ଓଁ ଶଂ ନୋ ମିତ୍ରଃ ଶଂ ଵରୁଣଃ । ଶଂ ନୋ ଭଵତ୍ଵର୍ଯମା । ଶଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଶଂ ନୋ ଵିଷ୍ଣୁରୁରୁକ୍ରମଃ । ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ । ନମସ୍ତେ ଵାଯୋ । ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମାସି । ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵଦିଷ୍ଯାମି । ଋତଂ ଵଦିଷ୍ଯାମି । ସତ୍ଯଂ ଵଦିଷ୍ଯାମି । ତନ୍ମାମଵତୁ । ତଦ୍ଵକ୍ତାରମଵତୁ । ଅଵତୁ ମାମ୍ । ଅଵତୁ ଵକ୍ତାରମ୍ । ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ॥ ଇତି ଶିକ୍ଷାଵଲ୍ଯାଂ ପ୍ରଥମୋଽନୁଵାକଃ
ଓଁ। ମିତ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବରୁଣ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ଅର୍ୟମା ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବିଶ୍ନୁ ଯିଏ ବିଶାଳ ପଦ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କହିବି। ମୁଁ ଧର୍ମ କଥା କହିବି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ। ସେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁ। ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।
ଯୈରିମେ ଗିରିଭିଃ ପୂର୍ଵଂ ପଦଵାକ୍ଯପ୍ରମାଣତଃ। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃ ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତାସ୍ତାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଣତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଶବ୍ଦ, ବାକ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ଶିକ୍ଷକ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ।
ତୈତ୍ତିରୀଯକସାରସ୍ଯ ମଯାଚାର୍ଯପ୍ରସାଦଦଃ। ଵିସ୍ପଷ୍ଟାର୍ଥରୁଚୀନାଂ ହି ଵ୍ଯାଖ୍ଯେଯଂ ସଂପ୍ରଣୀଯତେ
ମୋ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କୃପାରେ, ମୁଁ ଯିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ ତୈତ୍ତିରୀୟ ପରମ୍ପରାର ସାର ଉପରେ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରଚନା କରିଛି।
ଓଁ ଶୀକ୍ଷାଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ । ଵର୍ଣଃ ସ୍ଵରଃ । ମାତ୍ରା ବଲମ୍ । ସାମ ସନ୍ତାନଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ଶୀକ୍ଷାଧ୍ଯାଯଃ
ଓଁ। ମୁଁ ଶିକ୍ଷା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି: ଧ୍ୱନି, ସ୍ୱର, ମାତ୍ରା, ଶକ୍ତି, ଗୀତି ଓ ଅନୁସ୍ୱାର—ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ଅଧ୍ୟାୟ କହାଯାଉଛି।
ସହ ନୌ ଯଶଃ । ସହ ନୌ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସମ୍ । ଅଥାତଃ ସଂହିତାଯା ଉପନିଷଦଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ । ପଞ୍ଚସ୍ଵଧିକରଣେଷୁ । ଅଧିଲୋକମଧିଜ୍ଯୌତିଷମଧିଵିଦ୍ଯମଧିପ୍ରଜମଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ତା ମହାସଁହିତା ଇତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ । ଅଥାଧିଲୋକମ୍ । ପୃଥିଵୀ ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ଦ୍ଯୌରୁତ୍ତରରୂପମ୍ । ଆକାଶଃ ସନ୍ଧିଃ
ଆମେ ଦୁହେଁ କୀର୍ତି ପାଉଁ। ଆମେ ଦୁହେଁ ଆତ୍ମିକ ତେଜ ପାଉଁ। ଏବେ ଆମେ ସଂହିତାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା। ଏହି ପଞ୍ଚ ଭାଗ ହେଉଛି: ଲୋକ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଜ୍ଞାନ, ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ। ଏଗୁଡିକୁ 'ମହାସଂହିତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ପୃଥିବୀ ପ୍ରଥମ ରୂପ, ଦ୍ୟୌସ୍ ଶେଷ ରୂପ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ।
ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିଲୋକମ୍ । ଅଥାଧିଜୌତିଷମ୍ । ଅଗ୍ନିଃ ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ଆଦିତ୍ଯ ଉତ୍ତରରୂପମ୍ । ଆପଃ ସନ୍ଧିଃ । ଵୈଦ୍ଯୁତଃ ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିଜ୍ଯୌତିଷମ୍ । ଅଥାଧିଵିଦ୍ଯମ୍ । ଆଚାର୍ଯଃ ପୂର୍ଵରୂପମ୍
ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥାନକୁ 'ସନ୍ଧାନ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ହେଉଛି ଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏବେ ଜ୍ୟୋତିଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମ ରୂପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ରୂପ, ପାଣି ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ୟୋତିଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏବେ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ଅଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମ ରୂପ।
