ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨਹੀਨ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੋਵਾਂ, ਜਨਮ ਲਵਾਂ।" ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਰਗਟ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਪਰਗਟ ਵੀ; ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵੀ, ਅਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵੀ; ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਆਧਾਰਹੀਨ ਵੀ; ਗਿਆਨ ਵੀ, ਅਗਿਆਨ ਵੀ; ਸੱਚ ਵੀ, ਝੂਠ ਵੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਸੀ। ਉਸ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ "ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੋਈ ਆਨੰਦਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨ ਕੋਈ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਨ ਕੋਈ ਜੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਨਾਤਮਾ, ਅਨਿਰਧਾਰਿਤ, ਆਧਾਰਹੀਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਲਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਡਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਨੰਦ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਚੋ, ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤਾਕਤਵਰ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਇਕ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਆਨੰਦ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਦੇਵ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਆਨੰਦ ਉਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੋ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਭੋਜਨ-ਮਈ, ਪ੍ਰਾਣ-ਮਈ, ਮਨ-ਮਈ, ਗਿਆਨ-ਮਈ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਮਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ "ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ।" ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਭਰਿਗੁ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮਿਹਰਬਾਨ ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿਓ।" ਵਰੁਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਭੋਜਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਖਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਭਰਿਗੁ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰਕੇ, ਭਰਿਗੁ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ "ਭੋਜਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਮੰਗਿਆ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤਪ ਕਰ, ਤਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਭਰਿਗੁ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, "ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, "ਤਪ ਕਰ, ਤਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਭਰਿਗੁ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਲਿਆ, "ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਭਰਿਗੁ ਨੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, "ਗਿਆਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਿਰਕਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, "ਆਨੰਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਰਿਗੁ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਸੰਤਾਨ, ਪਸ਼ੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ—ਇਹ ਇੱਕ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਸੰਤਾਨ, ਪਸ਼ੂ, ਜੋਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਾਣੀ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਤੇਜ (ਰੋਸ਼ਨੀ) ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਤੇਜ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭੋਜਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਇਹ ਵੀ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਸੰਤਾਨ, ਪਸ਼ੂ, ਜੋਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰਵਾਲੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ ਕਿ "ਕੁਝ ਨਹੀਂ," ਸਗੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਉਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।