ଏକ ପବିତ୍ର ଉପନିଷଦର ଅନୁଗାମୀ ଗାଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଏଠାରେ ଜଣେ ଅନୁଷ୍ଠାନକାରୀ ଆତ୍ମା ନିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରୀର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ: “ମୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ପାଉ, ଧନୀମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବି, ମୁଁ ଶ୍ରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଶ୍ରୀ ମୋରେ ପ୍ରବେଶ କରୁ, ଏ ଶ୍ରୀ, ତୁମେ ହଜାର ଶାଖାରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ମୋତେ ପବିତ୍ର କର, ଯେପରି ଜଳ ତଳକୁ ବହିଯାଏ, ମାସ ଦିନ ବର୍ଷ ହେଉଛି, ସେପରି ଚାତ୍ରମାନେ ଚାରିଦିଗରୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତୁ। ତୁମେ ଆଶ୍ରୟ ଅଟେ, ମୋତେ କ୍ଷତି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଛାଡି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ଏଠାରେ ବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାରଣର ଅର୍ଥ ଖୋଜାଯାଏ—‘ଭୂଃ’, ‘ଭୁଵଃ’, ‘ସ୍ୱଃ’ ଏହି ତିନି ବ୍ୟାହୃତି ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ମହାଚମସ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଚତୁର୍ଥ ବ୍ୟାହୃତି ‘ମହଃ’ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଥିଲେ। ଏହି ‘ମହଃ’ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା ତାହାର ଅଙ୍ଗ। ‘ଭୂଃ’ ଏହି ଭୂଲୋକ, ‘ଭୁଵଃ’ ମଧ୍ୟଲୋକ, ‘ସ୍ୱଃ’ ପରଲୋକ। ‘ମହଃ’ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ବଡ଼ ହେଉଛି; ‘ଭୂଃ’ ଅଗ୍ନି, ‘ଭୁଵଃ’ ବାୟୁ, ‘ସ୍ୱଃ’ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ‘ମହଃ’ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ବଡ଼ ହେଉଛି; ‘ଭୂଃ’ ଋଗ୍ବେଦ, ‘ଭୁଵଃ’ ସାମବେଦ, ‘ସ୍ୱଃ’ ଯଜୁର୍ବେଦ। ‘ମହଃ’ ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବେଦ ବଡ଼ ହେଉଛି; ‘ଭୂଃ’ ପ୍ରାଣ, ‘ଭୁଵଃ’ ଅପାନ, ‘ସ୍ୱଃ’ ବ୍ୟାନ, ‘ମହଃ’ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ବଡ଼ ହେଉଛି। ଏହି ଚାରି ବ୍ୟାହୃତି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଚାରି ଉପାଦାନ ଚାରି ଚାରି ଭାଗରେ ରହିଛି। ଯିଏ ଏହି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ବିଦାନ କରନ୍ତି। ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶରେ ଏକ ମନ ରୂପୀ, ଅମୃତମୟ, ହେମମୟ ପୁରୁଷ ବସିଥାଏ। ତାଳୁର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଚୁଲ ଭାଗି ଦିଅଏ, ଖପର ଭେଦି ଯାଏ—‘ଭୂଃ’ ଅଗ୍ନିରେ, ‘ଭୁଵଃ’ ବାୟୁରେ, ‘ସ୍ୱଃ’ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ‘ମହଃ’ ବ୍ରହ୍ମରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଜଣେ ଅଧିପତି ହେବାକୁ, ମନ, ଶବ୍ଦ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଜ୍ଞାନର ନିୟନ୍ତା ହେବାକୁ ଶକ୍ତି ପାଏ। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଆକାଶର ଶରୀର, ସତ୍ୟ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ, ମନରେ ଆନନ୍ଦ, ସାନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଅମୃତତ୍ୱ—ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅଯାଏ। ବାହ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି, ମଧ୍ୟଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଦିଗ, ଉପଦିଗ; ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା; ଜଳ, ଉଦ୍ଭିଦ୍, ବୃକ୍ଷ, ଆକାଶ, ଆତ୍ମା ରହିଛି। ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ; ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ମନ, ବାଣୀ, ଚର୍ମ; ମାଂସ, ପେଶୀ, ସ୍ନାୟୁ, ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା ରହିଛି। ଏହାକୁ ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସୂର୍ୟ ଶିକ୍ଷକ କହିଛନ୍ତି: “ସମସ୍ତ ଏହି ପଞ୍ଚ ଭାଗ, ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।” ‘ଓଁ’ ବ୍ରହ୍ମ, ‘ଓଁ’ ସମସ୍ତ ଅଟେ। ଓଁ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରଣ, ସାମ ଗୀତ, ପାଠ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆରମ୍ଭ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଥାଏ। ସତ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନ; ସତ୍ୟବାଦିତା, ତପସ୍ୟା, ଶମ, ଦମ, ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଅତିଥି, ମାନବ ସେବା, ଅନ୍ତସ୍ତତ୍ୱ, ସନ୍ତାନ, ପ୍ରଜନନ, ବଂଶଧାରଣ ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅଯାଏ। ସତ୍ୟବାଚ ରଥୀତର ପୁତ୍ର କହନ୍ତି, “ସତ୍ୟ”; ତପୋନିତ୍ୟ ପୌରୁଶିଷ୍ଟ କହନ୍ତି, “ତପସ୍ୟା”; ନକା ମୁଦ୍ଗଳପୁତ୍ର କହନ୍ତି, “କେବଳ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନ ହିଁ ତପସ୍ୟା।” ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବେଦର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କହନ୍ତି, “ମୁଁ ବିଶ୍ୱବୃକ୍ଷକୁ ହଳାଇଏ, ମୋର ଖ୍ୟାତି ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଉଠିଛି, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତୋଳିତ, ଧନ ଓ ଅଶ୍ୱର ମାଲିକ, ଅମୃତତ୍ୱରେ ସ୍ନାନ କରିଛି।” ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି: “ସତ୍ୟ କହ, ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନ କୁ ଅବହେଳା କରନି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟବସ୍ତୁ ଦେଇ, ବଂଶ ଚ୍ୟୁତି କରନି, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଅବହେଳା କରନି, ଶ୍ରେୟସ୍, ଶୁଭ, ଧର୍ମ, ଆଦି କୁ ଅବହେଳା କରନି, ଦେବତା ଓ ପିତୃ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କୁ ଅବହେଳା କରନି।” ମାତା, ପିତା, ଗୁରୁ, ଅତିଥିଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖ। ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନି। ଆମେ ଯେଉଁ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ, ତୁମେ ତାହା ଅନୁସରଣ କର। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆମେଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦିଅ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଅ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦିଅ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦିଅନି। ଦାନ କରିବାରେ ଲଜ୍ଜା, ଭୟ, ବୁଦ୍ଧି ରଖ। କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ରେ ଶଙ୍କା ହେଲେ— ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଏହି ଉପଦେଶ, ଏହି ଶିକ୍ଷା, ଏହି ବେଦର ଗୁପ୍ତତା, ଏହି ଆଜ୍ଞା। ଏପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅଯାଏ। ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଆର୍ୟମାନ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବୃହସ୍ପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ଦିଅନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର, ବାୟୁକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ କହିଛି। ମୁଁ ଠିକ୍ କଥା କହିଛି, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହିଛି। ଏହା ମୋତେ ଓ ଶିକ୍ଷକକୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁ। ଓଁ, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି। ଓଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହା ବିଷୟରେ କହାଯାଏ: ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ। ଯେଉଁଠି ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଗୁହାରେ, ଉତ୍ତମ ଆକାଶରେ ଲୁଚିଥାଏ, ତାହାକୁ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ। ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଭୂମି, ଉଦ୍ଭିଦ୍, ଅନ୍ନ, ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ନର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ। ତାହାର ମୁଣ୍ଡ, ଡାହିଣା ପାଖ, ବାମ ପାଖ, ଶରୀର, ଭିତି, ପୁଛ ଅଟେ। ଅନ୍ନରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ନରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଅନ୍ନରେ ବିଲିନ୍ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ନ ପ୍ରାଚୀନତମ ଜୀବ, ଏହିପରି ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ଔଷଧ।