ଅନ୍ତେଵାସ୍ଯୁତ୍ତରରୂପମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ସନ୍ଧିଃ । ପ୍ରଵଚନଁସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିଵିଦ୍ଯମ୍ । ଅଥାଧିପ୍ରଜମ୍ । ମାତା ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ପିତୋତ୍ତରରୂପମ୍ । ପ୍ରଜା ସନ୍ଧିଃ । ପ୍ରଜନନଁସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧିପ୍ରଜଲମ୍
ଶିଷ୍ୟ ଶେଷ ରୂପ, ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ପାଠ ପଢ଼ାଇ ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏବେ ସନ୍ତାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ମାଆ ପ୍ରଥମ ରୂପ, ବାପା ଶେଷ ରୂପ, ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ଜନ୍ମ ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ।
ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ଅଧରା ହନୁଃ ପୂର୍ଵରୂପମ୍ । ଉତ୍ତରା ହନୁରୁତ୍ତରରୂପମ୍ । ଵାକ୍ସନ୍ଧିଃ । ଜିହ୍ଵା ସନ୍ଧାନମ୍ । ଇତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ଇତୀମା ମହାସଁହିତାଃ । ଯ ଏଵମେତା ମହାସଁହିତା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଵେଦ । ସନ୍ଧୀଯତେ ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିଃ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନାନ୍ନାଦ୍ଯେନ ସୁଵର୍ଗେଣ ଲୋକେନ
ଏବେ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ତଳ ମଣ୍ଡିବ ପ୍ରଥମ ରୂପ, ଉପର ମଣ୍ଡିବ ଶେଷ ରୂପ, କଥା ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ଜିହ୍ବା ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏହି ସବୁ ହେଉଛି ମହାସଂହିତା। ଯିଏ ଏହି ମହାସଂହିତାକୁ ଏଭଳି ବୁଝିଥାଏ, ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ଆତ୍ମିକ ତେଜ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକ ସହିତ ଏକତା ପାଏ।
ଯଶ୍ଛନ୍ଦସାମୃଷଭୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଃ । ଛନ୍ଦୋଭ୍ଯୋଽଧ୍ଯମୃତାତ୍ସଂବଭୂଵ । ସ ମେନ୍ଦ୍ରୋ ମେଧଯା ସ୍ପୃଣୋତୁ । ଅମୃତସ୍ଯ ଦେଵ ଧାରଣୋ ଭୂଯାସମ୍ । ଶରୀରଂ ମେ ଵିଚର୍ଷଣମ୍ । ଜିହ୍ଵା ମେ ମଧୁମତ୍ତମା । କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ଭୂରି ଵିଶ୍ରୁଵମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୋଶୋଽସି ମେଧଯା ପିହିତଃ । ଶ୍ରୁତଂ ମେ ଗୋପାଯ
ସୁଵରିତି ଵା ଏତାସ୍ତିସ୍ରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯଃ । ତାସାମୁହ ସ୍ମୈତାଂ ଚତୁର୍ଥୀଂ ମାହାଚମସ୍ଯଃ ପ୍ରଵେଦଯତେ । ମହ ଇତି । ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ । ସ ଆତ୍ମା । ଅଙ୍ଗାନ୍ଯନ୍ଯା ଦେଵତାଃ । ଭୂରିତି ଵା ଅଯଂ ଲୋକଃ । ଭୁଵ ଇତ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ । ସୁଵରିତ୍ଯସୌ ଲୋକଃ
‘ଭୂଃ’, ‘ଭୁଃ’, ‘ସ୍ୱଃ’—ଏହି ତିନିଟି ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଛି ବ୍ୟାହୃତି। କିନ୍ତୁ ମହାଚମସ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଚତୁର୍ଥଟି ‘ମହଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଥିଲେ। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏହାର ଅଂଗ। ‘ଭୂଃ’ ହେଉଛି ଏହି ଲୋକ, ‘ଭୁଃ’ ହେଉଛି ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ‘ସ୍ୱଃ’ ହେଉଛି ସେଇ ଲୋକ।
ମହ ଇତ୍ଯାଦିତ୍ଯଃ । ଆଦିତ୍ଯେନ ଵାଵ ସର୍ଵେ ଲୋକା ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵା ଅଗ୍ନିଃ । ଭୁଵ ଇତି ଵାଯୁଃ । ସୁଵରିତ୍ଯାଦିତ୍ଯଃ । ମହ ଇତି ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ଚନ୍ଦ୍ରମସା ଵାଵ ସର୍ଵାଣି ଜ୍ଯୋତୀଁଷି ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵା ଋଚଃ । ଭୁଵ ଇତି ସାମାନି । ସୁଵରିତି ଯଜୂଁଷି
ମହା ଅର୍ଥରେ ଅର୍କ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ଅଗ୍ନି, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ବାୟୁ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ମହା ଅର୍ଥରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ଋକ୍, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ସାମ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ଯଜୁସ୍।
