ଅସନ୍ନେଵ ସ ଭଵତି ଅସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ଵେଦ ଚେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମେତି ଚେଦ୍ଵେଦ । ସନ୍ତମେନଂ ତତୋ ଵିଦୁରିତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ ଅଥାତୋଽନୁପ୍ରଶ୍ନାଃ । ଉତାଵିଦ୍ଵାନମୁଂ ଲୋକଂ ପ୍ରେତ୍ଯ । କଶ୍ଚନ ଗଚ୍ଛୀ3 । ଆହୋ ଵିଦ୍ଵାନମୁଂ ଲୋକଂ ପ୍ରେତ୍ଯ କଶ୍ଚିତ୍ସମଶ୍ନୁତା 3 ଉ । ସୋଽକାମଯତ । ବହୁଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାଯେଯେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା । ଇଦଁ ସର୍ଵମସୃଜତ । ଯଦିଦଂ କିଞ୍ଚ । ତତ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା । ତଦେଵାନୁପ୍ରାଵିଶତ୍ । ତଦନୁପ୍ରଵିଶ୍ଯ । ସଚ୍ଚ ତ୍ଯଚ୍ଚାଭଵତ୍ । ନିରୁକ୍ତଂ ଚାନିରୁକ୍ତଂ ଚ । ନିଲଯନଂ ଚାନିଲଯନଂ ଚ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ଚାଵିଜ୍ଞାନଂ ଚ । ସତ୍ଯଂ ଚାନୃତଂ ଚ । ସତ୍ଯମଭଵତ୍ । ଯଦିଦଂ କିଞ୍ଚ । ତତ୍ସତ୍ଯମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଯଦି କେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅସତ୍ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ଅସତ୍ ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ବ୍ରହ୍ମକୁ ସତ୍ ବୋଲି ଜାଣେ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ଅଛି। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ: ଅଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଲୋକରୁ ଯାଇ, ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚେ କି? ଅଥବା ଜ୍ଞାନୀ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ କି? ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ: 'ମୁଁ ବହୁ ହେଉ, ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉ।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଯାହା କିଛି ଅଛି। ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ଏହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଆଧାର ଓ ନିରାଧାର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ। ସତ୍ୟ ସମସ୍ତ ହେଲା; ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଯତୋ ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ । ଆନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ନ ବିଭେତ କୁତଶ୍ଚନେତି । ଏତଁ ହ ଵାଵ ନ ତପତି । କିମହଁ ସାଧୁ ନାକରଵମ୍ । କିମହଂ ପାପମକରଵମିତି । ସ ଯ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତେ ଆତ୍ମାନଁ ସ୍ପୃଣୁତେ । ଉଭେ ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତେ ଆତ୍ମାନଁ ସ୍ପୃଣୁତେ । ଯ ଏଵଂ ଵେଦ । ଇତ୍ଯୁପନିଷତ୍
ଭୃଗୁର୍ଵୈ ଵାରୁଣିଃ । ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତସ୍ମା ଏତତ୍ପ୍ରୋଵାଚ । ଅନ୍ନଂ ପ୍ରାଣଂ ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମନୋ ଵାଚମିତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ଯତୋ ଵା ଇମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଯେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଯତ୍ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତି । ତଦ୍ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ଅନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ଅନ୍ନାଦ୍ଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଅନ୍ନେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଅନ୍ନଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ । ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ଆନନ୍ଦୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ଆନନ୍ଦାଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଆନନ୍ଦେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଆନନ୍ଦଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ସୈଷା ଭାର୍ଗଵୀ ଵାରୁଣୀ ଵିଦ୍ଯା । ପରମେ ଵ୍ଯୋମନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ସ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଅନ୍ନଵାନନ୍ନାଦୋ ଭଵତି । ମହାନ୍ଭଵତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ମହାନ୍ କୀର୍ତ୍ଯା
ଅନ୍ନଂ ନ ନିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ । ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍ । ପ୍ରାଣୋ ଵା ଅନ୍ନମ୍ । ଶରୀରମନ୍ନାଦମ୍ । ପ୍ରାଣେ ଶରୀରଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଶରୀରେ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ତଦେତଦନ୍ନମନ୍ନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ସ ଯ ଏତଦନ୍ନମନ୍ନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଵେଦ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଅନ୍ନଵାନନ୍ନାଦୋ ଭଵତି । ମହାନ୍ଭଵତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ମହାନ୍ କୀର୍ତ୍ଯା
ଅନ୍ନଂ ନ ପରିଚକ୍ଷୀତ । ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍ । ଆପୋ ଵା ଅନ୍ନମ୍ । ଜ୍ଯୋତିରନ୍ନାଦମ୍ । ଅପ୍ସୁ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଯାପଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ତଦେତଦନ୍ନମନ୍ନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ସ ଯ ଏତଦନ୍ନମନ୍ନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଵେଦ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଅନ୍ନଵାନନ୍ନାଦୋ ଭଵତି । ମହାନ୍ଭଵତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ମହାନ୍ କୀର୍ତ୍ଯା
ଅନ୍ନଂ ବହୁ କୁର୍ଵୀତ । ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍ । ପୃଥିଵୀ ଵା ଅନ୍ନମ୍ । ଆକାଶୋଽନ୍ନାଦଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାମାକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଆକାଶେ ପୃଥିଵୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ତଦେତଦନ୍ନମନ୍ନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ସ ଯ ଏତଦନ୍ନମନ୍ନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଵେଦ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଅନ୍ନଵାନନ୍ନାଦୋ ଭଵତି । ମହାନ୍ଭଵତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ମହାନ୍କୀର୍ତ୍ଯା
ନ କଞ୍ଚନ ଵସତୌ ପ୍ରତ୍ଯାଚକ୍ଷୀତ । ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଯଯା କଯା ଚ ଵିଧଯା ବହ୍ଵନ୍ନଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅରାଧ୍ଯସ୍ମା ଅନ୍ନମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ । ଏତଦ୍ଵୈ ମୁଖତୋଽନ୍ନଁରାଦ୍ଧମ୍ । ମୁଖତୋଽସ୍ମା ଅନ୍ନଁରାଧ୍ଯତେ । ଏତଦ୍ଵୈ ମଧ୍ଯତୋଽନ୍ନଁରାଦ୍ଧମ୍ । ମଧ୍ଯତୋଽସ୍ମା ଅନ୍ନଁରାଧ୍ଯତେ । ଏଦଦ୍ଵା ଅନ୍ତତୋଽନ୍ନଁରାଦ୍ଧମ୍ । ଅନ୍ତତୋଽସ୍ମା ଅନ୍ନଁରାଧ୍ଯତେ
