ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤੈਤਰੀਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ: “ਓਮ। ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਰ੍ਯਮਨ, ਇੰਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਾਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ। ਹੇ ਵਾਯੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਧਰਮ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇ। ਓਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਫਿਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਰਗਰਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਧੁਨੀ, ਉਚਾਰ, ਮਾਪ, ਤਾਕਤ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੀਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਚਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਪੰਜ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸੰਸਾਰਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਗਿਆਨ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ। ਧਰਤੀ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਗ ਆਖਰੀ ਰੂਪ। ਚਮਕਦਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਪਹਿਲਾ, ਸੂਰਜ ਆਖਰੀ, ਪਾਣੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਪਹਿਲਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਖਰੀ, ਗਿਆਨ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਪਿਤਾ ਆਖਰੀ, ਸੰਤਾਨ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨੋਤਪੱਤੀ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਲਾ ਜਬਾ ਪਹਿਲਾ, ਉੱਪਰਲਾ ਜਬਾ ਆਖਰੀ, ਬੋਲੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਜੀਭ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਯੋਗ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੰਸ਼, ਪਸ਼ੂ, ਚਮਕ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੇਵੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖੇ, ਜੀਭ ਮਿੱਠੀ ਹੋਵੇ, ਕੰਨ ਬਹੁਤ ਸੁਣਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਪਸ਼ੂ, ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿਣ। ਉਹ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਨਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਦੌਲਤਮੰਦਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਧਨ-ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਣ। ਫਿਰ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਚਾਰਣ—‘ਭੂਹ’, ‘ਭੁਵਹ’, ‘ਸਵਹ’—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਚਾਮਸਯ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਚੌਥਾ—‘ਮਹਹ’—ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ‘ਭੂਹ’ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ‘ਭੁਵਹ’ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ‘ਸਵਹ’ ਪਰਲੋਕ, ‘ਮਹਹ’ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ, ਸੁਵਰਨ, ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਭੂਹ’ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ‘ਭੁਵਹ’ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ‘ਸਵਹ’ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ‘ਮਹਹ’ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਵਿਦਿਆ, ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਕਾਸ਼, ਸੁਭਾਵ ਸੱਚ, ਆਨੰਦ ਮਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਪਾਣੀ, ਬੂਟੇ, ਦਰੱਖਤ, ਖੁਦ ਆਤਮਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਸੇ, ਪ੍ਰਾਣ, ਉਚਵਾਸ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ; ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਚਮੜੀ; ਮਾਸ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਨੱਸਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਮੱਜਾ। ਇਹ ਸਭ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ‘ਓਮ’ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ‘ਓਮ’ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਹਰ ਰਸਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਓਮ’ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਓਮ’ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਪਾਠ, ਤਪ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਗਨਿ, ਯਜ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਵੰਸ਼, ਸੰਤਾਨ, ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੱਚ,” ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਪ,” ਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਿਰਫ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਪਾਠ ਹੀ ਤਪ ਹੈ।” ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: “ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਅਮਰ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਾਂ।” ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਧਰਮ ਅਪਣਾਓ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸਮਾਨ ਦਿਓ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾ ਟੋੜੋ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਭਲਾਈ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਿਦਿਆ, ਪਿਉ-ਦਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਾ ਭੁਲੋ। ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਅਧਿਆਪਕ, ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨੋ। ਸਿਰਫ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰੋ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿਓ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਡਰ, ਲਜਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦਿਓ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਥੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੋ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼, ਗਿਆਨ, ਰਾਜ ਹੈ; ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਦੁਬਾਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: “ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਰ੍ਯਮਨ, ਇੰਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਾਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ। ਹੇ ਵਾਯੂ, ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇ। ਓਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਹੁਣ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: “ਓਮ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬੂਟੇ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਭੋਜਨ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਸਿਰ, ਦਾਹਾਂ, ਖੱਬਾ, ਧੜ, ਆਧਾਰ, ਪੂੰਛ—ਇਹ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ ਸਿਰ, ਵਿਆਨ ਦਾਹਾਂ, ਅਪਾਨ ਖੱਬਾ, ਅਕਾਸ਼ ਧੜ, ਧਰਤੀ ਆਧਾਰ, ਪੂੰਛ। ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ—ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਯਜੁਰ ਸਿਰ, ਰਿਗ ਦਾਹਾਂ, ਸਾਮ ਖੱਬਾ, ਉਪਦੇਸ਼ ਧੜ, ਅਥਰਵ ਆਧਾਰ, ਪੂੰਛ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਮਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਆਨੰਦ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ: ਸ਼ਰਧਾ ਸਿਰ, ਰਿਤ ਦਾਹਾਂ, ਸਤ ਖੱਬਾ, ਧਿਆਨ ਧੜ, ਮਹਾਨਤਾ ਆਧਾਰ, ਪੂੰਛ। ਗਿਆਨ ਯਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ: ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਿਰ, ਆਨੰਦ ਦਾਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਖੱਬਾ, ਆਨੰਦ ਧੜ, ਬ੍ਰਹਮ ਆਧਾਰ, ਪੂੰਛ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: “ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨਹੀਨ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: “ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਹੋਵਾਂ, ਜਨਮ ਲਵਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ-ਅਪ੍ਰਗਟ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ-ਅਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ, ਆਧਾਰ-ਨਿਰਾਧਾਰ, ਗਿਆਨ-ਅਗਿਆਨ, ਸੱਚ-ਝੂਠ—ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਅਸਤਿਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਸੁੰਦਰ’ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਆਨੰਦਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਡਰ ਹੈ। ਪਵਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ, ਇੰਦ੍ਰ, ਮੌਤ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਭਯਾ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤਾਕਤਵਰ, ਧਨਵਾਨ—ਇਸਦਾ ਆਨੰਦ ਇਕ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਆਨੰਦ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਦੇਵਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਇੰਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਤੇ ਆਖ਼ਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਮਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ: “ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?” ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਭਰਿਗੁ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਿਗੁ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: “ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਤਾਓ।” ਵਰੁਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਭੋਜਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ, ਬੋਲੀ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਤਪ ਕਰ, ਜਾਣ।” ਭਰਿਗੁ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ: “ਭੋਜਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਪਰ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰੁਣ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਤਪ ਕਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ।” ਭਰਿਗੁ ਸਮਝਦੇ ਹਨ: “ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ: “ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਤੇ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਰਿਗੁ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੰਸ਼, ਪਸ਼ੂ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਆਤਮਿਕ ਉਚਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।