ମହ ଇତି ବ୍ରହ୍ମ । ବ୍ରହ୍ମଣା ଵାଵ ସର୍ଵେ ଵେଦା ମହୀଯନ୍ତେ । ଭୂରିତି ଵୈ ପ୍ରାଣଃ । ଭୁଵ ଇତ୍ଯପାନଃ । ସୁଵରିତି ଵ୍ଯାନଃ । ମହ ଇତ୍ଯନ୍ନମ୍ । ଅନ୍ନେନ ଵାଵ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ମହୀଯନ୍ତେ । ତା ଵା ଏତାଶ୍ଚତସ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ଧା । ଚତସ୍ରଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯଃ । ତା ଯୋ ଵେଦ । ସ ଵେଦ ବ୍ରହ୍ମ । ସର୍ଵେଽସ୍ମୈ ଦେଵା ବଲିମାଵହନ୍ତି
ମହା ଅର୍ଥରେ ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବେଦ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରାଣ, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ଅପାନ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାନ। ମହା ଅର୍ଥରେ ଅନ୍ନ। ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଟି ଚାରିଭାବେ ଅଛି। ଚାରି ଚାରିଟି ବ୍ୟାହୃତି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରହୃଦଯ ଆକାଶଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଯଂ ପୁରୁଷୋ ମନୋମଯଃ । ଅମୃତୋ ହିରଣ୍ମଯଃ । ଅନ୍ତରେଣ ତାଲୁକେ । ଯ ଏଷ ସ୍ତନ ଇଵାଵଲମ୍ବତେ | ସେନ୍ଦ୍ରଯୋନିଃ । ଯତ୍ରାସୌ କେଶାନ୍ତୋ ଵିଵର୍ତତେ । ଵ୍ଯପୋହ୍ଯ ଶୀର୍ଷକପାଲେ | ଭୂରିତ୍ଯଗ୍ନୌ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି । ଭୁଵ ଇତି ଵାଯୌ
ଏହି ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମନରେ ଗଠିତ, ଅମୃତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ତାଳୁ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଦୁଧର ଛାତି ପରି ଲଟକିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କେଶ ଭାଗ ହୋଇ ଘୂରୁଛି, ମୁଣ୍ଡ ଫାଟି ଯାଇଛି। ଭୂ ଅଗ୍ନିରେ ବସିଛି, ଭୁଵ ବାୟୁରେ।
ସୁଵରିତ୍ଯାଦିତ୍ଯେ । ମହ ଇତି ବ୍ରହ୍ମଣି । ଆପ୍ନୋତି ସ୍ଵାରାଜ୍ଯମ୍ । ଆପ୍ନୋତି ମନସସ୍ପତିମ୍ । ଵାକ୍ପତିଶ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ପତିଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରପତିର୍ଵିଜ୍ଞାନପତିଃ । ଏତତ୍ତତୋ ଭଵତି । ଆକାଶଶରୀରଂ ବ୍ରହ୍ମ । ସତ୍ଯାତ୍ମ ପ୍ରାଣାରାମଂ ମନ ଆନନ୍ଦମ୍ । ଶାନ୍ତିସମୃଦ୍ଧମମୃତମ୍ । ଇତି ପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ଯୋପାସ୍ସ୍ଵ
ସୁଵର୍ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ମହା ବ୍ରହ୍ମରେ। ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଏ, ମନର ମାଲିକ ହୁଏ, ବାକ୍, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଜ୍ଞାନର ମାଲିକ ହୁଏ। ଏଭଳି ସେ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶର ଦେହ, ସତ୍ୟ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ, ମନରେ ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଅମୃତତ୍ୱ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କର, ପୁରାତନ ଯୋଗୀ।
ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦ୍ଯୌର୍ଦିଶୋଽଵାନ୍ତରଦିଶାଃ । ଅଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି । ଆପ ଓଷଧଯୋ ଵନସ୍ପତଯ ଆକାଶ ଆତ୍ମା । ଇତ୍ଯଧିଭୂତମ୍ । ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍ । ପ୍ରାଣୋ ଵ୍ଯାନୋଽପାନ ଉଦାନଃ ସମାନଃ । ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମନୋ ଵାକ୍ ତ୍ଵକ୍ । ଚର୍ମ ମାଁସଁସ୍ନାଵାସ୍ଥିମଜ୍ଜା । ଏତଦଧି ଵିଧାଯ ଋଷିରଵୋଚତ୍ । ପାଙ୍କ୍ତଂ ଵା ଇଦଁ ସର୍ଵମ୍ । ପାଙ୍କ୍ତେନୈଵ ପାଙ୍କ୍ତଁ ସ୍ପୃଣୋତୀତି
ଅହଂ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ରେରିଵା କୀର୍ତିଃ ପୃଷ୍ଠଂ ଗିରେରିଵ । ଊର୍ଧ୍ଵପଵିତ୍ରୋ ଵାଜିନୀଵସ୍ଵମୃତମସ୍ମି । ଦ୍ରଵିଣଁସଵର୍ଚସମ୍ । ସୁମେଧା ଅମୃତୋକ୍ଷିତଃ । ଇତି ତ୍ରିଶଙ୍କୋର୍ଵେଦାନୁଵଚନମ୍
ମୁଁ ବୃକ୍ଷକୁ ହଲାଇ ଦେଉଛି, ମୋର କୀର୍ତି ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ଅଟୁଟ। ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉନ୍ନତ, ଧନ-ଘୋଡ଼ାର ମାଲିକ ଓ ଅମୃତତ୍ୱର ଅଧିକାରୀ। ମୋର ତେଜ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବୁଦ୍ଧି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅମୃତରେ ନିହ୍ସନ୍ନ। ଏହା ହେଉଛି ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କର ବେଦ ପାଠ।