ଅସଦ୍ଵା ଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ । ତତୋ ଵୈ ସଦଜାଯତ । ତଦାତ୍ମାନଁ ସ୍ଵଯମକୁରୁତ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ସୁକୃତମୁଚ୍ଯତ ଇତି । ଯଦ୍ଵୈ ତତ୍ ସୁକୃତମ୍ । ରସୋ ଵୈ ସଃ । ରସଁ ହ୍ଯେଵାଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵାଽଽନନ୍ଦୀ ଭଵତି । କୋ ହ୍ଯେଵାନ୍ଯାତ୍କଃ ପ୍ରାଣ୍ଯାତ୍ । ଯଦେଷ ଆକାଶ ଆନନ୍ଦୋ ନ ସ୍ଯାତ୍ । ଏଷ ହ୍ଯେଵାନନ୍ଦଯାତି । ଯଦା ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତସ୍ମିନ୍ନଦୃଶ୍ଯେଽନାତ୍ମ୍ଯେଽନିରୁକ୍ତେଽନିଲଯନେଽଭଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଵିନ୍ଦତେ । ଅଥ ସୋଽଭଯଂ ଗତୋ ଭଵତି । ଯଦା ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତସ୍ମିନ୍ନୁଦରମନ୍ତରଂ କୁରୁତେ । ଅଥ ତସ୍ଯ ଭଯଂ ଭଵତି । ତତ୍ତ୍ଵେଵ ଭଯଂ ଵିଦୁଷୋଽମନ୍ଵାନସ୍ଯ । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅସତ୍ ଥିଲା। ସେଠାରୁ ସତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଗଢ଼ିଲେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ସୁକୃତ ବୋଲାଯାଏ। ଯାହା ସୁକୃତ, ସେହି ରସ। ଏହି ରସକୁ ପାଇଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏହି ଆକାଶରେ ଯଦି ଆନନ୍ଦ ନଥାନ୍ତା, ତେବେ କିଏ ଶ୍ୱାସ ନେଇପାରିଥାନ୍ତା, କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିଥାନ୍ତା? ଏହି ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିର୍ଦ୍ଦେହ, ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ନିରାଧାର ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ଆଶ୍ରୟ ମିଳେ, ସେତେବେଳେ ଭୟ ନାଶ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଯଦି କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଭୟ ଆସେ। ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖେ, ସେଠାରେ ଭୟ ଅଛି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ପଵତେ । ଭୀଷୋଦେତି ସୂର୍ଯଃ । ଭୀଷାଽସ୍ମାଦଗ୍ନିଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ । ମୃତ୍ଯୁର୍ଧାଵତି ପଞ୍ଚମ ଇତି । ସୈଷାଽଽନନ୍ଦସ୍ଯ ମୀମାଁସା ଭଵତି । ଯୁଵା ସ୍ଯାତ୍ସାଧୁଯୁଵାଽଧ୍ଯାଯକଃ । ଆଶିଷ୍ଠୋ ଦ୍ରଢିଷ୍ଠୋ ବଲିଷ୍ଠଃ । ତସ୍ଯେଯଂ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ଵିତ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଣା ସ୍ଯାତ୍ । ସ ଏକୋ ମାନୁଷ ଆନନ୍ଦଃ । ତେ ଯେ ଶତଂ ମାନୁଷା ଆନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ମନୁଷ୍ଯଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ମନୁଷ୍ଯଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ ପିତୃଣାଂ ଚିରଲୋକଲୋକାନାମାନନ୍ଦଃ । ସ ଏକ ଆଜାନଜାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତମାଜାନଜାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ କର୍ମଦେଵାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଯେ କର୍ମଣା ଦେଵାନପି ଯନ୍ତି । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ କର୍ମଦେଵାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଽଽନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତମିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଽଽନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ବୃହସ୍ପତେରାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ବୃହସ୍ପତେରାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ ପ୍ରଜାପତେରାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ପ୍ରଜାପତେରାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ସ ଯଶ୍ଚାଯଂ ପୁରୁଷେ । ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ । ସ ଏକଃ । ସ ଯ ଏଵଂଵିତ୍ । ଅସ୍ମାଲ୍ଲୋକାତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ । ଏତମନ୍ନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତଂ ପ୍ରାଣମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତଂ ମନୋମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତଂ ଵିଜ୍ଞାନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତମାନନ୍ଦମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ବାତାସ ବହୁଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଏହି ଭୟରୁ ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ଆନନ୍ଦର ଅନ୍ୱେଷଣ। ଧର, ଏକ ଯୁବକ ଅଛି, ସୁନ୍ଦର, ଶିକ୍ଷିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଧନ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି—ଏହା ହେଉଛି ଏକ ମାନବ ଆନନ୍ଦ। ଏହି ଆନନ୍ଦର ଶତଗୁଣ ହେଉଛି ମାନବ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଦେବ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଜନ୍ମରେ ଦେବତା ହୋଇଥିବା ଦେବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ କର୍ମରେ ଦେବତା ହୋଇଥିବା ଦେବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଦେବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଯିଏ ଏହି ପୁରୁଷରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି—ସେ ଏକ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଲୋକୁଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ, ଏହି ଅନ୍ନମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ମନୋମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବିଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯାଁଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ମନ ଫେରିଯାଏ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କେଉଁଠିଠାରୁ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଲୋକ ପାଇଁ, 'ମୁଁ କାହିଁକି ଭଲ କାମ କଲି ନାହିଁ?' ବା 'ମୁଁ କାହିଁକି ଖରାପ କାମ କଲି?'—ଏପରି ଅନୁତାପ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୁଇ ଆତ୍ମାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୁଇ ଆତ୍ମାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଉପନିଷଦର ଶିକ୍ଷା।
ଭୃଗୁ, ବରୁଣଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କ ପିତା ବରୁଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଶିଖାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ: 'ଅନ୍ନ, ପ୍ରାଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ, ଓ କଥା।' ସେ କହିଲେ: 'ଯାଁଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଯାଁଠାରେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ସେଥିକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ସେହିଏ ବ୍ରହ୍ମ।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି...
