਃ । ਪਰਿ ਯੇऽਪ੍ਰਿਯਾ ਭ੍ਰਾਤृਵ੍ਯਾਃ । ਸ ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਪੁਰੁषੇ । ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇ । ਸ ਏਕਃ

ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਯਸ਼, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਗੁਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਟਿਕਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ: 'ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਸਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' 'ਵੱਡਾ' ਗੁਣ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮਨ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਨਮਨ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਹ ਵੰਞਦੇ ਹਨ। 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਾਸ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੈਰੀ ਤੇ ਸਪਤਨਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ।

ਤਨ੍ਨਮ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ ਨਮਨਂ ਨਮਃ ਨਮਨਗੁਣਵਤ੍ ਤਦੁਪਾਸੀਤ। ਨਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਹ੍ਵੀਭਵਨ੍ਤਿ ਅਸ੍ਮੈ ਉਪਾਸਿਤ੍ਰੇ ਕਾਮਾਃ ਕਾਮ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਭੋਗ੍ਯਾ ਵਿषਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ। ਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ ਪਰਿਬृਢਤਮਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਵਾਨ੍ ਤਦ੍ਗੁਣੋ ਭਵਤਿ। ਤਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਪਰਿਮਰ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਪਰਿਮਰਃ ਪਰਿਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪਞ੍ਚ ਦੇਵਤਾ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵृष੍ਟਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਆਦਿਤ੍ਯੋऽਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯੇਤਾਃ। ਅਤਃ ਵਾਯੁਃ ਪਰਿਮਰਃ, ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਨ੍ਤਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਃ। ਸ ਏਵਾਯਂ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ੇਨਾਨਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਪਰਿਮਰਃ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਵਾਯ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਪਰਿਮਰ ਇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ। ਏਨਮ੍ ਏਵਵਿਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਪਰ੍ਧਿਨੋ ਦ੍ਵਿषਨ੍ਤਃ; ਅਦ੍ਵਿषਨ੍ਤੋऽਪਿ ਸਪਤ੍ਨਾ ਯਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਤੋ ਵਿਸ਼ੇष੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿषਨ੍ਤਃ; ਸਪਤ੍ਨਾ ਇਤਿ। ਏਨਂ ਦ੍ਵਿषਨ੍ਤਃ ਸਪਤ੍ਨਾਃ ਤੇ ਪਰਿਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਜਹਤਿ। ਕਿਂ ਚ, ਯੇ ਚ ਅਪ੍ਰਿਯਾ ਅਸ੍ਯ ਭ੍ਰਾਤृਵ੍ਯਾ ਅਦ੍ਵਿषਨ੍ਤੋऽਪਿ ਤੇ ਚ ਪਰਿਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ।। 'ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾ ਅਨ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨ੍ਨਾਦਮ੍ ' ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਆਕਾਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਅਨ੍ਨਾਨ੍ਨਾਦਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍। ਉਕ੍ਤਂ ਨਾਮ -- ਕਿਂ ਤੇਨ? ਤੇਨੈਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ -- ਕਾਰ੍ਯਵਿषਯ ਏਵ ਭੋਜ੍ਯਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਕृਤਃ ਸਂਸਾਰਃ, ਨ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੀਤਿ। ਆਤ੍ਮਨਿ ਤੁ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਉਪਚਰ੍ਯਤੇ। ਨਨ੍ਵਾਤ੍ਮਾਪਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਤਤੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਤਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰ ਇਤਿ; ਨ, ਅਸਂਸਾਰਿਣ ਏਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ। 'ਤਤ੍ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਦੇਵਾਨੁਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਤ੍ ' ਇਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦਿਕਾਰਣਸ੍ਯ ਹਿ ਅਸਂਸਾਰਿਣ ਏਵ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ਕਾਰ੍ਯੇष੍ਵਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਜੀਵ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰ ਏਵ ਅਸਂਸਾਰੀ; ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਅਨੁਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦਿਤਿ ਸਮਾਨਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੋਪਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ। ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕ੍ਰਿਯਯੋਸ਼੍ਚੈਕਸ਼੍ਚੇਤ੍ਕਰ੍ਤਾ, ਤਤਃ ਕ੍ਤ੍ਵਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯੁਕ੍ਤਃ। ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਤੁ ਭਾਵਾਨ੍ਤਰਾਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ; ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਤ੍। 'ਅਨੇਨ ਜੀਵੇਨ ' ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ; 'ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਮ੍ ''ਸ ਆਤ੍ਮਾ ''ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ' ਇਤਿ ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯਾਤ੍। ਦृष੍ਟਂ ਜੀਵਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ; ਉਪਲਬ੍ਧੁਰਨੁਪਲਭ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍। ਸਂਸਾਰਧਰ੍ਮਾਵਿਸ਼ਿष੍ਟ ਆਤ੍ਮੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ; ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮਿਣੋऽਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ। ਉष੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਰ੍ਦਾਹ੍ਰਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਵਤ੍ ਤ੍ਰਾਸਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਦੁਃਖਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਨੁਮੀਯਤ ਇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ; ਤ੍ਰਾਸਾਦੇਰ੍ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਚ ਉਪਲਭ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਨੋਪਲਬ੍ਧृਧਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍। ਕਾਪਿਲਕਾਣਾਦਾਦਿਤਰ੍ਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ; ਤੇषਾਂ ਮੂਲਾਭਾਵੇ ਵੇਦਵਿਰੋਧੇ ਚ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵੋਪਪਤ੍ਤੇਃ। ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਚ ਸਿਦ੍ਧਮ੍ ਆਤ੍ਮਨੋऽਸਂਸਾਰਿਤ੍ਵਮ੍, ਏਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ। ਕਥਮੇਕਤ੍ਵਮਿਤਿ, ਉਚ੍ਯਤੇ -- ਸ ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਪੁਰੁषੇ ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇ ਸ ਏਕਃ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਰ੍ਵਮ੍।। ਸ ਯ ਏਵਂਵਿਤ੍ । ਅਸ੍ਮਾਲ੍ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ । ਏਤਮਨ੍ਨਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ । ਏਤਂ ਪ੍ਰਾਣਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ । ਏਤਂ ਮਨੋਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ । ਏਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ । ਏਤਮਾਨਨ੍ਦਮਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਸਙ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ । ਇਮਾਁਲ੍ਲੋਕਨ੍ਕਾਮਾਨ੍ਨੀ ਕਾਮਰੂਪ੍ਯਨੁਸਞ੍ਚਰਨ੍ । ਏਤਤ੍ ਸਾਮ ਗਾਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ । ਹਾ 3 ਵੁ ਹਾ 3 ਵੁ ਹਾ 3 ਵੁ

