ଯଶୋ ଜନେଽସାନି ସ୍ଵାହା । ଶ୍ରେଯାନ୍ ଵସ୍ଯସୋଽସାନି ସ୍ଵାହା । ତଂ ତ୍ଵା ଭଗ ପ୍ରଵିଶାନି ସ୍ଵାହା । ସ ମା ଭଗ ପ୍ରଵିଶ ସ୍ଵାହା । ତସ୍ମିନ୍ ସହସ୍ରଶାଖେ । ନିଭଗାହଂ ତ୍ଵଯି ମୃଜେ ସ୍ଵାହା । ଯଥାଽଽପଃ ପ୍ରଵତାଯନ୍ତି ଯଥା ମାସା ଅହର୍ଜରମ୍ । ଏଵଂ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ଧାତରାଯନ୍ତୁ ସର୍ଵତଃ ସ୍ଵାହା । ପ୍ରତିଵେଶୋଽସି ପ୍ର ମା ଭାହି ପ୍ର ମା ପଦ୍ଯସ୍ଵ
ମୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ପାଉ। ସ୍ୱାହା। ଧନୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ। ସ୍ୱାହା। ହେ ଭାଗ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଉ। ସ୍ୱାହା। ହେ ଭାଗ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ସ୍ୱାହା। ହଜାର ଶାଖା ଥିବା ତୁମରେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରୁଛି। ସ୍ୱାହା। ଯେପରି ଜଳ ତଳକୁ ବହେ, ଯେପରି ମାସ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା। ତୁମେ ପଡ଼ୋଶୀ, ମୋତେ କ୍ଷତି କରନି, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିଅନି।
ସୁଵରିତି ଵା ଏତାସ୍ତିସ୍ରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯଃ । ତାସାମୁହ ସ୍ମୈତାଂ ଚତୁର୍ଥୀଂ ମାହାଚମସ୍ଯଃ ପ୍ରଵେଦଯତେ । ମହ ଇତି । ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ । ସ ଆତ୍ମା । ଅଙ୍ଗାନ୍ଯନ୍ଯା ଦେଵତାଃ । ଭୂରିତି ଵା ଅଯଂ ଲୋକଃ । ଭୁଵ ଇତ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ । ସୁଵରିତ୍ଯସୌ ଲୋକଃ
‘ଭୂଃ’, ‘ଭୁଃ’, ‘ସ୍ୱଃ’—ଏହି ତିନିଟି ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଛି ବ୍ୟାହୃତି। କିନ୍ତୁ ମହାଚମସ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଚତୁର୍ଥଟି ‘ମହଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଥିଲେ। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏହାର ଅଂଗ। ‘ଭୂଃ’ ହେଉଛି ଏହି ଲୋକ, ‘ଭୁଃ’ ହେଉଛି ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ‘ସ୍ୱଃ’ ହେଉଛି ସେଇ ଲୋକ।
ମହ ଇତ୍ଯାଦିତ୍ଯଃ । ଆଦିତ୍ଯେନ ଵାଵ ସର୍ଵେ ଲୋକା ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵା ଅଗ୍ନିଃ । ଭୁଵ ଇତି ଵାଯୁଃ । ସୁଵରିତ୍ଯାଦିତ୍ଯଃ । ମହ ଇତି ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ଚନ୍ଦ୍ରମସା ଵାଵ ସର୍ଵାଣି ଜ୍ଯୋତୀଁଷି ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵା ଋଚଃ । ଭୁଵ ଇତି ସାମାନି । ସୁଵରିତି ଯଜୂଁଷି
ମହା ଅର୍ଥରେ ଅର୍କ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ଅଗ୍ନି, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ବାୟୁ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ମହା ଅର୍ଥରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ଋକ୍, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ସାମ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ଯଜୁସ୍।
ମହ ଇତି ବ୍ରହ୍ମ । ବ୍ରହ୍ମଣା ଵାଵ ସର୍ଵେ ଵେଦା ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵୈ ପ୍ରାଣଃ । ଭୁଵ ଇତ୍ଯପାନଃ । ସୁଵରିତି ଵ୍ଯାନଃ । ମହ ଇତ୍ଯନ୍ନମ୍ । ଅନ୍ନେନ ଵାଵ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ମହୀଯନ୍ତେ । ତା ଵା ଏତାଶ୍ଚତସ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ଧା । ଚତସ୍ରଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯଃ । ତା ଯୋ ଵେଦ । ସ ଵେଦ ବ୍ରହ୍ମ । ସର୍ଵେଽସ୍ମୈ ଦେଵା ବଲିମାଵହନ୍ତି
ମହା ଅର୍ଥରେ ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବେଦ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରାଣ, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ଅପାନ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାନ। ମହା ଅର୍ଥରେ ଅନ୍ନ। ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଟି ଚାରିଭାବେ ଅଛି। ଚାରି ଚାରିଟି ବ୍ୟାହୃତି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରହୃଦଯ ଆକାଶଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଯଂ ପୁରୁଷୋ ମନୋମଯଃ । ଅମୃତୋ ହିରଣ୍ମଯଃ । ଅନ୍ତରେଣ ତାଲୁକେ । ଯ ଏଷ ସ୍ତନ ଇଵାଵଲମ୍ବତେ | ସେନ୍ଦ୍ରଯୋନିଃ । ଯତ୍ରାସୌ କେଶାନ୍ତୋ ଵିଵର୍ତତେ । ଵ୍ଯପୋହ୍ଯ ଶୀର୍ଷକପାଲେ | ଭୂରିତ୍ଯଗ୍ନୌ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଭୁଵ ଇତି ଵାଯୌ
ଏହି ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମନରେ ଗଠିତ, ଅମୃତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ତାଳୁ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଦୁଧର ଛାତି ପରି ଲଟକିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କେଶ ଭାଗ ହୋଇ ଘୂରୁଛି, ମୁଣ୍ଡ ଫାଟି ଯାଇଛି। ଭୂ ଅଗ୍ନିରେ ବସିଛି, ଭୁଵ ବାୟୁରେ।
ସୁଵରିତ୍ଯାଦିତ୍ଯେ । ମହ ଇତି ବ୍ରହ୍ମଣି । ଆପ୍ନୋତି ସ୍ଵାରାଜ୍ଯମ୍ । ଆପ୍ନୋତି ମନସସ୍ପତିମ୍ । ଵାକ୍ପତିଶ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ପତିଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରପତିର୍ଵିଜ୍ଞାନପତିଃ । ଏତତ୍ତତୋ ଭଵତି । ଆକାଶଶରୀରଂ ବ୍ରହ୍ମ । ସତ୍ଯାତ୍ମ ପ୍ରାଣାରାମଂ ମନ ଆନନ୍ଦମ୍ । ଶାନ୍ତିସମୃଦ୍ଧମମୃତମ୍ । ଇତି ପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ଯୋପାସ୍ସ୍ଵ
