ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति शिक्षावल्यां प्रथमोऽनुवाकः
ਓਂ। ਮਿਤ੍ਰ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਵਰੁਣ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਅਰਯਮਾਨ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਹੋਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਕਦਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਵਾ ਦੇਵਤੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਫ਼-ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਸਹੀ ਗੱਲ ਕਹਾਂਗਾ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਓਂ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ।
यैरिमे गिरिभिः पूर्वं पदवाक्यप्रमाणतः। व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
तैत्तिरीयकसारस्य मयाचार्यप्रसाददः। विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीयते
ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਰਥ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਤੈੱਤਰੀਅ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਸ ਰੂਪ ਇੱਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः
ਓਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ: ਅੱਖਰ, ਸੁਰ, ਮਾਤਰਾ, ਜੋਰ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ। ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासँहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः
ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਜ਼ਤ ਪਾਈਏ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਤਮਿਕ ਚਮਕ ਪਾਈਏ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗੇ: ਸੰਸਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਨਣ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਮਿਲਾਪਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ: ਧਰਤੀ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਪਿੱਛਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਜੋੜ ਹੈ।
सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिजौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम्
ਇਹ ਜੋੜ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਗ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਚਾਨਣ ਨਾਲ: ਅੱਗ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਪਿੱਛਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਜੋੜ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਗਿਆਨ ਨਾਲ: ਅਧਿਆਪਕ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ।
अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनँसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननँसन्धानम् । इत्यधिप्रजलम्
ਛੇਲਾ ਪਿੱਛਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਜੋੜ ਹੈ, ਪਾਠ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ: ਮਾਂ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਿਉ ਪਿੱਛਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਔਲਾਦ ਜੋੜ ਹੈ, ਜਨਮ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਹੋਇਆ।
अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासँहिताः । य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन
ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ: ਹੇਠਲਾ ਜੱਬਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉੱਪਰਲਾ ਜੱਬਾ ਪਿੱਛਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਜੋੜ ਹੈ, ਜੀਭ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਮਿਲਾਪਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਮਿਲਾਪਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ, ਪਸ਼ੂ, ਆਤਮਿਕ ਚਮਕ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਸੁੱਖੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय
ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਮੌਰ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਅਕਲ ਦੇਵੇ। ਹੇ ਦੇਵਤੇ, ਮੈਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਵਾਹਕ ਬਣਾਂ। ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸੁਣਾਂ। ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
आवहन्ती वितन्वाना कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासाँसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा
सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद् ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः
'ਭੂ', 'ਭੁਵ', 'ਸਵ' — ਇਹ ਤਿੰਨ ਉਚਾਰਣ ਹਨ। ਪਰ ਮਹਾਚਮਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਚੌਥਾ — 'ਮਹ' — ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। 'ਭੂ' ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, 'ਭੁਵ' ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, 'ਸਵ' ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूँषि
'ਮਹ' ਸੂਰਜ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਭੂ' ਅੱਗ ਹੈ; 'ਭੁਵ' ਹਵਾ ਹੈ; 'ਸਵ' ਸੂਰਜ ਹੈ; 'ਮਹ' ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ ਵਧਦੇ ਹਨ। 'ਭੂ' ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ; 'ਭੁਵ' ਸਾਮਵੇਦ ਹੈ; 'ਸਵ' ਯਜੁਰਵੇਦ ਹੈ।
मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति
'ਮਹ' ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵਧਦੇ ਹਨ। 'ਭੂ' ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; 'ਭੁਵ' ਅਪਾਨ ਹੈ; 'ਸਵ' ਵਿਆਨ ਹੈ; 'ਮਹ' ਰੋਟੀ ਹੈ; ਰੋਟੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਚਾਰ-ਵਾਰ ਹਨ; ਚਾਰ ਚਾਰ ਉਚਾਰਣ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
स य एषोऽन्तरहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते | सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले | भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ
ਇਹ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ-ਰੂਪ, ਅਮਰ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਿੱਪਲ ਵਾਂਗ ਲਟਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹਨ, ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ — 'ਭੂ' ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, 'ਭੁਵ' ਹਵਾ ਵਿੱਚ।
सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्स्व
'ਸਵ' ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, 'ਮਹ' ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਐਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਸੁੱਚਾਈ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੂਰਨਤਾ, ਅਮਰਤਾ। ਹੇ ਪੁਰਾਤਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰ।
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माँसँस्नावास्थिमज्जा । एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदँ सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ स्पृणोतीति
ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਅਸਮਾਨ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਿਸਾਵਾਂ; ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ; ਪਾਣੀ, ਬੂਟੇ, ਦਰੱਖਤ, ਅਕਾਸ਼, ਆਪਾ — ਇਹ ਸਭ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ: ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ; ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਚਮੜੀ; ਮਾਸ, ਪੇਸ਼ੀ, ਨੱਸ, ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਹੈ; ਪੰਜ ਨਾਲ ਪੰਜ ਭਰਦੇ ਹਨ।'
ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति
अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि । द्रविणँसवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्
ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਇਜ਼ਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਪਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਅਮਰ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਅਕਲ ਹੈ, ਅਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੀ ਵੇਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि
ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੋ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੋ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੋ। ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੋ। ਜੋ ਕੰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰੋ; ਹੋਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਸਾਡੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ, ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਮਲ ਕਰੋ; ਹੋਰ ਨਾ ਕਰੋ।
ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਲਈ ਥਾਂ ਦਿਓ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਾਨ ਨਾ ਦਿਓ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਲਜਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਡਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਸਮਝ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ—
ਜੋ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਾਂ ਮੇਰੇ ਹੋਣ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ, ਲੰਮੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਸਮੇਤ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਆਣਪ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਸਵਾਹਾ! ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ। ਸਵਾਹਾ!
यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवतायन्ति यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व
ਮੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਿਲੇ। ਸਵਾਹਾ! ਮੈਂ ਧਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਵਾਂ। ਸਵਾਹਾ! ਹੇ ਭਾਗ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂ। ਸਵਾਹਾ! ਹੇ ਭਾਗ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ। ਸਵਾਹਾ! ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਾਂ। ਸਵਾਹਾ! ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ। ਸਵਾਹਾ! ਤੂੰ ਪੜੋਸੀ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ।
ਓਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਓਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ, 'ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉ', ਆਖਦੇ ਹਨ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਧਵਰਯੂ ਜਵਾਬ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਓਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਿਆਨ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः
ਸੱਚ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਨ ਦੀ ਰੋਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ। 'ਸੱਚ' — ਰਾਥੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਵਚਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਤਪ' — ਪੌਰੁਸ਼ਿਸ਼ਟਿ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਤਪਨਿਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ' — ਮੌਦਗਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਕ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਇਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਤਪ ਹੈ।
ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸੱਚ ਬੋਲੋ। ਧਰਮ ਅਮਲ ਕਰੋ। ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਟੋ ਨਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਤੋੜੋ। ਸੱਚ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਭਲਾਈ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟੋ ਨਾ।
ये यत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकायाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम्
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਿਰਲੋਭ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੱਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਿਰਲੋਭ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੋ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ।
शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
ਮਿੱਤਰ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ, ਵਰੁਣ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ। ਅਰਯਮਾਨ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ। ਇੰਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰਣ। ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਠੀਕ ਬੋਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਮੈਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਓਮ। ਸ਼ਾਂਤੀ। ਸ਼ਾਂਤੀ। ਸ਼ਾਂਤੀ।
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ਓਮ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਣ ਸੱਚ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ। ਜੋ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੋ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ; ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ; ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੌਦੇ; ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨ; ਅਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਨ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਸਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛ ਉਸ ਦੀ ਨੀਵ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਖਾਣਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਣਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਖਾਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਇਸ ਦਾ ਸਾਸ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਵਿਆਨ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੂੰਛ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਸਾਸ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਸ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਜਿੰਦ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਸ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਸ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਯਜੁਰ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਰਿਗ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਸਾਮ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਅਥਰਵ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂੰਛ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ਜਿੱਥੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮਨ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਥੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਰੀਤ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਸਚ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਜੋੜ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਮਹਾਨਤਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂੰਛ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ਗਿਆਨ ਯਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਇਛਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਪ੍ਰੀਤ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੱਬਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂੰਛ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।