ସେ ବୁଝିଲେ: 'ଅନ୍ନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।' କାରଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ନକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ ଅନ୍ନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବୁଝିବା ପରେ, ସେ ପୁଣି ବରୁଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଶିଖାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ: 'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣ। ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି...
ପ୍ରାଣୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ପ୍ରାଣାଦ୍ଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ପ୍ରାଣେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଶ୍ୱାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ୱାସକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ବୁଝି, ସେ ପୁଣି ତାଙ୍କର ବାପା ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ— 'ଭଗବନ୍ତୁ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ପଢ଼ାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ— 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତପସ୍ୟା କରି...
ମନୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ମନସୋ ହ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ମନସା ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ମନଃ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ । ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ମନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ମନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ମନକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ବୁଝି, ସେ ପୁଣି ତାଙ୍କର ବାପା ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ— 'ଭଗବନ୍ତୁ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ପଢ଼ାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ— 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତପସ୍ୟା କରି...
ଵିଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ଵିଜ୍ଞାନାଦ୍ଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଵିଜ୍ଞାନେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଵିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ବୁଝି, ସେ ପୁଣି ତାଙ୍କର ବାପା ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ— 'ଭଗବନ୍ତୁ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ପଢ଼ାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ— 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତପସ୍ୟା କରି...
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଆନନ୍ଦରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ଭୃଗୁ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନକୁ ପାଏ; ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ବ୍ରହ୍ମା ତେଜ ଓ ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିରେ ବଡ଼ ହୁଏ।
ଅନ୍ନକୁ କେବେ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ନିୟମ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅନ୍ନ, ଶରୀର ହେଉଛି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା। ପ୍ରାଣରେ ଶରୀର ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏଭଳି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯିଏ ଏହି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ଅଟୁଟ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେ ଅନ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ; ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ବ୍ରହ୍ମ ତେଜ ଓ ଖ୍ୟାତିରେ ବଡ଼ ହୁଏ।
ଅନ୍ନକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ନିୟମ। ପାଣି ହେଉଛି ଅନ୍ନ, ଆଲୋକ ହେଉଛି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା। ପାଣିରେ ଆଲୋକ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଆଲୋକରେ ପାଣି ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏଭଳି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯିଏ ଏହି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ଅଟୁଟ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେ ଅନ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ; ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ବ୍ରହ୍ମ ତେଜ ଓ ଖ୍ୟାତିରେ ବଡ଼ ହୁଏ।
