ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਜੋ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਾਂ ਮੇਰੇ ਹੋਣ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ, ਲੰਮੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਸਮੇਤ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਆਣਪ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ। ਸਵਾਹਾ!

ਯਸ਼ੋ ਜਨੇऽਸਾਨਿ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਵਸ੍ਯਸੋऽਸਾਨਿ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਤਂ ਤ੍ਵਾ ਭਗ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਾਨਿ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਸ ਮਾ ਭਗ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਾਖੇ । ਨਿਭਗਾਹਂ ਤ੍ਵਯਿ ਮृਜੇ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਯਥਾऽऽਪਃ ਪ੍ਰਵਤਾਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਮਾਸਾ ਅਹਰ੍ਜਰਮ੍ । ਏਵਂ ਮਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਃ ਧਾਤਰਾਯਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਪ੍ਰਤਿਵੇਸ਼ੋऽਸਿ ਪ੍ਰ ਮਾ ਭਾਹਿ ਪ੍ਰ ਮਾ ਪਦ੍ਯਸ੍ਵ

ਮੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਿਲੇ। ਸਵਾਹਾ! ਮੈਂ ਧਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਵਾਂ। ਸਵਾਹਾ! ਹੇ ਭਾਗ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂ। ਸਵਾਹਾ! ਹੇ ਭਾਗ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ। ਸਵਾਹਾ! ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਾਂ। ਸਵਾਹਾ! ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ। ਸਵਾਹਾ! ਤੂੰ ਪੜੋਸੀ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ।

ਓਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਓਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ, 'ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉ', ਆਖਦੇ ਹਨ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਧਵਰਯੂ ਜਵਾਬ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਿਆਨ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ऋਤਂ ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਸਤ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਤਪਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਦਮਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਸ਼ਮਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਅਗ੍ਨਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਅਤਿਥਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਮਾਨੁषਂ ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਪ੍ਰਜਾ ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਪ੍ਰਜਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਪ੍ਰਜਾਤਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਚ । ਸਤ੍ਯਮਿਤਿ ਸਤ੍ਯਵਚਾ ਰਾਥੀਤਰਃ । ਤਪ ਇਤਿ ਤਪੋਨਿਤ੍ਯਃ ਪੌਰੁਸ਼ਿष੍ਟਿਃ । ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਵਚਨੇ ਏਵੇਤਿ ਨਾਕੋ ਮੌਦ੍ਗਲ੍ਯਃ । ਤਦ੍ਧਿ ਤਪਸ੍ਤਦ੍ਧਿ ਤਪਃ

ਸੱਚ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਨ ਦੀ ਰੋਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ। 'ਸੱਚ' — ਰਾਥੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਵਚਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਤਪ' — ਪੌਰੁਸ਼ਿਸ਼ਟਿ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਤਪਨਿਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ' — ਮੌਦਗਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਕ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਇਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਤਪ ਹੈ।

ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸੱਚ ਬੋਲੋ। ਧਰਮ ਅਮਲ ਕਰੋ। ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਟੋ ਨਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਤੋੜੋ। ਸੱਚ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਭਲਾਈ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ।

ਯੇ ਯਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸਂਮਰ੍ਸ਼ਿਨਃ । ਯੁਕ੍ਤਾ ਆਯੁਕ੍ਤਾਃ । ਅਲੂਕ੍ਸ਼ਾ ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਃ ਸ੍ਯੁਃ । ਯਥਾ ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤੇਰਨ੍ । ਤਥਾ ਵਰ੍ਤੇਥਾਃ । ਅਥਾਭ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੇषੁ । ਯੇ ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸਂਮਰ੍ਸ਼ਿਨਃ । ਯੁਕ੍ਤਾ ਆਯੁਕ੍ਤਾਃ । ਅਲੂਕ੍ਸ਼ਾ ਧਰ੍ਮਕਾਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ । ਯਥਾ ਤੇ ਤੇषੁ ਵਰ੍ਤੇਰਨ੍ । ਤਥਾ ਤੇषੁ ਵਰ੍ਤੇਥਾਃ । ਏष ਆਦੇਸ਼ਃ । ਏष ਉਪਦੇਸ਼ਃ । ਏषਾ ਵੇਦੋਪਨਿषਤ੍ । ਏਤਦਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍ । ਏਵਮੁਪਾਸਿਤਵ੍ਯਮ੍ । ਏਵਮੁ ਚੈਤਦੁਪਾਸ੍ਯਮ੍