ସୁଵର୍ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ମହା ବ୍ରହ୍ମରେ। ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଏ, ମନର ମାଲିକ ହୁଏ, ବାକ୍, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଜ୍ଞାନର ମାଲିକ ହୁଏ। ଏଭଳି ସେ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶର ଦେହ, ସତ୍ୟ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ, ମନରେ ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଅମୃତତ୍ୱ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କର, ପୁରାତନ ଯୋଗୀ।
ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦ୍ଯୌର୍ଦିଶୋଽଵାନ୍ତରଦିଶାଃ । ଅଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି । ଆପ ଓଷଧଯୋ ଵନସ୍ପତଯ ଆକାଶ ଆତ୍ମା । ଇତ୍ଯଧିଭୂତମ୍ । ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ପ୍ରାଣୋ ଵ୍ଯାନୋଽପାନ ଉଦାନଃ ସମାନଃ । ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମନୋ ଵାକ୍ ତ୍ଵକ୍ । ଚର୍ମ ମାଁସଁସ୍ନାଵାସ୍ଥିମଜ୍ଜା । ଏତଦଧି ଵିଧାଯ ଋଷିରଵୋଚତ୍ । ପାଙ୍କ୍ତଂ ଵା ଇଦଁ ସର୍ଵମ୍ । ପାଙ୍କ୍ତେନୈଵ ପାଙ୍କ୍ତଁ ସ୍ପୃଣୋତୀତି
ଅହଂ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ରେରିଵା କୀର୍ତିଃ ପୃଷ୍ଠଂ ଗିରେରିଵ । ଊର୍ଧ୍ଵପଵିତ୍ରୋ ଵାଜିନୀଵସ୍ଵମୃତମସ୍ମି । ଦ୍ରଵିଣଁସଵର୍ଚସମ୍ । ସୁମେଧା ଅମୃତୋକ୍ଷିତଃ । ଇତି ତ୍ରିଶଙ୍କୋର୍ଵେଦାନୁଵଚନମ୍
ମୁଁ ବୃକ୍ଷକୁ ହଲାଇ ଦେଉଛି, ମୋର କୀର୍ତି ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ଅଟୁଟ। ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉନ୍ନତ, ଧନ-ଘୋଡ଼ାର ମାଲିକ ଓ ଅମୃତତ୍ୱର ଅଧିକାରୀ। ମୋର ତେଜ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବୁଦ୍ଧି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅମୃତରେ ନିହ୍ସନ୍ନ। ଏହା ହେଉଛି ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କର ବେଦ ପାଠ।
ମାତୃଦେଵୋ ଭଵ । ପିତୃଦେଵୋ ଭଵ । ଆଚାର୍ଯଦେଵୋ ଭଵ । ଅତିଥିଦେଵୋ ଭଵ । ଯାନ୍ଯନଵଦ୍ଯାନି କର୍ମାଣି ତାନି ସେଵିତଵ୍ଯାନି । ନୋ ଇତରାଣି । ଯାନ୍ଯସ୍ମାକꣳ ସୁଚରିତାନି ତାନି ତ୍ଵଯୋପାସ୍ଯାନି । ନୋ ଇତରାଣି
ମାଆକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ବାପାକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଅତିଥିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଯେ କାମଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କର | ଅନ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ | ଆମେ ଯେଉଁ ଭଲ କାମ କରିଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଅନୁସର | ଅନ୍ୟ କାମ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ |
ଯେ କେ ଚାସ୍ମଚ୍ଛ୍ରେଯାଁସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ତେଷାଂ ତ୍ଵଯାଽଽସନେନ ପ୍ରଶ୍ଵସିତଵ୍ଯମ୍ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଦେଯମ୍ । ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯାଽଦେଯମ୍ । ଶ୍ରିଯା ଦେଯମ୍ । ହ୍ରିଯା ଦେଯମ୍ । ଭିଯା ଦେଯମ୍ । ସଂଵିଦା ଦେଯମ୍ । ଅଥ ଯଦି ତେ କର୍ମଵିଚିକିତ୍ସା ଵା ଵୃତ୍ତଵିଚିକିତ୍ସା ଵା ସ୍ଯାତ୍
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ | ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦାନ କର | ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କେବେ ଦାନ କରିବ ନାହିଁ | ଉଦାରତା ସହିତ ଦାନ କର | ଲଜ୍ଜା ସହିତ ଦାନ କର | ଭୟ ସହିତ ଦାନ କର | ବୁଝିବା ସହିତ ଦାନ କର | ଯଦି କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ—
ଯତୋ ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ । ଆନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ନ ବିଭେତ କୁତଶ୍ଚନେତି । ଏତଁ ହ ଵାଵ ନ ତପତି । କିମହଁ ସାଧୁ ନାକରଵମ୍ । କିମହଂ ପାପମକରଵମିତି । ସ ଯ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତେ ଆତ୍ମାନଁ ସ୍ପୃଣୁତେ । ଉଭେ ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତେ ଆତ୍ମାନଁ ସ୍ପୃଣୁତେ । ଯ ଏଵଂ ଵେଦ । ଇତ୍ଯୁପନିଷତ୍
ଭୃଗୁର୍ଵୈ ଵାରୁଣିଃ । ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତସ୍ମା ଏତତ୍ପ୍ରୋଵାଚ । ଅନ୍ନଂ ପ୍ରାଣଂ ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମନୋ ଵାଚମିତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ଯତୋ ଵା ଇମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଯେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଯତ୍ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତି । ତଦ୍ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ଅନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ଅନ୍ନାଦ୍ଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଅନ୍ନେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଅନ୍ନଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ । ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ଆନନ୍ଦୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ଆନନ୍ଦାଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଆନନ୍ଦେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଆନନ୍ଦଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ସୈଷା ଭାର୍ଗଵୀ ଵାରୁଣୀ ଵିଦ୍ଯା । ପରମେ ଵ୍ଯୋମନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ସ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଅନ୍ନଵାନନ୍ନାଦୋ ଭଵତି । ମହାନ୍ଭଵତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ମହାନ୍ କୀର୍ତ୍ଯା
ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଦିଗ, ଉପଦିଗ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାରା, ପାଣି, ଔଷଧି, ବୃକ୍ଷ, ଆକାଶ ଓ ଆତ୍ମା—ଏହା ହେଉଛି ବାହ୍ୟ ପ୍ରକୃତି। ଏବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦିଗରେ—ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ; ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମନ, କଥା, ଚର୍ମ; ମାଂସ, ସ୍ନାୟୁ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା। ଏହି ସବୁକୁ ବିଭାଜିତ କରି ଋଷି କହିଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ କିଛି ପଞ୍ଚମୟ; ପଞ୍ଚମୟ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମୟ ପୂରଣ ହୁଏ।
ଓମିତି ବ୍ରହ୍ମ । ଓମିତୀଦଁସର୍ଵମ୍ । ଓମିତ୍ଯେତଦନୁକୃତିର୍ହସ୍ମ ଵା ଅପ୍ଯୋ ଶ୍ରାଵଯେତ୍ଯାଶ୍ରାଵଯନ୍ତି । ଓମିତି ସାମାନି ଗାଯନ୍ତି । ଓଁଶୋମିତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଶଁସନ୍ତି । ଓମିତ୍ଯଧ୍ଵର୍ଯୁଃ ପ୍ରତିଗରଂ ପ୍ରତିଗୃଣାତି । ଓମିତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସୌତି । ଓମିତ୍ଯଗ୍ନିହୋତ୍ରମନୁଜାନାତି । ଓମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ନାହ ବ୍ରହ୍ମୋପାପ୍ନଵାନୀତି ବ୍ରହ୍ମୈଵୋପାପ୍ନୋତି
ଓଁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଓଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ‘ଆମ ପାଇଁ ପାଠ କର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସାମ ଗୀତ ଗାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯଜ୍ଞ ପାଠ କରାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେନ୍ତି। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅନୁମୋଦିତ ହୁଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରି, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ କହିବି’ ବୋଲନ୍ତି। ଏଭଳି କରି ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଋତଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ସତ୍ଯଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ତପଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଦମଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଶମଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅଗ୍ନଯଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅତିଥଯଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ମାନୁଷଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜା ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜନଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜାତିଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ସତ୍ଯମିତି ସତ୍ଯଵଚା ରାଥୀତରଃ । ତପ ଇତି ତପୋନିତ୍ଯଃ ପୌରୁଶିଷ୍ଟିଃ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଏଵେତି ନାକୋ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯଃ । ତଦ୍ଧି ତପସ୍ତଦ୍ଧି ତପଃ
ସତ୍ୟ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଶାନ୍ତି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅଗ୍ନିପୂଜା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅତିଥି ସେବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ମଣିଷ ସେବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ସନ୍ତାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ। ‘ସତ୍ୟ’ ବୋଲି ସତ୍ୟବାଚ ରାଥୀତର କହିଛନ୍ତି। ‘ତପସ୍ୟା’ ବୋଲି ତପନିତ୍ୟ ପୌରୁଶିଷ୍ଠି କହିଛନ୍ତି। ‘କେବଳ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ’ ବୋଲି ନାକ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ତପସ୍ୟା ଅଛି, ଏହିଠାରେ ତପସ୍ୟା ଅଛି।
ଵେଦମନୂଚ୍ଯାଚାର୍ଯୋଽନ୍ତେଵାସିନମନୁଶାସ୍ତି । ସତ୍ଯଂ ଵଦ । ଧର୍ମଂ ଚର । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାନ୍ମା ପ୍ରମଦଃ । ଆଚାର୍ଯାଯ ପ୍ରିଯଂ ଧନମାହୃତ୍ଯ ପ୍ରଜାତନ୍ତୁଂ ମା ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେତ୍ସୀଃ । ସତ୍ଯାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍। ଧର୍ମାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । କୁଶଲାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ଭୂତ୍ଯୈ ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନାଭ୍ଯାଂ ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ଦେଵପିତୃକାର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍
ବେଦ ପାଠ ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି: ସତ୍ୟ କହ | ଧର୍ମରେ ଚାଲ | ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନାକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପରମ୍ପରା ଚାଲିଥିବା ଉତ୍ତର ପିଢିକୁ କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବ ନାହିଁ | ସତ୍ୟରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଧର୍ମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଭଲ କାମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନାରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଦେବତା ଓ ପିତୃକର୍ମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ |
ଯେ ଯତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସଂମର୍ଶିନଃ । ଯୁକ୍ତା ଆଯୁକ୍ତାଃ । ଅଲୂକ୍ଷା ଧର୍ମକାମାଃ ସ୍ଯୁଃ । ଯଥା ତେ ତତ୍ର ଵର୍ତେରନ୍ । ତଥା ଵର୍ତେଥାଃ । ଅଥାଭ୍ଯାଖ୍ଯାତେଷୁ । ଯେ ତତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସଂମର୍ଶିନଃ । ଯୁକ୍ତା ଆଯୁକ୍ତାଃ । ଅଲୂକ୍ଷା ଧର୍ମକାଯାଃ ସ୍ଯୁଃ । ଯଥା ତେ ତେଷୁ ଵର୍ତେରନ୍ । ତଥା ତେଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ । ଏଷ ଆଦେଶଃ । ଏଷ ଉପଦେଶଃ । ଏଷା ଵେଦୋପନିଷତ୍ । ଏତଦନୁଶାସନମ୍ । ଏଵମୁପାସିତଵ୍ଯମ୍ । ଏଵମୁ ଚୈତଦୁପାସ୍ଯମ୍
ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଚାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେଠି ସେମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଆଚରଣ କର | ଏହିପରି ଆଲୋଚିତ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଚାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେଠି ସେମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଆଚରଣ କର | ଏହା ହେଉଛି ଆଦେଶ | ଏହା ଉପଦେଶ | ଏହା ବେଦର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ | ଏହା ନିୟମ | ଏପରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ | ଏପରି ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍ |
ଶଂ ନୋ ମିତ୍ରଃ ଶଂ ଵରୁଣଃ । ଶଂ ନୋ ଭଵତ୍ଵର୍ଯମା । ଶଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଶଂ ନୋ ଵିଷ୍ଣୁରୁରୁକ୍ରମଃ । ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ । ନମସ୍ତେ ଵାଯୋ । ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମାସି । ତ୍ଵାମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମାଵାଦିଷମ୍ । ଋତମଵାଦିଷମ୍ । ସତ୍ଯମଵାଦିଷମ୍ । ତନ୍ମାମାଵୀତ୍ । ତଦ୍ଵକ୍ତାରମାଵୀତ୍ । ଆଵୀନ୍ମାମ୍ । ଆଵୀଦ୍ଵକ୍ତାରମ୍ । ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ
ମିତ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବରୁଣ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଅର୍ୟମା ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ବିଶାଳ ପଦ ଦେଇ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ସେ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛି। ମୁଁ ନ୍ୟାୟ କଥା କହିଛି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିଛି। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁ। ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର। ଓଁ ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।
ଓଁ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାପ୍ନୋତି ପରମ୍ । ତଦେଷାଽଭ୍ଯୁକ୍ତା । ସତ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମନନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ । ଯୋ ଵେଦ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାଂ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନ୍ । ସୋଽଶ୍ନୁତେ ସର୍ଵାନ୍ କାମାନ୍ ସହ ବ୍ରହ୍ମଣା ଵିପଶ୍ଚିତେତି ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦାତ୍ମନ ଆକାଶଃ ସଂଭୂତଃ । ଆକାଶାଦ୍ଵାଯୁଃ । ଵାଯୋରଗ୍ନିଃ । ଅଗ୍ନେରାପଃ । ଅଦ୍ଭ୍ଯଃ ପୃଥିଵୀ । ପୃଥିଵ୍ଯା ଓଷଧଯଃ । ଓଷଧୀଭ୍ଯୋଽନ୍ନମ୍ । ଅନ୍ନାତ୍ପୁରୁଷଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷୋଽନ୍ନରସମଯଃ । ତସ୍ଯେଦମେଵ ଶିରଃ । ଅଯଂ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ଅଯମୁତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଅଯମାତ୍ମା । ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଓଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ସଂପର୍କରେ କୁହାଯାଇଛି— ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତ। ଯିଏ ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଉଚ୍ଚତମ ଆକାଶର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ, ସବୁଜଣା ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ। ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଆକାଶରୁ ବାୟୁ; ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି; ଅଗ୍ନିରୁ ପାଣି; ପାଣିରୁ ପୃଥିବୀ; ପୃଥିବୀରୁ ଉଦ୍ଭିଦ; ଉଦ୍ଭିଦରୁ ଖାଦ୍ୟ; ଖାଦ୍ୟରୁ ପୁରୁଷ। ଏହି ପୁରୁଷ ଖାଦ୍ୟର ରସରେ ଗଠିତ। ତାଙ୍କର ଏହି ମୁଣ୍ଡ, ଏହି ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ଏହି ବାମ ପକ୍ଷ, ଏହି ଦେହ, ଏହି ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅନ୍ନାଦ୍ଵୈ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ । ଯାଃ କାଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଁ ଶ୍ରିତାଃ । ଅଥୋ ଅନ୍ନେନୈଵ ଜୀଵନ୍ତି । ଅଥୈନଦପି ଯନ୍ତ୍ଯନ୍ତତଃ । ଅନ୍ନଁ ହି ଭୂତାନାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵୌଷଧମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵଂ ଵୈ ତେଽନ୍ନମାପ୍ନୁଵନ୍ତି । ଯେଽନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସତେ । ଅନ୍ନଁ ହି ଭୂତାନାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵୌଷଧମୁଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ନାଦ୍ ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଜାତାନ୍ଯନ୍ନେନ ଵର୍ଧନ୍ତେ । ଅଦ୍ଯତେଽତ୍ତି ଚ ଭୂତାନି । ତସ୍ମାଦନ୍ନଂ ତଦୁଚ୍ଯତ ଇତି । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦନ୍ନରସମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍। ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଶିରଃ । ଵ୍ଯାନୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ଅପାନ ଉତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆକାଶ ଆତ୍ମା । ପୃଥିଵୀ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଖାଦ୍ୟରୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ମିଶିଯାନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଣା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଣା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେଲାପରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଖାଦ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ଖାଦ୍ୟର ରସରେ ଗଠିତ ଶରୀର ରୂପରୁ ଆଉ ଏକ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେହା ପ୍ରାଣରେ ଗଠିତ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ପୁରୁଷ ମାନବ ରୂପର। ତାଙ୍କର ମାନବ ରୂପର ବିବରଣୀ— ପ୍ରାଣ ମୁଣ୍ଡ, ବ୍ୟାନ ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ଅପାନ ବାମ ପକ୍ଷ, ଆକାଶ ଦେହ, ପୃଥିବୀ ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ପ୍ରାଣଂ ଦେଵା ଅନୁ ପ୍ରାଣନ୍ତି । ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵଶ୍ଚ ଯେ । ପ୍ରାଣୋ ହି ଭୂତାନାମାଯୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଯୁଷମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵମେଵ ତ ଆଯୁର୍ଯନ୍ତି । ଯେ ପ୍ରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସତେ । ପ୍ରାଣୋ ହି ଭୂତାନାମାଯୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଯୁଷମୁଚ୍ଯତ ଇତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଣମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ମନୋମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ଯଜୁରେଵ ଶିରଃ । ଋଗ୍ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ସାମୋତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆଦେଶ ଆତ୍ମା । ଅଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସଃ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଦେବତା, ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଣମୟ ଶରୀର ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ଅଛି। ଏହି ପ୍ରାଣମୟ ଶରୀରରୁ ଆଉ ଏକ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେହା ମନରେ ଗଠିତ। ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ପୁରୁଷ ମାନବ ରୂପର। ତାଙ୍କର ମାନବ ରୂପର ବିବରଣୀ— ଯଜୁର୍ ମୁଣ୍ଡ, ଋକ୍ ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ସାମ ବାମ ପକ୍ଷ, ଉପଦେଶ ଦେହ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଯତୋ ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ । ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ । ଆନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ନ ବିଭେତି କଦାଚନେତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାନ୍ମନୋମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧୈଵ ଶିରଃ । ଋତଂ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ସତ୍ଯମୁତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଯୋଗ ଆତ୍ମା । ମହଃ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଯେଉଁଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ମନ ଫେରିଯାଏ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିନଥିବା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ କୌଣସି ଭୟ କରେନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ରହିଛି। ମନମୟ କୋଶରୁ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହା ଜ୍ଞାନମୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ଆକୃତିର। ଏହି ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ବିଶେଷତା ଏପରି: ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଡାହାଣ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ଋତ, ବାମ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଦେହ ହେଉଛି ଯୋଗ, ଏବଂ ପୁଛ ହେଉଛି ମହତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଵିଜ୍ଞାନଂ ଯଜ୍ଞଂ ତନୁତେ । କର୍ମାଣି ତନୁତେଽପି ଚ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ । ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମୁପାସତେ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚେଦ୍ଵେଦ । ତସ୍ମାଚ୍ଚେନ୍ନ ପ୍ରମାଦ୍ଯତି ଶରୀରେ ପାପ୍ମନୋ ହିତ୍ଵା । ସର୍ଵାନ୍କାମାନ୍ସମଶ୍ନୁତ ଇତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମାଽଽନନ୍ଦମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରିଯମେଵ ଶିରଃ । ମୋଦୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ପ୍ରମୋଦ ଉତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆନନ୍ଦ ଆତ୍ମା । ବ୍ରହ୍ମ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧନ କରେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଜାଣେ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଅବିଚାର କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ କୋଶରୁ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହା ଆନନ୍ଦମୟ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ଆକୃତିର। ଏହି ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ବିଶେଷତା ଏପରି: ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ପ୍ରିୟ, ଡାହାଣ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ମୋଦ, ବାମ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ପ୍ରମୋଦ, ଦେହ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ପୁଛ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅସନ୍ନେଵ ସ ଭଵତି ଅସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ଵେଦ ଚେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମେତି ଚେଦ୍ଵେଦ । ସନ୍ତମେନଂ ତତୋ ଵିଦୁରିତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ ଅଥାତୋଽନୁପ୍ରଶ୍ନାଃ । ଉତାଵିଦ୍ଵାନମୁଂ ଲୋକଂ ପ୍ରେତ୍ଯ । କଶ୍ଚନ ଗଚ୍ଛୀ3 । ଆହୋ ଵିଦ୍ଵାନମୁଂ ଲୋକଂ ପ୍ରେତ୍ଯ କଶ୍ଚିତ୍ସମଶ୍ନୁତା 3 ଉ । ସୋଽକାମଯତ । ବହୁଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାଯେଯେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା । ଇଦଁ ସର୍ଵମସୃଜତ । ଯଦିଦଂ କିଞ୍ଚ । ତତ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା । ତଦେଵାନୁପ୍ରାଵିଶତ୍ । ତଦନୁପ୍ରଵିଶ୍ଯ । ସଚ୍ଚ ତ୍ଯଚ୍ଚାଭଵତ୍ । ନିରୁକ୍ତଂ ଚାନିରୁକ୍ତଂ ଚ । ନିଲଯନଂ ଚାନିଲଯନଂ ଚ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ଚାଵିଜ୍ଞାନଂ ଚ । ସତ୍ଯଂ ଚାନୃତଂ ଚ । ସତ୍ଯମଭଵତ୍ । ଯଦିଦଂ କିଞ୍ଚ । ତତ୍ସତ୍ଯମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଯଦି କେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅସତ୍ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ଅସତ୍ ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ବ୍ରହ୍ମକୁ ସତ୍ ବୋଲି ଜାଣେ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ଅଛି। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ: ଅଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଲୋକରୁ ଯାଇ, ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚେ କି? ଅଥବା ଜ୍ଞାନୀ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ କି? ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ: 'ମୁଁ ବହୁ ହେଉ, ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉ।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଯାହା କିଛି ଅଛି। ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ଏହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଆଧାର ଓ ନିରାଧାର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ। ସତ୍ୟ ସମସ୍ତ ହେଲା; ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅସଦ୍ଵା ଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ । ତତୋ ଵୈ ସଦଜାଯତ । ତଦାତ୍ମାନଁ ସ୍ଵଯମକୁରୁତ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ସୁକୃତମୁଚ୍ଯତ ଇତି । ଯଦ୍ଵୈ ତତ୍ ସୁକୃତମ୍ । ରସୋ ଵୈ ସଃ । ରସଁ ହ୍ଯେଵାଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵାଽଽନନ୍ଦୀ ଭଵତି । କୋ ହ୍ଯେଵାନ୍ଯାତ୍କଃ ପ୍ରାଣ୍ଯାତ୍ । ଯଦେଷ ଆକାଶ ଆନନ୍ଦୋ ନ ସ୍ଯାତ୍ । ଏଷ ହ୍ଯେଵାନନ୍ଦଯାତି । ଯଦା ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତସ୍ମିନ୍ନଦୃଶ୍ଯେଽନାତ୍ମ୍ଯେଽନିରୁକ୍ତେଽନିଲଯନେଽଭଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଵିନ୍ଦତେ । ଅଥ ସୋଽଭଯଂ ଗତୋ ଭଵତି । ଯଦା ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତସ୍ମିନ୍ନୁଦରମନ୍ତରଂ କୁରୁତେ । ଅଥ ତସ୍ଯ ଭଯଂ ଭଵତି । ତତ୍ତ୍ଵେଵ ଭଯଂ ଵିଦୁଷୋଽମନ୍ଵାନସ୍ଯ । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅସତ୍ ଥିଲା। ସେଠାରୁ ସତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଗଢ଼ିଲେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ସୁକୃତ ବୋଲାଯାଏ। ଯାହା ସୁକୃତ, ସେହି ରସ। ଏହି ରସକୁ ପାଇଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏହି ଆକାଶରେ ଯଦି ଆନନ୍ଦ ନଥାନ୍ତା, ତେବେ କିଏ ଶ୍ୱାସ ନେଇପାରିଥାନ୍ତା, କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିଥାନ୍ତା? ଏହି ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିର୍ଦ୍ଦେହ, ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ନିରାଧାର ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ଆଶ୍ରୟ ମିଳେ, ସେତେବେଳେ ଭୟ ନାଶ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଯଦି କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଭୟ ଆସେ। ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖେ, ସେଠାରେ ଭୟ ଅଛି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ପଵତେ । ଭୀଷୋଦେତି ସୂର୍ଯଃ । ଭୀଷାଽସ୍ମାଦଗ୍ନିଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ । ମୃତ୍ଯୁର୍ଧାଵତି ପଞ୍ଚମ ଇତି । ସୈଷାଽଽନନ୍ଦସ୍ଯ ମୀମାଁସା ଭଵତି । ଯୁଵା ସ୍ଯାତ୍ସାଧୁଯୁଵାଽଧ୍ଯାଯକଃ । ଆଶିଷ୍ଠୋ ଦ୍ରଢିଷ୍ଠୋ ବଲିଷ୍ଠଃ । ତସ୍ଯେଯଂ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ଵିତ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଣା ସ୍ଯାତ୍ । ସ ଏକୋ ମାନୁଷ ଆନନ୍ଦଃ । ତେ ଯେ ଶତଂ ମାନୁଷା ଆନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ମନୁଷ୍ଯଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ମନୁଷ୍ଯଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ ପିତୃଣାଂ ଚିରଲୋକଲୋକାନାମାନନ୍ଦଃ । ସ ଏକ ଆଜାନଜାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତମାଜାନଜାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ କର୍ମଦେଵାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଯେ କର୍ମଣା ଦେଵାନପି ଯନ୍ତି । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ କର୍ମଦେଵାନାଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଽଽନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତମିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଽଽନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ବୃହସ୍ପତେରାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ବୃହସ୍ପତେରାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ ପ୍ରଜାପତେରାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତଂ ପ୍ରଜାପତେରାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ସ ଯଶ୍ଚାଯଂ ପୁରୁଷେ । ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ । ସ ଏକଃ । ସ ଯ ଏଵଂଵିତ୍ । ଅସ୍ମାଲ୍ଲୋକାତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ । ଏତମନ୍ନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତଂ ପ୍ରାଣମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତଂ ମନୋମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତଂ ଵିଜ୍ଞାନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତମାନନ୍ଦମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ବାତାସ ବହୁଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଏହି ଭୟରୁ ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ଆନନ୍ଦର ଅନ୍ୱେଷଣ। ଧର, ଏକ ଯୁବକ ଅଛି, ସୁନ୍ଦର, ଶିକ୍ଷିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଧନ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି—ଏହା ହେଉଛି ଏକ ମାନବ ଆନନ୍ଦ। ଏହି ଆନନ୍ଦର ଶତଗୁଣ ହେଉଛି ମାନବ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଦେବ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଜନ୍ମରେ ଦେବତା ହୋଇଥିବା ଦେବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ କର୍ମରେ ଦେବତା ହୋଇଥିବା ଦେବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଦେବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହାର ଶତଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଅକାମହତଙ୍କ ପାଇଁ। ଯିଏ ଏହି ପୁରୁଷରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି—ସେ ଏକ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଲୋକୁଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ, ଏହି ଅନ୍ନମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ମନୋମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବିଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦମୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯାଁଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ମନ ଫେରିଯାଏ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କେଉଁଠିଠାରୁ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଲୋକ ପାଇଁ, 'ମୁଁ କାହିଁକି ଭଲ କାମ କଲି ନାହିଁ?' ବା 'ମୁଁ କାହିଁକି ଖରାପ କାମ କଲି?'—ଏପରି ଅନୁତାପ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୁଇ ଆତ୍ମାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୁଇ ଆତ୍ମାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଉପନିଷଦର ଶିକ୍ଷା।