ଅନ୍ନ ବହୁତ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ହେଉଛି ନିୟମ। ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଅନ୍ନ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା। ପୃଥିବୀରେ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଆକାଶରେ ପୃଥିବୀ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏଭଳି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯିଏ ଏହି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ଅଟୁଟ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେ ଅନ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ; ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ବ୍ରହ୍ମ ତେଜ ଓ ଖ୍ୟାତିରେ ବଡ଼ ହୁଏ।
ଅତିଥିକୁ କେବେ ଆଶ୍ରୟ ଦେବାରେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ନିୟମ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଅଧିକ ଅନ୍ନ ମିଳିପାରେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି—'ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ନ ମାଗିବା ଉଚିତ୍'। ଏହା ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ଅନ୍ନ, ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ମାଗାଯାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଭାଗରୁ ମିଳିଥିବା ଅନ୍ନ, ମଧ୍ୟ ଭାଗରୁ ଅନ୍ନ ମାଗାଯାଏ। ଏହା ଶେଷ ଭାଗରୁ ମିଳିଥିବା ଅନ୍ନ, ଶେଷ ଭାଗରୁ ଅନ୍ନ ମାଗାଯାଏ।
ତଥା ପୃଥିଵ୍ଯାକାଶୋପାସକସ୍ଯ ଵସତୌ ଵସତିନିମିତ୍ତଂ କଂଚନ କଂଚିଦପି ନ ପ୍ରତ୍ଯାଚକ୍ଷୀତ, ଵସତ୍ଯର୍ଥମାଗତଂ ନ ନିଵାରଯେଦିତ୍ଯର୍ଥଃ। ଵାସେ ଚ ଦତ୍ତେ ଅଵଶ୍ଯଂ ହି ଅଶନଂ ଦାତଵ୍ଯମ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଯଯା କଯା ଚ ଵିଧଯା ଯେନ କେନ ଚ ପ୍ରକାରେଣ ବହ୍ଵନ୍ନଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ ବହ୍ଵନ୍ନସଂଗ୍ରହଂ କୁର୍ଯାଦିତ୍ଯର୍ଥଃ। ଯସ୍ମାଦନ୍ନଵନ୍ତୋ ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ଅଭ୍ଯାଗତାଯ ଅନ୍ନାର୍ଥିନେ ଅରାଧି ସଂସିଦ୍ଧମ୍ ଅସ୍ମୈ ଅନ୍ନମ୍ ଇତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ, ନ ନାସ୍ତୀତି ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି, ତସ୍ମାଚ୍ଚ ହେତୋଃ ବହ୍ଵନ୍ନଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦିତି ପୂର୍ଵେଣ ସଂବନ୍ଧଃ। ଅପି ଚ ଅନ୍ନଦାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ -- ଯଥା ଯତ୍କାଲଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯନ୍ନମ୍, ତଥା ତତ୍କାଲମେଵ ପ୍ରତ୍ଯୁପନମତେ। କଥମିତି ତଦେତଦାହ -- ଏତଦ୍ଵୈ ଅନ୍ନଂ ମୁଖତଃ ମୁଖ୍ଯେ ପ୍ରଥମେ ଵଯସି ମୁଖ୍ଯଯା ଵା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ପୂଜାପୁରଃସରମଭ୍ଯାଗତାଯାନ୍ନାର୍ଥିନେ ରାଦ୍ଧଂ ସଂସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତୀତି ଵାକ୍ଯଶେଷଃ। ତସ୍ଯ କିଂ ଫଲଂ ସ୍ଯାଦିତି, ଉଚ୍ଯତେ -- ମୁଖତଃ ପୂର୍ଵେ ଵଯସି ମୁଖ୍ଯଯା ଵା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଅସ୍ମୈ ଅନ୍ନଦାଯ ଅନ୍ନଂ ରାଧ୍ଯତେ; ଯଥାଦତ୍ତମୁପତିଷ୍ଠତ ଇତ୍ଯର୍ଥଃ। ଏଵଂ ମଧ୍ଯତୋ ମଧ୍ଯମେ ଵଯସି ମଧ୍ଯମେନ ଚ ଉପଚାରେଣ; ତଥା ଅନ୍ତତଃ ଅନ୍ତେ ଵଯସି ଜଘନ୍ଯେନ ଚ ଉପଚାରେଣ ପରିଭଵେନ ତଥୈଵାସ୍ମୈ ରାଧ୍ଯତେ ସଂସିଧ୍ଯତ୍ଯନ୍ନମ୍।। ଯ ଏଵଂ ଵେଦ । କ୍ଷେମ ଇତି ଵାଚି । ଯୋଗକ୍ଷେମ ଇତି ପ୍ରାଣାପାନଯୋଃ । କର୍ମେତି ହସ୍ତଯୋଃ । ଗତିରିତି ପାଦଯୋଃ । ଵିମୁକ୍ତିରିତି ପାଯୌ । ଇତି ମାନୁଷୀଃ ସମାଜ୍ଞାଃ । ଅଥ ଦୈଵୀଃ । ତୃପ୍ତିରିତି ଵୃଷ୍ଟୌ । ବଲମିତି ଵିଦ୍ଯୁତି
ଏହିପରି, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଉପାସନା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କେହି ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁ ଆସନ୍ତି, ସେଉଁଠି କେହିଁକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବାରେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ପାଇଁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବାଧା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପ୍ରକାରରେ ସମ୍ଭବ, ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍; ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ବିଦ୍ୱାନ ମାନେ ଖାଦ୍ୟ ରଖିଥିବା, ଅତିଥି ଆସି ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଲେ, ସେମାନେ କହନ୍ତି, "ଏହା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ," "ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ" ବୋଲି କହନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ଖାଦ୍ୟ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି — ଯେଉଁ ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଏହି ସମୟରେ ଏହା ପୁନଃ ଫେରି ଆସେ। କିପରି? ଏହି ହେଉଛି ମୁଁହରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ — ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟରେ, ସମ୍ମାନ ସହିତ, ଅତିଥିକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ଫଳ କଣ? ମୁଁହରୁ, ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟରେ ଯେଉଁପରି ଦିଅନ୍ତି, ତେଉଁପରି ଖାଦ୍ୟ ଫେରି ଆସେ। ଏହିପରି, ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ମଧ୍ୟମ ଉପାୟରେ; ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅପରିମିତ ଉପାୟରେ, ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଫେରି ଆସେ। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣିଥାଏ — "ନିରାପତ୍ତା" କଥାରେ; "ଯୋଗ ଓ ନିରାପତ୍ତା" ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନରେ; "କର୍ମ" ହାତରେ; "ଗତି" ପାଉରେ; "ମୁକ୍ତି" ପାୟୁରେ — ଏହି ମାନବୀୟ ଗୁଣଗୁଡିକ। ଏବେ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ — "ତୃପ୍ତି" ବର୍ଷାରେ; "ଶକ୍ତି" ବିଦ୍ୟୁତରେ।
ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ଯ ଏଵମନ୍ନସ୍ଯ ଯଥୋକ୍ତଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵେଦ ତଦ୍ଦାନସ୍ଯ ଚ ଫଲମ୍, ତସ୍ଯ ଯଥୋକ୍ତଂ ଫଲମୁପନମତେ। ଇଦାନୀଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାସନପ୍ରକାରଃ ଉଚ୍ଯତେ -- କ୍ଷେମ ଇତି ଵାଚି। କ୍ଷେମୋ ନାମ ଉପାତ୍ତପରିରକ୍ଷଣମ୍। ବ୍ରାହ୍ମ ଵାଚି କ୍ଷେମରୂପେଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମିତ୍ଯୁପାସ୍ଯମ୍। ଯୋଗକ୍ଷେମ ଇତି, ଯୋଗଃ ଅନୁପାତ୍ତସ୍ଯୋପାଦାନମ୍। ତୌ ହି ଯୋଗକ୍ଷେମୌ ପ୍ରାଣପାନଯୋଃ ବଲଵତୋଃ ସତୋର୍ଭଵତଃ ଯଦ୍ଯପି, ତଥାପି ନ ପ୍ରାଣାପାନନିମିତ୍ତାଵେଵ; କିଂ ତର୍ହି, ବ୍ରାହ୍ମନିମିତ୍ତୌ। ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମ ଯୋଗକ୍ଷେମାତ୍ମନା ପ୍ରାଣାପାନଯୋଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମିତ୍ଯୁପାସ୍ଯମ୍। ଏଵମୁତ୍ତରେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ତେନ ତେନ ଆତ୍ମନା ବ୍ରାହ୍ମୈଵୋପାସ୍ଯମ୍। କର୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମନିର୍ଵତ୍ର୍ଯତ୍ଵାତ୍ ହସ୍ତଯୋଃ କର୍ମାତ୍ମନା ବ୍ରାହ୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମିତ୍ଯୁପାସ୍ଯମ୍। ଗତିରିତି ପାଦଯୋଃ। ଵିମୁକ୍ତିରିତି ପାଯୌ। ଇତ୍ଯେତା ମାନୁଷୀଃ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଭଵା ମାନୁଷ୍ଯାଃ ସମାଜ୍ଞାଃ, ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକ୍ଯଃ ସମାଜ୍ଞା ଜ୍ଞାନାନି ଵିଜ୍ଞାନାନ୍ଯୁପାସନାନୀତ୍ଯର୍ଥଃ। ଅଥ ଅନନ୍ତରଂ ଦୈଵୀଃ ଦୈଵ୍ଯଃ ଦେଵେଷୁ ଭଵାଃ ସମାଜ୍ଞା ଉଚ୍ଯନ୍ତେ। ତୃପ୍ତିରିତି ଵୃଷ୍ଟୌ। ଵୃଷ୍ଟେରନ୍ନାଦିଦ୍ଵାରେଣ ତୃପ୍ତିହେତୁତ୍ଵାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମୈଵ ତୃପ୍ତ୍ଯାତ୍ମନା ଵୃଷ୍ଟୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମିତ୍ଯୁପାସ୍ଯମ୍; ତଥା ଅନ୍ଯେଷୁ ତେନ ତେନାତ୍ମନା ବ୍ରାହ୍ମୈଵୋପାସ୍ଯମ୍। ତଥା ବଲରୂପେଣ ଵିଦ୍ଯୁତି।। ଯଶ ଇତି ପଶୁଷୁ । ଜ୍ଯୋତିରିତି ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ । ପ୍ରଜାତିରମୃତମାନନ୍ଦ ଇତ୍ଯୁପସ୍ଥେ । ସର୍ଵମିତ୍ଯାକାଶେ । ତତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠେତ୍ଯୁପାସୀତ । ପ୍ରତିଷ୍ଠାଵାନ୍ ଭଵତି । ତନ୍ମହ ଇତ୍ଯୁପାସୀତ । ମହାନ୍ଭଵତି । ତନ୍ମନ ଇତ୍ଯୁପାସୀତ । ମାନଵାନ୍ଭଵତି
ଯିଏ ଏପରି ଜାଣିଛି, ଯିଏ ଖାଦ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହା ଦାନର ଫଳ ଅନୁସାରେ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ଫଳ ପାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାସନାର ପ୍ରକାର ଏବେ କୁହାଯାଉଛି — "ନିରାପତ୍ତା" କଥାରେ; ନିରାପତ୍ତା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଉପାଦାନ ରକ୍ଷା। ବ୍ରାହ୍ମଣ କଥାରେ ନିରାପତ୍ତା ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍। "ଯୋଗ ଓ ନିରାପତ୍ତା" — ଯୋଗ ଅର୍ଥ ଅପରିଗ୍ରହ ଉପାଦାନ; ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍। କର୍ମର ନିର୍ବାଚନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବାରୁ, ହାତରେ କର୍ମ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; "ଗତି" ପାଉରେ; "ମୁକ୍ତି" ପାୟୁରେ — ଏହି ମାନବୀୟ ଗୁଣଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉପାସନା। ଏବେ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ — "ତୃପ୍ତି" ବର୍ଷାରେ; ବର୍ଷା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତିର କାରଣ ହେଉଥିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ତୃପ୍ତି ଭାବରେ ବର୍ଷାରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍। "ଶକ୍ତି" ବିଦ୍ୟୁତରେ; "ଯଶ" ପଶୁମାନେ; "ଆଲୋକ" ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ; "ସନ୍ତାନ, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଆନନ୍ଦ" ଉପସ୍ଥେ; "ସବୁ" ଆକାଶରେ। ଏହାକୁ ସବୁର ଆଧାର ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; ଆଧାର