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਿਰਲੋਭ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੱਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਿਰਲੋਭ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੋ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ।

ਸ਼ਂ ਨੋ ਮਿਤ੍ਰਃ ਸ਼ਂ ਵਰੁਣਃ । ਸ਼ਂ ਨੋ ਭਵਤ੍ਵਰ੍ਯਮਾ । ਸ਼ਂ ਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । ਸ਼ਂ ਨੋ ਵਿष੍ਣੁਰੁਰੁਕ੍ਰਮਃ । ਨਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ । ਨਮਸ੍ਤੇ ਵਾਯੋ । ਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸਿ । ਤ੍ਵਾਮੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਾਦਿषਮ੍ । ऋਤਮਵਾਦਿषਮ੍ । ਸਤ੍ਯਮਵਾਦਿषਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਮਾਵੀਤ੍ । ਤਦ੍ਵਕ੍ਤਾਰਮਾਵੀਤ੍ । ਆਵੀਨ੍ਮਾਮ੍ । ਆਵੀਦ੍ਵਕ੍ਤਾਰਮ੍ । ੴ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ

ਮਿੱਤਰ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ, ਵਰੁਣ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ। ਅਰਯਮਾਨ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ। ਇੰਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰਣ। ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਠੀਕ ਬੋਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਮੈਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਓਮ। ਸ਼ਾਂਤੀ। ਸ਼ਾਂਤੀ। ਸ਼ਾਂਤੀ।

ੴ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪਰਮ੍ । ਤਦੇषਾऽਭ੍ਯੁਕ੍ਤਾ । ਸਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਨਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ । ਯੋ ਵੇਦ ਨਿਹਿਤਂ ਗੁਹਾਯਾਂ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ । ਸੋऽਸ਼੍ਨੁਤੇ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਸਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤੇਤਿ ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨ ਆਕਾਸ਼ਃ ਸਂਭੂਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ਵਾਯੁਃ । ਵਾਯੋਰਗ੍ਨਿਃ । ਅਗ੍ਨੇਰਾਪਃ । ਅਦ੍ਭ੍ਯਃ ਪृਥਿਵੀ । ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਓषਧਯਃ । ਓषਧੀਭ੍ਯੋऽਨ੍ਨਮ੍ । ਅਨ੍ਨਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ । ਸ ਵਾ ਏष ਪੁਰੁषੋऽਨ੍ਨਰਸਮਯਃ । ਤਸ੍ਯੇਦਮੇਵ ਸ਼ਿਰਃ । ਅਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਅਯਮੁਤ੍ਤਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ । ਇਦਂ ਪੁਚ੍ਛਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ । ਤਦਪ੍ਯੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ

ਓਮ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਣ ਸੱਚ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ। ਜੋ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੋ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ; ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ; ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੌਦੇ; ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨ; ਅਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਨ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਸਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛ ਉਸ ਦੀ ਨੀਵ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ । ਯਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਁ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਅਥੋ ਅਨ੍ਨੇਨੈਵ ਜੀਵਨ੍ਤਿ । ਅਥੈਨਦਪਿ ਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਤਃ । ਅਨ੍ਨਁ ਹਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੌषਧਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਵੈ ਤੇऽਨ੍ਨਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ । ਯੇऽਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸਤੇ । ਅਨ੍ਨਁ ਹਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੌषਧਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਨ੍ਨਾਦ੍ ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ । ਜਾਤਾਨ੍ਯਨ੍ਨੇਨ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ । ਅਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਤਿ ਚ ਭੂਤਾਨਿ । ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਰਸਮਯਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਣਮਯਃ । ਤੇਨੈष ਪੂਰ੍ਣਃ । ਸ ਵਾ ਏष ਪੁਰੁषਵਿਧ ਏਵ । ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਵਿਧਤਾਮ੍। ਅਨ੍ਵਯਂ ਪੁਰੁषਵਿਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣ ਏਵ ਸ਼ਿਰਃ । ਵ੍ਯਾਨੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਅਪਾਨ ਉਤ੍ਤਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਆਕਾਸ਼ ਆਤ੍ਮਾ । ਪृਥਿਵੀ ਪੁਚ੍ਛਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ । ਤਦਪ੍ਯੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ

ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਖਾਣਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਣਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਖਾਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਇਸ ਦਾ ਸਾਸ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਵਿਆਨ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੂੰਛ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਂ ਦੇਵਾ ਅਨੁ ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤਿ । ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਸ਼ਵਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਿ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਯੁषਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਤ ਆਯੁਰ੍ਯਨ੍ਤਿ । ਯੇ ਪ੍ਰਾਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸਤੇ । ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਿ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਯੁषਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ । ਤਸ੍ਯੈष ਏਵ ਸ਼ਾਰੀਰ ਆਤ੍ਮਾ । ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਮਯਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰ ਆਤ੍ਮਾ ਮਨੋਮਯਃ । ਤੇਨੈष ਪੂਰ੍ਣਃ । ਸ ਵਾ ਏष ਪੁਰੁषਵਿਧ ਏਵ । ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਵਿਧਤਾਮ੍ । ਅਨ੍ਵਯਂ ਪੁਰੁषਵਿਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਯਜੁਰੇਵ ਸ਼ਿਰਃ । ऋਗ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਸਾਮੋਤ੍ਤਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਆਦੇਸ਼ ਆਤ੍ਮਾ । ਅਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਃ ਪੁਚ੍ਛਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ । ਤਦਪ੍ਯੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ

ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਸਾਸ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਸ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਜਿੰਦ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਸ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਸ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਯਜੁਰ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਰਿਗ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਸਾਮ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਅਥਰਵ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂੰਛ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

ਯਤੋ ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ । ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ । ਆਨਨ੍ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ । ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਕਦਾਚਨੇਤਿ । ਤਸ੍ਯੈष ਏਵ ਸ਼ਾਰੀਰ ਆਤ੍ਮਾ । ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨੋਮਯਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰ ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ । ਤੇਨੈष ਪੂਰ੍ਣਃ । ਸ ਵਾ ਏष ਪੁਰੁषਵਿਧ ਏਵ । ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਵਿਧਤਾਮ੍ । ਅਨ੍ਵਯਂ ਪੁਰੁषਵਿਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੈਵ ਸ਼ਿਰਃ । ऋਤਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਸਤ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਯੋਗ ਆਤ੍ਮਾ । ਮਹਃ ਪੁਚ੍ਛਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ । ਤਦਪ੍ਯੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ

ਜਿੱਥੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮਨ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਥੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਰੀਤ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਸਚ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਜੋੜ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਮਹਾਨਤਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂੰਛ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯਜ੍ਞਂ ਤਨੁਤੇ । ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਨੁਤੇऽਪਿ ਚ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਯੇष੍ਠਮੁਪਾਸਤੇ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੇਦ੍ਵੇਦ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੇਨ੍ਨ ਪ੍ਰਮਾਦ੍ਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਾਪ੍ਮਨੋ ਹਿਤ੍ਵਾ । ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਾਮਾਨ੍ਸਮਸ਼੍ਨੁਤ ਇਤਿ । ਤਸ੍ਯੈष ਏਵ ਸ਼ਾਰੀਰ ਆਤ੍ਮਾ । ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰ ਆਤ੍ਮਾऽऽਨਨ੍ਦਮਯਃ । ਤੇਨੈष ਪੂਰ੍ਣਃ । ਸ ਵਾ ਏष ਪੁਰੁषਵਿਧ ਏਵ । ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਵਿਧਤਾਮ੍ । ਅਨ੍ਵਯਂ ਪੁਰੁषਵਿਧਃ । ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਮੇਵ ਸ਼ਿਰਃ । ਮੋਦੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਪ੍ਰਮੋਦ ਉਤ੍ਤਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ । ਆਨਨ੍ਦ ਆਤ੍ਮਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਚ੍ਛਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ । ਤਦਪ੍ਯੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ

ਗਿਆਨ ਯਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਇਛਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਪ੍ਰੀਤ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂੰਛ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।