ମାତୃଦେଵୋ ଭଵ । ପିତୃଦେଵୋ ଭଵ । ଆଚାର୍ଯଦେଵୋ ଭଵ । ଅତିଥିଦେଵୋ ଭଵ । ଯାନ୍ଯନଵଦ୍ଯାନି କର୍ମାଣି ତାନି ସେଵିତଵ୍ଯାନି । ନୋ ଇତରାଣି । ଯାନ୍ଯସ୍ମାକꣳ ସୁଚରିତାନି ତାନି ତ୍ଵଯୋପାସ୍ଯାନି । ନୋ ଇତରାଣି
ମାଆକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ବାପାକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଅତିଥିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଯେ କାମଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କର | ଅନ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ | ଆମେ ଯେଉଁ ଭଲ କାମ କରିଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଅନୁସର | ଅନ୍ୟ କାମ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ |
ଯେ କେ ଚାସ୍ମଚ୍ଛ୍ରେଯାଁସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ତେଷାଂ ତ୍ଵଯାଽଽସନେନ ପ୍ରଶ୍ଵସିତଵ୍ଯମ୍ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଦେଯମ୍ । ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯାଽଦେଯମ୍ । ଶ୍ରିଯା ଦେଯମ୍ । ହ୍ରିଯା ଦେଯମ୍ । ଭିଯା ଦେଯମ୍ । ସଂଵିଦା ଦେଯମ୍ । ଅଥ ଯଦି ତେ କର୍ମଵିଚିକିତ୍ସା ଵା ଵୃତ୍ତଵିଚିକିତ୍ସା ଵା ସ୍ଯାତ୍
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ | ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦାନ କର | ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କେବେ ଦାନ କରିବ ନାହିଁ | ଉଦାରତା ସହିତ ଦାନ କର | ଲଜ୍ଜା ସହିତ ଦାନ କର | ଭୟ ସହିତ ଦାନ କର | ବୁଝିବା ସହିତ ଦାନ କର | ଯଦି କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ—
ଯିଏ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅମୃତ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ମୋତେ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ଦେବତା, ମୁଁ ଅମୃତତ୍ୱର ଧାରକ ହେଉ। ମୋ ଶରୀର ସୁସ୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ, ମୋ ଜିହ୍ବା ସବୁଠାରୁ ମିଠା ହେଉ, ମୋ କାନ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣିପାରୁ। ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର ପାତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରେ ଆବୃତ। ମୋ ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ରକ୍ଷା କର।
ଆଵହନ୍ତୀ ଵିତନ୍ଵାନା କୁର୍ଵାଣାଽଚୀରମାତ୍ମନଃ । ଵାସାଁସି ମମ ଗାଵଶ୍ଚ । ଅନ୍ନପାନେ ଚ ସର୍ଵଦା । ତତୋ ମେ ଶ୍ରିଯମାଵହ । ଲୋମଶାଂ ପଶୁଭିଃ ସହ ସ୍ଵାହା । ଆମାଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ସ୍ଵାହା । ଵିମାଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ସ୍ଵାହା । ପ୍ରମାଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ସ୍ଵାହା । ଦମାଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ସ୍ଵାହା । ଶମାଯନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ସ୍ଵାହା
ଯେଉଁଠି ଆଣି ଓ ବିସ୍ତାର କରି, ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଛି, ସେଠି ମୋ ପାଖରେ ସଦା ପୋଷାକ ଓ ଗାଈ ରହୁ, ଏବଂ ଯେବେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ମିଳୁ। ଏହିପରି, ମୋତେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅ, ଲୋମଶ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ନିକଟରେ ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମୀ ହେଉ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ନିକଟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହେଉ। ସ୍ୱାହା।
ଯଶୋ ଜନେଽସାନି ସ୍ଵାହା । ଶ୍ରେଯାନ୍ ଵସ୍ଯସୋଽସାନି ସ୍ଵାହା । ତଂ ତ୍ଵା ଭଗ ପ୍ରଵିଶାନି ସ୍ଵାହା । ସ ମା ଭଗ ପ୍ରଵିଶ ସ୍ଵାହା । ତସ୍ମିନ୍ ସହସ୍ରଶାଖେ । ନିଭଗାହଂ ତ୍ଵଯି ମୃଜେ ସ୍ଵାହା । ଯଥାଽଽପଃ ପ୍ରଵତାଯନ୍ତି ଯଥା ମାସା ଅହର୍ଜରମ୍ । ଏଵଂ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ଧାତରାଯନ୍ତୁ ସର୍ଵତଃ ସ୍ଵାହା । ପ୍ରତିଵେଶୋଽସି ପ୍ର ମା ଭାହି ପ୍ର ମା ପଦ୍ଯସ୍ଵ
ମୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ପାଉ। ସ୍ୱାହା। ଧନୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ। ସ୍ୱାହା। ହେ ଭାଗ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଉ। ସ୍ୱାହା। ହେ ଭାଗ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ସ୍ୱାହା। ହଜାର ଶାଖା ଥିବା ତୁମରେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରୁଛି। ସ୍ୱାହା। ଯେପରି ଜଳ ତଳକୁ ବହେ, ଯେପରି ମାସ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା। ତୁମେ ପଡ଼ୋଶୀ, ମୋତେ କ୍ଷତି କରନି, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିଅନି।
ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଦିଗ, ଉପଦିଗ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାରା, ପାଣି, ଔଷଧି, ବୃକ୍ଷ, ଆକାଶ ଓ ଆତ୍ମା—ଏହା ହେଉଛି ବାହ୍ୟ ପ୍ରକୃତି। ଏବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦିଗରେ—ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ; ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମନ, କଥା, ଚର୍ମ; ମାଂସ, ସ୍ନାୟୁ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା। ଏହି ସବୁକୁ ବିଭାଜିତ କରି ଋଷି କହିଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ କିଛି ପଞ୍ଚମୟ; ପଞ୍ଚମୟ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମୟ ପୂରଣ ହୁଏ।
ଓମିତି ବ୍ରହ୍ମ । ଓମିତୀଦଁସର୍ଵମ୍ । ଓମିତ୍ଯେତଦନୁକୃତିର୍ହସ୍ମ ଵା ଅପ୍ଯୋ ଶ୍ରାଵଯେତ୍ଯାଶ୍ରାଵଯନ୍ତି । ଓମିତି ସାମାନି ଗାଯନ୍ତି । ଓଁଶୋମିତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଶଁସନ୍ତି । ଓମିତ୍ଯଧ୍ଵର୍ଯୁଃ ପ୍ରତିଗରଂ ପ୍ରତିଗୃଣାତି । ଓମିତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସୌତି । ଓମିତ୍ଯଗ୍ନିହୋତ୍ରମନୁଜାନାତି । ଓମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ନାହ ବ୍ରହ୍ମୋପାପ୍ନଵାନୀତି ବ୍ରହ୍ମୈଵୋପାପ୍ନୋତି
ଓଁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଓଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ‘ଆମ ପାଇଁ ପାଠ କର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସାମ ଗୀତ ଗାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯଜ୍ଞ ପାଠ କରାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେନ୍ତି। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅନୁମୋଦିତ ହୁଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରି, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ କହିବି’ ବୋଲନ୍ତି। ଏଭଳି କରି ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଋତଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ସତ୍ଯଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ତପଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଦମଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଶମଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅଗ୍ନଯଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ଅତିଥଯଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ମାନୁଷଂ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜା ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜନଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ପ୍ରଜାତିଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଚ । ସତ୍ଯମିତି ସତ୍ଯଵଚା ରାଥୀତରଃ । ତପ ଇତି ତପୋନିତ୍ଯଃ ପୌରୁଶିଷ୍ଟିଃ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନେ ଏଵେତି ନାକୋ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯଃ । ତଦ୍ଧି ତପସ୍ତଦ୍ଧି ତପଃ
ସତ୍ୟ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଶାନ୍ତି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅଗ୍ନିପୂଜା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅତିଥି ସେବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ମଣିଷ ସେବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ସନ୍ତାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ। ‘ସତ୍ୟ’ ବୋଲି ସତ୍ୟବାଚ ରାଥୀତର କହିଛନ୍ତି। ‘ତପସ୍ୟା’ ବୋଲି ତପନିତ୍ୟ ପୌରୁଶିଷ୍ଠି କହିଛନ୍ତି। ‘କେବଳ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ’ ବୋଲି ନାକ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ତପସ୍ୟା ଅଛି, ଏହିଠାରେ ତପସ୍ୟା ଅଛି।