ଗୁଣର ଉପାସନା କରିଲେ ଆଧାରବାନ୍ ହୁଅନ୍ତି। "ମହତ୍ତ୍ୱ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ମହାନ୍ ହୁଅନ୍ତି। "ମନ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ମନସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଶୋରୂପେଣ ପଶୁଷୁ। ଜ୍ଯୋତିରୂପେଣ ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ। ପ୍ରଜାତିଃ ଅମୃତମ୍ ଅମୃତତ୍ଵପ୍ରାପ୍ତିଃ ପୁତ୍ରେଣ ଋଣଵିମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରେଣ ଆନନ୍ଦଃ ସୁଖମିତ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵମୁପସ୍ଥନିମିତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମୈଵ ଅନେନାତ୍ମନା ଉପସ୍ଥେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମିତ୍ଯୁପାସ୍ଯମ୍। ସର୍ଵଂ ହି ଆକାଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍; ଅତୋ ଯତ୍ସର୍ଵମାକାଶେ ତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମୈଵେତ୍ଯୁପାସ୍ଯମ୍; ତଚ୍ଚାକାଶଂ ବ୍ରାହ୍ମୈଵ। ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠେତ୍ଯୁପାସୀତ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାଗୁଣୋପାସନାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଵାନ୍ ଭଵତି। ଏଵଂ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି। ଯଦ୍ଯତ୍ରାଧିଗତଂ ଫଲମ୍, ତତ୍ ବ୍ରାହ୍ମୈଵ; ତଦୁପାସନାଂତ୍ତଦ୍ଵାନ୍ଭଵତୀତି ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯମ୍; ଶ୍ରୁତ୍ଯନ୍ତରାଚ୍ଚ -- ' ତଂ ଯଥା ଯଥୋପାସତେ ତଦେଵ ଭଵତି ' ଇତି। ତନ୍ମହ ଇତ୍ଯୁପାସୀତ। ମହଃ ମହତ୍ତ୍ଵଗୁଣଵତ୍ ତଦୁପାସୀତ। ମହାନ୍ଭଵତି ଇତ୍ଯୁପାସୀତ। ମନନଂ ମନଃ। ମାନଵାନ୍ଭଵତି ମନନସମର୍ଥୋ ଭଵତି।। ତନ୍ନମ ଇତ୍ଯୁପାସୀତ । ନମ୍ଯନ୍ତେଽସ୍ମୈ କାମାଃ । ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତ । ବ୍ରହ୍ମଵାନ୍ଭଵତି । ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରିମର ଇତ୍ଯୁପାସୀତ । ପର୍ଯେଣ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଦ୍ଵିଷନ୍ତଃ ସପତ୍ନାଃ । ପରି ଯେଽପ୍ରିଯା ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯାଃ । ସ ଯଶ୍ଚାଯଂ ପୁରୁଷେ । ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ । ସ ଏକଃ
ପଶୁମାନେ ଯଶର ଭାବରେ; ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଆଲୋକର ଭାବରେ; ସନ୍ତାନ, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉପସ୍ଥେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଭାବରେ ସେଉଁଠି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍। ସବୁ କିଛି ଆକାଶରେ ଆଧାରିତ; ତେଣୁ ଯାହା ଆକାଶରେ ଅଛି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏହାକୁ ଏହି ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଆକାଶ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ସବୁର ଆଧାର ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; ଆଧାର ଗୁଣର ଉପାସନା କରିଲେ ଆଧାରବାନ୍ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ସବୁ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏହି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ତାହା ପାଏ। ଅନ୍ୟ ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି — "ଯେଉଁପରି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେଉଁପରି ହୁଅନ୍ତି"। "ମହତ୍ତ୍ୱ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ମହାନ୍ ହୁଅନ୍ତି। "ମନ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ଚିନ୍ତନ ଓ ମନନ ଶକ୍ତି ମିଳିଥାଏ। "ନମନ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ତାଙ୍କୁ ନମନ କରନ୍ତି। "ବ୍ରାହ୍ମଣ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। "ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିନାଶ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ଶତ୍ରୁ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ପୁରୁଷରେ ଅଛି, ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟରେ ଅଛି — ସେ ଏକ।
ତନ୍ନମ ଇତ୍ଯୁପାସୀତ ନମନଂ ନମଃ ନମନଗୁଣଵତ୍ ତଦୁପାସୀତ। ନମ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରହ୍ଵୀଭଵନ୍ତି ଅସ୍ମୈ ଉପାସିତ୍ରେ କାମାଃ କାମ୍ଯନ୍ତ ଇତି ଭୋଗ୍ଯା ଵିଷଯା ଇତ୍ଯର୍ଥଃ। ତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତ। ବ୍ରାହ୍ମ ପରିବୃଢତମମିତ୍ଯୁପାସୀତ। ବ୍ରାହ୍ମଵାନ୍ ତଦ୍ଗୁଣୋ ଭଵତି। ତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରିମର ଇତ୍ଯୁପାସୀତ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରିମରଃ ପରିମ୍ରିଯନ୍ତେଽସ୍ମିନ୍ପଞ୍ଚ ଦେଵତା ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଦିତ୍ଯୋଽଗ୍ନିରିତ୍ଯେତାଃ। ଅତଃ ଵାଯୁଃ ପରିମରଃ, ଶ୍ରୁତ୍ଯନ୍ତରପ୍ରସିଦ୍ଧେଃ। ସ ଏଵାଯଂ ଵାଯୁରାକାଶେନାନନ୍ଯ ଇତ୍ଯାକାଶୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରିମରଃ; ତସ୍ମାଦାକାଶଂ ଵାଯ୍ଵାତ୍ମାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରିମର ଇତ୍ଯୁପାସୀତ। ଏନମ୍ ଏଵଵିଦଂ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧିନୋ ଦ୍ଵିଷନ୍ତଃ; ଅଦ୍ଵିଷନ୍ତୋଽପି ସପତ୍ନା ଯତୋ ଭଵନ୍ତି, ଅତୋ ଵିଶେଷ୍ଯନ୍ତେ ଦ୍ଵିଷନ୍ତଃ; ସପତ୍ନା ଇତି। ଏନଂ ଦ୍ଵିଷନ୍ତଃ ସପତ୍ନାଃ ତେ ପରିମ୍ରିଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣାନ୍ ଜହତି। କିଂ ଚ, ଯେ ଚ ଅପ୍ରିଯା ଅସ୍ଯ ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯା ଅଦ୍ଵିଷନ୍ତୋଽପି ତେ ଚ ପରିମ୍ରିଯନ୍ତେ।। 