ଭୃଗୁ, ବରୁଣଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କ ପିତା ବରୁଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଶିଖାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ: 'ଅନ୍ନ, ପ୍ରାଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ, ଓ କଥା।' ସେ କହିଲେ: 'ଯାଁଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଯାଁଠାରେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ସେଥିକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ସେହିଏ ବ୍ରହ୍ମ।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି...
ସେ ବୁଝିଲେ: 'ଅନ୍ନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।' କାରଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ନକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ ଅନ୍ନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବୁଝିବା ପରେ, ସେ ପୁଣି ବରୁଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଶିଖାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ: 'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣ। ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି...
ପ୍ରାଣୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ପ୍ରାଣାଦ୍ଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ପ୍ରାଣେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଶ୍ୱାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ୱାସକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ବୁଝି, ସେ ପୁଣି ତାଙ୍କର ବାପା ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ— 'ଭଗବନ୍ତୁ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ପଢ଼ାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ— 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତପସ୍ୟା କରି...
ମନୋ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ମନସୋ ହ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ମନସା ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ମନଃ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ । ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ମନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ମନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ମନକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ବୁଝି, ସେ ପୁଣି ତାଙ୍କର ବାପା ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ— 'ଭଗବନ୍ତୁ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ପଢ଼ାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ— 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତପସ୍ୟା କରି...
ଵିଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵ୍ଯଜାନାତ୍ । ଵିଜ୍ଞାନାଦ୍ଧ୍ଯେଵ ଖଲ୍ଵିମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଵିଜ୍ଞାନେନ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତି । ଵିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତୀତି । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁନରେଵ ଵରୁଣଂ ପିତରମୁପସସାର । ଅଧୀହି ଭଗଵୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ତଁ ହୋଵାଚ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସସ୍ଵ । ତପୋ ବ୍ରହ୍ମେତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ବୁଝି, ସେ ପୁଣି ତାଙ୍କର ବାପା ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ— 'ଭଗବନ୍ତୁ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ପଢ଼ାନ୍ତୁ।' ବରୁଣ କହିଲେ— 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତପସ୍ୟା କରି...
ସେ ବୁଝିଲେ— 'ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।' ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଆନନ୍ଦରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦକୁ ଯାଇ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ଭୃଗୁ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନକୁ ପାଏ; ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ବ୍ରହ୍ମା ତେଜ ଓ ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିରେ ବଡ଼ ହୁଏ।