ଵେଦମନୂଚ୍ଯାଚାର୍ଯୋଽନ୍ତେଵାସିନମନୁଶାସ୍ତି । ସତ୍ଯଂ ଵଦ । ଧର୍ମଂ ଚର । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାନ୍ମା ପ୍ରମଦଃ । ଆଚାର୍ଯାଯ ପ୍ରିଯଂ ଧନମାହୃତ୍ଯ ପ୍ରଜାତନ୍ତୁଂ ମା ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେତ୍ସୀଃ । ସତ୍ଯାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍। ଧର୍ମାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । କୁଶଲାନ୍ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ଭୂତ୍ଯୈ ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଵଚନାଭ୍ଯାଂ ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍ । ଦେଵପିତୃକାର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ନ ପ୍ରମଦିତଵ୍ଯମ୍
ବେଦ ପାଠ ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି: ସତ୍ୟ କହ | ଧର୍ମରେ ଚାଲ | ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନାକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପରମ୍ପରା ଚାଲିଥିବା ଉତ୍ତର ପିଢିକୁ କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବ ନାହିଁ | ସତ୍ୟରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଧର୍ମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଭଲ କାମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନାରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଦେବତା ଓ ପିତୃକର୍ମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ |
ଯେ ଯତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସଂମର୍ଶିନଃ । ଯୁକ୍ତା ଆଯୁକ୍ତାଃ । ଅଲୂକ୍ଷା ଧର୍ମକାମାଃ ସ୍ଯୁଃ । ଯଥା ତେ ତତ୍ର ଵର୍ତେରନ୍ । ତଥା ଵର୍ତେଥାଃ । ଅଥାଭ୍ଯାଖ୍ଯାତେଷୁ । ଯେ ତତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସଂମର୍ଶିନଃ । ଯୁକ୍ତା ଆଯୁକ୍ତାଃ । ଅଲୂକ୍ଷା ଧର୍ମକାଯାଃ ସ୍ଯୁଃ । ଯଥା ତେ ତେଷୁ ଵର୍ତେରନ୍ । ତଥା ତେଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ । ଏଷ ଆଦେଶଃ । ଏଷ ଉପଦେଶଃ । ଏଷା ଵେଦୋପନିଷତ୍ । ଏତଦନୁଶାସନମ୍ । ଏଵମୁପାସିତଵ୍ଯମ୍ । ଏଵମୁ ଚୈତଦୁପାସ୍ଯମ୍
ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଚାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେଠି ସେମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଆଚରଣ କର | ଏହିପରି ଆଲୋଚିତ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଚାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେଠି ସେମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଆଚରଣ କର | ଏହା ହେଉଛି ଆଦେଶ | ଏହା ଉପଦେଶ | ଏହା ବେଦର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ | ଏହା ନିୟମ | ଏପରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ | ଏପରି ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍ |
ଶଂ ନୋ ମିତ୍ରଃ ଶଂ ଵରୁଣଃ । ଶଂ ନୋ ଭଵତ୍ଵର୍ଯମା । ଶଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଶଂ ନୋ ଵିଷ୍ଣୁରୁରୁକ୍ରମଃ । ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ । ନମସ୍ତେ ଵାଯୋ । ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମାସି । ତ୍ଵାମେଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମାଵାଦିଷମ୍ । ଋତମଵାଦିଷମ୍ । ସତ୍ଯମଵାଦିଷମ୍ । ତନ୍ମାମାଵୀତ୍ । ତଦ୍ଵକ୍ତାରମାଵୀତ୍ । ଆଵୀନ୍ମାମ୍ । ଆଵୀଦ୍ଵକ୍ତାରମ୍ । ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ
ମିତ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବରୁଣ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଅର୍ୟମା ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ବିଶାଳ ପଦ ଦେଇ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ସେ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛି। ମୁଁ ନ୍ୟାୟ କଥା କହିଛି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିଛି। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁ। ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର। ଓଁ ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।
ଓଁ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାପ୍ନୋତି ପରମ୍ । ତଦେଷାଽଭ୍ଯୁକ୍ତା । ସତ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମନନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ । ଯୋ ଵେଦ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାଂ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନ୍ । ସୋଽଶ୍ନୁତେ ସର୍ଵାନ୍ କାମାନ୍ ସହ ବ୍ରହ୍ମଣା ଵିପଶ୍ଚିତେତି ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦାତ୍ମନ ଆକାଶଃ ସଂଭୂତଃ । ଆକାଶାଦ୍ଵାଯୁଃ । ଵାଯୋରଗ୍ନିଃ । ଅଗ୍ନେରାପଃ । ଅଦ୍ଭ୍ଯଃ ପୃଥିଵୀ । ପୃଥିଵ୍ଯା ଓଷଧଯଃ । ଓଷଧୀଭ୍ଯୋଽନ୍ନମ୍ । ଅନ୍ନାତ୍ପୁରୁଷଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷୋଽନ୍ନରସମଯଃ । ତସ୍ଯେଦମେଵ ଶିରଃ । ଅଯଂ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ଅଯମୁତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଅଯମାତ୍ମା । ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଓଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ସଂପର୍କରେ କୁହାଯାଇଛି— ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତ। ଯିଏ ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଉଚ୍ଚତମ ଆକାଶର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ, ସବୁଜଣା ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ। ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଆକାଶରୁ ବାୟୁ; ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି; ଅଗ୍ନିରୁ ପାଣି; ପାଣିରୁ ପୃଥିବୀ; ପୃଥିବୀରୁ ଉଦ୍ଭିଦ; ଉଦ୍ଭିଦରୁ ଖାଦ୍ୟ; ଖାଦ୍ୟରୁ ପୁରୁଷ। ଏହି ପୁରୁଷ ଖାଦ୍ୟର ରସରେ ଗଠିତ। ତାଙ୍କର ଏହି ମୁଣ୍ଡ, ଏହି ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ଏହି ବାମ ପକ୍ଷ, ଏହି ଦେହ, ଏହି ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅନ୍ନାଦ୍ଵୈ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ । ଯାଃ କାଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଁ ଶ୍ରିତାଃ । ଅଥୋ ଅନ୍ନେନୈଵ ଜୀଵନ୍ତି । ଅଥୈନଦପି ଯନ୍ତ୍ଯନ୍ତତଃ । ଅନ୍ନଁ ହି ଭୂତାନାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵୌଷଧମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵଂ ଵୈ ତେଽନ୍ନମାପ୍ନୁଵନ୍ତି । ଯେଽନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସତେ । ଅନ୍ନଁ ହି ଭୂତାନାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵୌଷଧମୁଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ନାଦ୍ ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଜାତାନ୍ଯନ୍ନେନ ଵର୍ଧନ୍ତେ । ଅଦ୍ଯତେଽତ୍ତି ଚ ଭୂତାନି । ତସ୍ମାଦନ୍ନଂ ତଦୁଚ୍ଯତ ଇତି । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦନ୍ନରସମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍। ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଶିରଃ । ଵ୍ଯାନୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ଅପାନ ଉତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆକାଶ ଆତ୍ମା । ପୃଥିଵୀ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଖାଦ୍ୟରୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ମିଶିଯାନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଣା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଣା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେଲାପରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଖାଦ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ଖାଦ୍ୟର ରସରେ ଗଠିତ ଶରୀର ରୂପରୁ ଆଉ ଏକ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେହା ପ୍ରାଣରେ ଗଠିତ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ପୁରୁଷ ମାନବ ରୂପର। ତାଙ୍କର ମାନବ ରୂପର ବିବରଣୀ— ପ୍ରାଣ ମୁଣ୍ଡ, ବ୍ୟାନ ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ଅପାନ ବାମ ପକ୍ଷ, ଆକାଶ ଦେହ, ପୃଥିବୀ ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ପ୍ରାଣଂ ଦେଵା ଅନୁ ପ୍ରାଣନ୍ତି । ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵଶ୍ଚ ଯେ । ପ୍ରାଣୋ ହି ଭୂତାନାମାଯୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଯୁଷମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵମେଵ ତ ଆଯୁର୍ଯନ୍ତି । ଯେ ପ୍ରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସତେ । ପ୍ରାଣୋ ହି ଭୂତାନାମାଯୁଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଯୁଷମୁଚ୍ଯତ ଇତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଣମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ମନୋମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ଯଜୁରେଵ ଶିରଃ । ଋଗ୍ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ସାମୋତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆଦେଶ ଆତ୍ମା । ଅଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସଃ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଦେବତା, ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଣମୟ ଶରୀର ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ଅଛି। ଏହି ପ୍ରାଣମୟ ଶରୀରରୁ ଆଉ ଏକ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେହା ମନରେ ଗଠିତ। ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ପୁରୁଷ ମାନବ ରୂପର। ତାଙ୍କର ମାନବ ରୂପର ବିବରଣୀ— ଯଜୁର୍ ମୁଣ୍ଡ, ଋକ୍ ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ସାମ ବାମ ପକ୍ଷ, ଉପଦେଶ ଦେହ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଯତୋ ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ । ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ । ଆନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ନ ବିଭେତି କଦାଚନେତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାନ୍ମନୋମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧୈଵ ଶିରଃ । ଋତଂ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ସତ୍ଯମୁତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଯୋଗ ଆତ୍ମା । ମହଃ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଯେଉଁଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ମନ ଫେରିଯାଏ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିନଥିବା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ କୌଣସି ଭୟ କରେନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ରହିଛି। ମନମୟ କୋଶରୁ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହା ଜ୍ଞାନମୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ଆକୃତିର। ଏହି ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ବିଶେଷତା ଏପରି: ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଡାହାଣ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ଋତ, ବାମ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଦେହ ହେଉଛି ଯୋଗ, ଏବଂ ପୁଛ ହେଉଛି ମହତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଵିଜ୍ଞାନଂ ଯଜ୍ଞଂ ତନୁତେ । କର୍ମାଣି ତନୁତେଽପି ଚ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ । ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମୁପାସତେ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚେଦ୍ଵେଦ । ତସ୍ମାଚ୍ଚେନ୍ନ ପ୍ରମାଦ୍ଯତି ଶରୀରେ ପାପ୍ମନୋ ହିତ୍ଵା । ସର୍ଵାନ୍କାମାନ୍ସମଶ୍ନୁତ ଇତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ତର ଆତ୍ମାଽଽନନ୍ଦମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯଂ ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରିଯମେଵ ଶିରଃ । ମୋଦୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ପ୍ରମୋଦ ଉତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆନନ୍ଦ ଆତ୍ମା । ବ୍ରହ୍ମ ପୁଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି
ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧନ କରେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଜାଣେ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଅବିଚାର କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ କୋଶରୁ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହା ଆନନ୍ଦମୟ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ଆକୃତିର। ଏହି ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ବିଶେଷତା ଏପରି: ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ପ୍ରିୟ, ଡାହାଣ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ମୋଦ, ବାମ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ପ୍ରମୋଦ, ଦେହ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ପୁଛ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।