'ପ୍ରାଣୋ ଵା ଅନ୍ନଂ ଶରୀରମନ୍ନାଦମ୍ ' ଇତ୍ଯାରଭ୍ଯ ଆକାଶାନ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯୈଵ ଅନ୍ନାନ୍ନାଦତ୍ଵମୁକ୍ତମ୍। ଉକ୍ତଂ ନାମ -- କିଂ ତେନ? ତେନୈତତ୍ସିଦ୍ଧଂ ଭଵତି -- କାର୍ଯଵିଷଯ ଏଵ ଭୋଜ୍ଯଭୋକ୍ତୃତ୍ଵକୃତଃ ସଂସାରଃ, ନ ତ୍ଵାତ୍ମନୀତି। ଆତ୍ମନି ତୁ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଉପଚର୍ଯତେ। ନନ୍ଵାତ୍ମାପି ପରମାତ୍ମନଃ କାର୍ଯମ୍, ତତୋ ଯୁକ୍ତଃ ତସ୍ଯ ସଂସାର ଇତି; ନ, ଅସଂସାରିଣ ଏଵ ପ୍ରଵେଶଶ୍ରୁତେଃ। 'ତତ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦେଵାନୁପ୍ରାଵିଶତ୍ ' ଇତ୍ଯାକାଶାଦିକାରଣସ୍ଯ ହି ଅସଂସାରିଣ ଏଵ ପରମାତ୍ମନଃ କାର୍ଯେଷ୍ଵନୁପ୍ରଵେଶଃ ଶ୍ରୂଯତେ। ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯାନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଜୀଵ ଆତ୍ମା ପର ଏଵ ଅସଂସାରୀ; ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଅନୁପ୍ରାଵିଶଦିତି ସମାନକର୍ତୃତ୍ଵୋପପତ୍ତେଶ୍ଚ। ସର୍ଗପ୍ରଵେଶକ୍ରିଯଯୋଶ୍ଚୈକଶ୍ଚେତ୍କର୍ତା, ତତଃ କ୍ତ୍ଵାପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଯୁକ୍ତଃ। ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ତୁ ଭାଵାନ୍ତରାପତ୍ତିରିତି ଚେତ୍, ନ; ପ୍ରଵେଶସ୍ଯାନ୍ଯାର୍ଥତ୍ଵେନ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତତ୍ଵାତ୍। 'ଅନେନ ଜୀଵେନ ' ଇତି ଵିଶେଷଶ୍ରୁତେଃ ଧର୍ମାନ୍ତରେଣାନୁପ୍ରଵେଶ ଇତି ଚେତ୍, ନ; 'ତତ୍ସତ୍ଯମ୍ ''ସ ଆତ୍ମା ''ତତ୍ତ୍ଵମସି ' ଇତି ସାମାନାଧିକରଣ୍ଯାତ୍। ଦୃଷ୍ଟଂ ଜୀଵସ୍ଯ ସଂସାରିତ୍ଵମିତି ଚେତ୍, ନ; ଉପଲବ୍ଧୁରନୁପଲଭ୍ଯତ୍ଵାତ୍। ସଂସାରଧର୍ମାଵିଶିଷ୍ଟ ଆତ୍ମୋପଲଭ୍ଯତ ଇତି ଚେତ୍, ନ; ଧର୍ମାଣାଂ ଧର୍ମିଣୋଽଵ୍ଯତିରେକାତ୍ କର୍ମତ୍ଵାନୁପପତ୍ତେଃ। ଉଷ୍ଣପ୍ରକାଶଯୋର୍ଦାହ୍ରପ୍ରକାଶ୍ଯତ୍ଵାନୁପପତ୍ତିଵତ୍ ତ୍ରାସାଦିଦର୍ଶନାଦ୍ଦୁଃଖିତ୍ଵାଦ୍ଯନୁମୀଯତ ଇତି ଚେତ୍, ନ; ତ୍ରାସାଦେର୍ଦୁଃଖସ୍ଯ ଚ ଉପଲଭ୍ଯମାନତ୍ଵାତ୍ ନୋପଲବ୍ଧୃଧର୍ମତ୍ଵମ୍। କାପିଲକାଣାଦାଦିତର୍କଶାସ୍ତ୍ରଵିରୋଧ ଇତି ଚେତ୍, ନ; ତେଷାଂ ମୂଲାଭାଵେ ଵେଦଵିରୋଧେ ଚ ଭ୍ରାନ୍ତତ୍ଵୋପପତ୍ତେଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଯୁପପତ୍ତିଭ୍ଯାଂ ଚ ସିଦ୍ଧମ୍ ଆତ୍ମନୋଽସଂସାରିତ୍ଵମ୍, ଏକତ୍ଵାଚ୍ଚ। କଥମେକତ୍ଵମିତି, ଉଚ୍ଯତେ -- ସ ଯଶ୍ଚାଯଂ ପୁରୁଷେ ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ ସ ଏକଃ ଇତ୍ଯେଵମାଦି ପୂର୍ଵଵତ୍ସର୍ଵମ୍।। ସ ଯ ଏଵଂଵିତ୍ । ଅସ୍ମାଲ୍ଲୋକାତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ । ଏତମନ୍ନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରମ୍ଯ । ଏତଂ ପ୍ରାଣମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରମ୍ଯ । ଏତଂ ମନୋମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରମ୍ଯ । ଏତଂ ଵିଜ୍ଞାନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରମ୍ଯ । ଏତମାନନ୍ଦମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରମ୍ଯ । ଇମାଁଲ୍ଲୋକନ୍କାମାନ୍ନୀ କାମରୂପ୍ଯନୁସଞ୍ଚରନ୍ । ଏତତ୍ ସାମ ଗାଯନ୍ନାସ୍ତେ । ହା 3 ଵୁ ହା 3 ଵୁ ହା 3 ଵୁ
ନମନ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; ନମନ ଗୁଣର ଉପାସନା କରିଲେ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ଉପାସକଙ୍କୁ ନମନ କରନ୍ତି, ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଆସେ। "ବ୍ରାହ୍ମଣ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; ବ୍ରାହ୍ମଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ମିଳିଥାଏ। "ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିନାଶ" ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍; ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିନାଶ ହେଉଛି ଯେଉଁଠି ପାଞ୍ଚ ଦେବତା — ବିଦ୍ୟୁତ, ବର୍ଷା, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଗ୍ନି — ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି, ବାୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିନାଶ, ଅନ୍ୟ ଶ୍ରୁତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଣାଶୁଣା। ଏହି ବାୟୁ ଆକାଶ ସହ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିନାଶ; ତେଣୁ ଆକାଶକୁ ବାୟୁର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିନାଶ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଜଣାକୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା ଶତ୍ରୁ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ଛାଡି ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଅପ୍ରିୟ, ଭ୍ରାତୃବିପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। "ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ଶରୀର ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା" ଠାରୁ ଆକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ଭାବ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ — କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୋଗ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ଭାବ ଅଛି, ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାରେ ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଉପଚାର ଅଟୁଟ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାର କାର୍ଯ୍ୟ, ତେଣୁ ସଂସାର ଯୁକ୍ତ? ନୁହେଁ, ପରମାତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମଧ୍ୟ ଅସଂସାରୀ ରହିଥାଏ, ଶ୍ରୁତିରେ — "ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରବେଶ କଲେ"। ଏହିପରି, ପରମାତ୍ମା ଆକାଶ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମଧ୍ୟ ଅସଂସାରୀ। ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଜୀବ ଆତ୍ମା ପରମାତ୍ମା ଅସଂସାରୀ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରବେଶ ଦୁଇଟିର କର୍ତ୍ତା ଏକ। ପ୍ରବେଶର ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ତେଣୁ ଭାବ ଅନ୍ତର ନୁହେଁ; "ତତ୍ସତ୍ୟମ୍", "ସେ ଆତ୍ମା", "ତତ୍ତ୍ୱମସି" ଏକତ୍ୱ ଥିବାରୁ। ଜୀବର ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ — ନୁହେଁ, ଦେଖୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ସଂସାର ଗୁଣ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ — ନୁହେଁ, ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ଧାରଣ କର୍ତ୍ତା ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଅଗ୍ନିର ଉଷ୍ଣତା ଓ ଆଲୋକ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ୍ୱ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ — ନୁହେଁ, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ଦେଖୁଥିବାର ଗୁଣ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ଦର୍ଶନ ର ବିରୋଧ — ନୁହେଁ, ମୂଳ ନାଥିବା ଓ ବେଦ ବିରୋଧ ଥିବାରୁ ତାହା ଭ୍ରାନ୍ତ। ଶ୍ରୁତି ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଅସଂସାରୀ ଭାବ ଏକତ୍ୱ ସ୍ଥିର। କିପରି ଏକତ୍ୱ? — "ଯିଏ ପୁରୁଷରେ ଅଛି, ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟରେ ଅଛି — ସେ ଏକ"। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣିଥାଏ, ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଏହି ଖାଦ୍ୟମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇ, ପ୍ରାଣମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇ, ମନୋମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇ, ବିଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇ, ଆନନ୍ଦମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇ, ଏହି ଲୋକଗୁଡିକୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ କରି, ଏହି ସାମ ଗାଇ ରହନ୍ତି — "ହା 3 ଭୁ, ହା 3 ଭୁ, ହା 3 ଭୁ"।
ଅହମନ୍ନମହମନ୍ନମହମନ୍ନମ୍ । ଅହମନ୍ନାଦୋ3ଽହମନ୍ନାଦୋ3ଽଅହମନ୍ନାଦଃ । ଅହଁଶ୍ଲୋକକୃଦହଁଶ୍ଲୋକକୃଦହଁଶ୍ଲୋକକୃତ୍ । ଅହମସ୍ମି ପ୍ରଥମଜା ଋତା3ସ୍ଯ । ପୂର୍ଵଂ ଦେଵେଭ୍ଯୋଽମୃତସ୍ଯ ନା3ଭାଯି । ଯୋ ମା ଦଦାତି ସ ଇଦେଵ ମା3ଽଽଵାଃ । ଅହମନ୍ନମନ୍ନମଦନ୍ତମା3ଦ୍ମି । ଅହଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଭୁଵନମଭ୍ଯଭଵା3ମ୍ । ସୁଵର୍ଣଜ୍ଯୋତୀଃ । ଯ ଏଵଂ ଵେଦ । ଇତ୍ଯୁପନିଷତ୍
ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ, ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ, ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ। ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା, ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା, ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା। ମୁଁ ଶ୍ଲୋକ ରଚନାକାର, ମୁଁ ଶ୍ଲୋକ ରଚନାକାର, ମୁଁ ଶ୍ଲୋକ ରଚନାକାର। ମୁଁ ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମା, ଦେବମାନେ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ, ଅମୃତର ମୂଳରେ। ଯିଏ ମୋତେ ଦେଉଛି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରେ। ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ମୁଁ ସୁର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଯିଏ ଏଭଳି ଜାଣେ—ଏହି ଉପନିଷଦ।