‘ਨਮਨ’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਨਮਨ ਦੀ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਹ ਵੰਞਦੇ ਹਨ, ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਾਸ’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦੇਵਤਾ — ਬਿਜਲੀ, ਮੀਂਹ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਅੱਗ — ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਾਸ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਾਸ ਸਮਝ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਾਸ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਦੇ ਆਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਾਸ ਸਮਝ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਸਪਤਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅੰਨ ਹੈ, ਸ਼ਰੀਰ ਅੰਨ-ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ’ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ, ਸਿਰਫ ਅੰਨ ਤੇ ਅੰਨ-ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਗ ਤੇ ਭੋਗੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਿਰਫ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ਭੁਲਾਵੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ? ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ: ‘ਉਸ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।’ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਰੂਪ-ਬਦਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਰ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ‘ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ’, ‘ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ’, ‘ਤੂੰ ਉਹ ਹੈ’ — ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕਤਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਗੁਣ ਧਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਲਕ ਤੇ ਚਾਨਣ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਪੇ ਹੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ-ਰਹਿਤਤਾ ਤੇ ਇੱਕਤਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕਤਾ ਕਿਵੇਂ? ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ: ‘ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ।’ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ, ਅੰਨ-ਮਯ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਣ-ਮਯ ਆਤਮਾ, ਮਨ-ਮਯ ਆਤਮਾ, ਵਿਦਿਆ-ਮਯ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਆਨੰਦ-ਮਯ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਮਾ ਗਾ ਕੇ, ‘ਹਾ 3 ਵੂ, ਹਾ 3 ਵੂ, ਹਾ 3 ਵੂ’ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਹਮਨ੍ਨਮਹਮਨ੍ਨਮਹਮਨ੍ਨਮ੍ । ਅਹਮਨ੍ਨਾਦੋ3ऽਹਮਨ੍ਨਾਦੋ3ऽਅਹਮਨ੍ਨਾਦਃ । ਅਹਁਸ਼੍ਲੋਕਕृਦਹਁਸ਼੍ਲੋਕਕृਦਹਁਸ਼੍ਲੋਕਕृਤ੍ । ਅਹਮਸ੍ਮਿ ਪ੍ਰਥਮਜਾ ऋਤਾ3ਸ੍ਯ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵੇਭ੍ਯੋऽਮृਤਸ੍ਯ ਨਾ3ਭਾਯਿ । ਯੋ ਮਾ ਦਦਾਤਿ ਸ ਇਦੇਵ ਮਾ3ऽऽਵਾਃ । ਅਹਮਨ੍ਨਮਨ੍ਨਮਦਨ੍ਤਮਾ3ਦ੍ਮਿ । ਅਹਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਭੁਵਨਮਭ੍ਯਭਵਾ3ਮ੍ । ਸੁਵਰ੍ਣਜ੍ਯੋਤੀਃ । ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ । ਇਤ੍ਯੁਪਨਿषਤ੍

ਮੈਂ ਅੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੰਨ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਅੰਨ-ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੰਨ-ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੰਨ-ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸ਼ਲੋਕ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਲੋਕ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਲੋਕ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਅੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਨ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹਾਂ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ।