ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति शिक्षावल्यां प्रथमोऽनुवाकः
ଓଁ। ମିତ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବରୁଣ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ଅର୍ୟମା ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବିଶ୍ନୁ ଯିଏ ବିଶାଳ ପଦ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କହିବି। ମୁଁ ଧର୍ମ କଥା କହିବି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ। ସେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁ। ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।
यैरिमे गिरिभिः पूर्वं पदवाक्यप्रमाणतः। व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहं
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଶବ୍ଦ, ବାକ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ଶିକ୍ଷକ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ।
तैत्तिरीयकसारस्य मयाचार्यप्रसाददः। विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीयते
ମୋ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କୃପାରେ, ମୁଁ ଯିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ ତୈତ୍ତିରୀୟ ପରମ୍ପରାର ସାର ଉପରେ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରଚନା କରିଛି।
ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः
ଓଁ। ମୁଁ ଶିକ୍ଷା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି: ଧ୍ୱନି, ସ୍ୱର, ମାତ୍ରା, ଶକ୍ତି, ଗୀତି ଓ ଅନୁସ୍ୱାର—ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ଅଧ୍ୟାୟ କହାଯାଉଛି।
सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासँहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः
ଆମେ ଦୁହେଁ କୀର୍ତି ପାଉଁ। ଆମେ ଦୁହେଁ ଆତ୍ମିକ ତେଜ ପାଉଁ। ଏବେ ଆମେ ସଂହିତାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା। ଏହି ପଞ୍ଚ ଭାଗ ହେଉଛି: ଲୋକ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଜ୍ଞାନ, ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ। ଏଗୁଡିକୁ 'ମହାସଂହିତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ପୃଥିବୀ ପ୍ରଥମ ରୂପ, ଦ୍ୟୌସ୍ ଶେଷ ରୂପ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ।
सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिजौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम्
ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥାନକୁ 'ସନ୍ଧାନ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ହେଉଛି ଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏବେ ଜ୍ୟୋତିଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମ ରୂପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ରୂପ, ପାଣି ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ୟୋତିଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏବେ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ଅଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମ ରୂପ।
अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनँसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननँसन्धानम् । इत्यधिप्रजलम्
ଶିଷ୍ୟ ଶେଷ ରୂପ, ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ପାଠ ପଢ଼ାଇ ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏବେ ସନ୍ତାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ମାଆ ପ୍ରଥମ ରୂପ, ବାପା ଶେଷ ରୂପ, ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ଜନ୍ମ ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ।
अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासँहिताः । य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन
ଏବେ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ: ତଳ ମଣ୍ଡିବ ପ୍ରଥମ ରୂପ, ଉପର ମଣ୍ଡିବ ଶେଷ ରୂପ, କଥା ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ଜିହ୍ବା ସଂଯୋଗ। ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ। ଏହି ସବୁ ହେଉଛି ମହାସଂହିତା। ଯିଏ ଏହି ମହାସଂହିତାକୁ ଏଭଳି ବୁଝିଥାଏ, ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ଆତ୍ମିକ ତେଜ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକ ସହିତ ଏକତା ପାଏ।
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय
सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद् ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः
‘ଭୂଃ’, ‘ଭୁଃ’, ‘ସ୍ୱଃ’—ଏହି ତିନିଟି ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଛି ବ୍ୟାହୃତି। କିନ୍ତୁ ମହାଚମସ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଚତୁର୍ଥଟି ‘ମହଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଥିଲେ। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏହାର ଅଂଗ। ‘ଭୂଃ’ ହେଉଛି ଏହି ଲୋକ, ‘ଭୁଃ’ ହେଉଛି ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ‘ସ୍ୱଃ’ ହେଉଛି ସେଇ ଲୋକ।
मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूँषि
ମହା ଅର୍ଥରେ ଅର୍କ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ଅଗ୍ନି, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ବାୟୁ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ମହା ଅର୍ଥରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ଋକ୍, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ସାମ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ଯଜୁସ୍।
मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति
ମହା ଅର୍ଥରେ ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବେଦ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରାଣ, ଭୁଵ ଅର୍ଥରେ ଅପାନ, ସୁଵର୍ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାନ। ମହା ଅର୍ଥରେ ଅନ୍ନ। ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଟି ଚାରିଭାବେ ଅଛି। ଚାରି ଚାରିଟି ବ୍ୟାହୃତି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇଥାନ୍ତି।
स य एषोऽन्तरहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते | सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले | भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ
ଏହି ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମନରେ ଗଠିତ, ଅମୃତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ତାଳୁ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଦୁଧର ଛାତି ପରି ଲଟକିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କେଶ ଭାଗ ହୋଇ ଘୂରୁଛି, ମୁଣ୍ଡ ଫାଟି ଯାଇଛି। ଭୂ ଅଗ୍ନିରେ ବସିଛି, ଭୁଵ ବାୟୁରେ।
सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्स्व
ସୁଵର୍ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ମହା ବ୍ରହ୍ମରେ। ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଏ, ମନର ମାଲିକ ହୁଏ, ବାକ୍, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଜ୍ଞାନର ମାଲିକ ହୁଏ। ଏଭଳି ସେ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶର ଦେହ, ସତ୍ୟ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ, ମନରେ ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଅମୃତତ୍ୱ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କର, ପୁରାତନ ଯୋଗୀ।
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माँसँस्नावास्थिमज्जा । एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदँ सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ स्पृणोतीति
अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि । द्रविणँसवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्
ମୁଁ ବୃକ୍ଷକୁ ହଲାଇ ଦେଉଛି, ମୋର କୀର୍ତି ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ଅଟୁଟ। ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉନ୍ନତ, ଧନ-ଘୋଡ଼ାର ମାଲିକ ଓ ଅମୃତତ୍ୱର ଅଧିକାରୀ। ମୋର ତେଜ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବୁଦ୍ଧି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅମୃତରେ ନିହ୍ସନ୍ନ। ଏହା ହେଉଛି ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କର ବେଦ ପାଠ।
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि
ମାଆକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ବାପାକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଅତିଥିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ | ଯେ କାମଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କର | ଅନ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ | ଆମେ ଯେଉଁ ଭଲ କାମ କରିଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଅନୁସର | ଅନ୍ୟ କାମ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ |
ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ | ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦାନ କର | ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କେବେ ଦାନ କରିବ ନାହିଁ | ଉଦାରତା ସହିତ ଦାନ କର | ଲଜ୍ଜା ସହିତ ଦାନ କର | ଭୟ ସହିତ ଦାନ କର | ବୁଝିବା ସହିତ ଦାନ କର | ଯଦି କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ—
ଯିଏ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅମୃତ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ମୋତେ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ଦେବତା, ମୁଁ ଅମୃତତ୍ୱର ଧାରକ ହେଉ। ମୋ ଶରୀର ସୁସ୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ, ମୋ ଜିହ୍ବା ସବୁଠାରୁ ମିଠା ହେଉ, ମୋ କାନ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣିପାରୁ। ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର ପାତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରେ ଆବୃତ। ମୋ ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ରକ୍ଷା କର।
आवहन्ती वितन्वाना कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासाँसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा
ଯେଉଁଠି ଆଣି ଓ ବିସ୍ତାର କରି, ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଛି, ସେଠି ମୋ ପାଖରେ ସଦା ପୋଷାକ ଓ ଗାଈ ରହୁ, ଏବଂ ଯେବେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ମିଳୁ। ଏହିପରି, ମୋତେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅ, ଲୋମଶ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ନିକଟରେ ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମୀ ହେଉ। ସ୍ୱାହା। ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ନିକଟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହେଉ। ସ୍ୱାହା।
यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवतायन्ति यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व
ମୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ପାଉ। ସ୍ୱାହା। ଧନୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ। ସ୍ୱାହା। ହେ ଭାଗ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଉ। ସ୍ୱାହା। ହେ ଭାଗ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ସ୍ୱାହା। ହଜାର ଶାଖା ଥିବା ତୁମରେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରୁଛି। ସ୍ୱାହା। ଯେପରି ଜଳ ତଳକୁ ବହେ, ଯେପରି ମାସ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଛାତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା। ତୁମେ ପଡ଼ୋଶୀ, ମୋତେ କ୍ଷତି କରନି, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିଅନି।
ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଦିଗ, ଉପଦିଗ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାରା, ପାଣି, ଔଷଧି, ବୃକ୍ଷ, ଆକାଶ ଓ ଆତ୍ମା—ଏହା ହେଉଛି ବାହ୍ୟ ପ୍ରକୃତି। ଏବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦିଗରେ—ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ; ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମନ, କଥା, ଚର୍ମ; ମାଂସ, ସ୍ନାୟୁ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା। ଏହି ସବୁକୁ ବିଭାଜିତ କରି ଋଷି କହିଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ କିଛି ପଞ୍ଚମୟ; ପଞ୍ଚମୟ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମୟ ପୂରଣ ହୁଏ।
ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति
ଓଁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଓଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ‘ଆମ ପାଇଁ ପାଠ କର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସାମ ଗୀତ ଗାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯଜ୍ଞ ପାଠ କରାଯାଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେନ୍ତି। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅନୁମୋଦିତ ହୁଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରି, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ କହିବି’ ବୋଲନ୍ତି। ଏଭଳି କରି ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः
ସତ୍ୟ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଶାନ୍ତି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅଗ୍ନିପୂଜା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ଅତିଥି ସେବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ମଣିଷ ସେବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ସନ୍ତାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ; ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ। ‘ସତ୍ୟ’ ବୋଲି ସତ୍ୟବାଚ ରାଥୀତର କହିଛନ୍ତି। ‘ତପସ୍ୟା’ ବୋଲି ତପନିତ୍ୟ ପୌରୁଶିଷ୍ଠି କହିଛନ୍ତି। ‘କେବଳ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ’ ବୋଲି ନାକ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ତପସ୍ୟା ଅଛି, ଏହିଠାରେ ତପସ୍ୟା ଅଛି।
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्
ବେଦ ପାଠ ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି: ସତ୍ୟ କହ | ଧର୍ମରେ ଚାଲ | ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନାକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପରମ୍ପରା ଚାଲିଥିବା ଉତ୍ତର ପିଢିକୁ କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବ ନାହିଁ | ସତ୍ୟରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଧର୍ମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଭଲ କାମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନାରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ | ଦେବତା ଓ ପିତୃକର୍ମରୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ |
ये यत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकायाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम्
ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଚାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେଠି ସେମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଆଚରଣ କର | ଏହିପରି ଆଲୋଚିତ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଚାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେଠି ସେମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଆଚରଣ କର | ଏହା ହେଉଛି ଆଦେଶ | ଏହା ଉପଦେଶ | ଏହା ବେଦର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ | ଏହା ନିୟମ | ଏପରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ | ଏପରି ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍ |
शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
ମିତ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବରୁଣ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଅର୍ୟମା ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ବିଶାଳ ପଦ ଦେଇ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ସେ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛି। ମୁଁ ନ୍ୟାୟ କଥା କହିଛି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିଛି। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁ। ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର। ଓଁ ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ଓଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ସଂପର୍କରେ କୁହାଯାଇଛି— ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତ। ଯିଏ ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଉଚ୍ଚତମ ଆକାଶର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ, ସବୁଜଣା ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ। ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଆକାଶରୁ ବାୟୁ; ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି; ଅଗ୍ନିରୁ ପାଣି; ପାଣିରୁ ପୃଥିବୀ; ପୃଥିବୀରୁ ଉଦ୍ଭିଦ; ଉଦ୍ଭିଦରୁ ଖାଦ୍ୟ; ଖାଦ୍ୟରୁ ପୁରୁଷ। ଏହି ପୁରୁଷ ଖାଦ୍ୟର ରସରେ ଗଠିତ। ତାଙ୍କର ଏହି ମୁଣ୍ଡ, ଏହି ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ଏହି ବାମ ପକ୍ଷ, ଏହି ଦେହ, ଏହି ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ଖାଦ୍ୟରୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ମିଶିଯାନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଣା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଣା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେଲାପରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଖାଦ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ଖାଦ୍ୟର ରସରେ ଗଠିତ ଶରୀର ରୂପରୁ ଆଉ ଏକ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେହା ପ୍ରାଣରେ ଗଠିତ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ପୁରୁଷ ମାନବ ରୂପର। ତାଙ୍କର ମାନବ ରୂପର ବିବରଣୀ— ପ୍ରାଣ ମୁଣ୍ଡ, ବ୍ୟାନ ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ଅପାନ ବାମ ପକ୍ଷ, ଆକାଶ ଦେହ, ପୃଥିବୀ ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ଦେବତା, ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଣମୟ ଶରୀର ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ଅଛି। ଏହି ପ୍ରାଣମୟ ଶରୀରରୁ ଆଉ ଏକ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେହା ମନରେ ଗଠିତ। ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ପୁରୁଷ ମାନବ ରୂପର। ତାଙ୍କର ମାନବ ରୂପର ବିବରଣୀ— ଯଜୁର୍ ମୁଣ୍ଡ, ଋକ୍ ଡାହାଣ ପକ୍ଷ, ସାମ ବାମ ପକ୍ଷ, ଉପଦେଶ ଦେହ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ ପୁଛ ଭିତି। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ଯେଉଁଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ମନ ଫେରିଯାଏ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିନଥିବା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ କୌଣସି ଭୟ କରେନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ରହିଛି। ମନମୟ କୋଶରୁ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହା ଜ୍ଞାନମୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ଆକୃତିର। ଏହି ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ବିଶେଷତା ଏପରି: ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଡାହାଣ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ଋତ, ବାମ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଦେହ ହେଉଛି ଯୋଗ, ଏବଂ ପୁଛ ହେଉଛି ମହତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧନ କରେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଜାଣେ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଅବିଚାର କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଶରୀର ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେପରି ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ କୋଶରୁ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହା ଆନନ୍ଦମୟ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ଆକୃତିର। ଏହି ପୁରୁଷ ଆକୃତିର ବିଶେଷତା ଏପରି: ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ପ୍ରିୟ, ଡାହାଣ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ମୋଦ, ବାମ ପକ୍ଷ ହେଉଛି ପ୍ରମୋଦ, ଦେହ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ପୁଛ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।