ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति शिक्षावल्यां प्रथमोऽनुवाकः
ॐ. मित्र आपल्यासाठी मंगलमय असो, वरुण आपल्यासाठी शुभ असो, अर्यमान आपल्यासाठी कल्याणकारी असो, इंद्र आणि बृहस्पती आपल्यासाठी हितकारी असोत, विशाल पावलांनी चालणारा विष्णु आपल्यासाठी शुभ असो. ब्रह्माला नमस्कार. वायो, तुला नमस्कार; तूच प्रत्यक्ष ब्रह्म आहेस. मी तुलाच प्रत्यक्ष ब्रह्म म्हणून सांगणार आहे. मी नेहमी योग्य बोलणार, सत्य बोलणार. ते मला आणि माझ्या गुरुजींना रक्षण करो. मला रक्षण करो, गुरुजींना रक्षण करो. ॐ, शांतता, शांतता, शांतता.
यैरिमे गिरिभिः पूर्वं पदवाक्यप्रमाणतः। व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहं
ज्यांनी पूर्वी या वेदांताचे शब्द, वाक्य आणि प्रमाण यांच्या आधारे स्पष्टीकरण केले, त्या सर्व वेदांत शिक्षकांना मी नेहमी वंदन करतो.
तैत्तिरीयकसारस्य मयाचार्यप्रसाददः। विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीयते
माझ्या गुरुजींच्या कृपेने, स्पष्ट अर्थाची आवड असलेल्या माझ्या मनाने, तैत्तिरीय परंपरेचा सारांश मी येथे मांडला आहे.
ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः
ॐ. मी पाठांतराची शिस्त सांगणार आहे: अक्षर, स्वर, मात्रा, जोर, सूर आणि सातत्य — असे हे पाठांतराचे प्रकरण सांगितले आहे.
सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासँहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः
सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिजौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम्
हा संगम — हे लोकांशी संबंधित प्रकरण. आता प्रकाशांशी संबंधित: अग्नी हे पहिले रूप, सूर्य हे दुसरे रूप, पाणी हा संगम, वीज हे जोड — हे प्रकाशांशी संबंधित प्रकरण. आता विद्यासंबंधी: गुरु हे पहिले रूप.
अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनँसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननँसन्धानम् । इत्यधिप्रजलम्
शिष्य हे दुसरे रूप, विद्या हा संगम, अध्यापन हे जोड — हे विद्यासंबंधी प्रकरण. आता संततीशी संबंधित: आई हे पहिले रूप, वडील हे दुसरे रूप, संतती हा संगम, प्रजनन हे जोड — हे संततीशी संबंधित प्रकरण.
अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासँहिताः । य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन
आता आत्म्याशी संबंधित: खालची जबडा हे पहिले रूप, वरची जबडा हे दुसरे रूप, वाणी हा संगम, जिभ हे जोड — हे आत्म्याशी संबंधित प्रकरण. या महासंहिते आहेत. जो या महासंहितांचा सांगितल्याप्रमाणे अर्थ जाणतो, त्याला संतती, पशू, ब्रह्मतेज, अन्न आणि स्वर्गलोक मिळतात.
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय
जो छंदांचा प्रमुख, अनेक रूपांचा, अमृत वेदांत उत्पन्न झालेला आहे — तो इंद्र मला बुद्धीने परिपूर्ण करो. देवा, मी अमरत्वाचा धारक होऊ. माझे शरीर बळकट असो, माझी जीभ अतिशय मधुर असो, माझ्या कानांनी पुष्कळ ऐकू येवो. तू ब्रह्माचा भांडार आहेस, बुद्धीने झाकलेला. मी जे ऐकले ते तू माझ्यासाठी जप.
सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद् ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः
'भूः', 'भुवः', 'स्वः' या तीन उच्चारांना 'व्याहृती' म्हणतात. पण महाचमस्यांनी चौथी 'महत्' सांगितली. तेच ब्रह्म आहे; तेच आत्मा आहे; इतर देवता त्याची अंगे आहेत. 'भूः' म्हणजे हा लोक, 'भुवः' म्हणजे आकाश, 'स्वः' म्हणजे तो लोक.
मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूँषि
'महत्' म्हणजे सूर्य; सूर्यामुळे सर्व लोक मोठे होतात. 'भूः' म्हणजे अग्नी; 'भुवः' म्हणजे वायू; 'स्वः' म्हणजे सूर्य; 'महत्' म्हणजे चंद्र; चंद्रामुळे सर्व प्रकाश मोठे होतात. 'भूः' म्हणजे ऋग्वेद; 'भुवः' म्हणजे सामवेद; 'स्वः' म्हणजे यजुर्वेद.
मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति
'महत्' म्हणजे ब्रह्म; ब्रह्मामुळे सर्व वेद मोठे होतात. 'भूः' म्हणजे प्राण; 'भुवः' म्हणजे अपान; 'स्वः' म्हणजे व्यान; 'महत्' म्हणजे अन्न; अन्नामुळे सर्व प्राण मोठे होतात. या चार व्याहृती चार प्रकारे विभागल्या आहेत. जो त्यांना जाणतो, तो ब्रह्म जाणतो; सर्व देवता त्याला बलिदान देतात.
स य एषोऽन्तरहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते | सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले | भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ
हृदयातील हे अंतराळ, त्यात हा मनाने बनलेला, अमर, सोन्यासारखा पुरुष वास करतो. तालूच्या मध्ये, स्तनासारखा लोंबकळणारा, इंद्रियांचा उगम असलेला, जिथे केसांची फांदी वळते, कवटी भेदून — 'भूः' अग्नीत स्थिर असते, 'भुवः' वायूत.
सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्स्व
'स्वः' सूर्यांत, 'महत्' ब्रह्मात. तो स्वराज्य मिळवतो; मनाचा स्वामी होतो, वाणीचा स्वामी, डोळ्यांचा स्वामी, कानांचा स्वामी, ज्ञानाचा स्वामी होतो. तो असा बनतो. ब्रह्माचे शरीर म्हणजे आकाश, त्याचा स्वभाव सत्य, प्राणात आनंद, मनात सुख, शांती, समृद्धी, अमरत्व. हे असे ध्यान कर, हे प्राचीन साधका.
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माँसँस्नावास्थिमज्जा । एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदँ सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ स्पृणोतीति
पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, दिशा, उपदिशा; अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र, तारे; पाणी, वनस्पती, वृक्ष, आकाश, आत्मा — हे बाह्य जग. आता अंतर्गत: प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; डोळे, कान, मन, वाणी, त्वचा; मांस, स्नायु, अस्थी, मज्जा. हे सर्व मांडून ऋषी म्हणाले: 'हे सर्व पाचपटीने आहे; पाचपटीनेच पाचपटी भरते.'
ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति
अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि । द्रविणँसवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्
मी या जगाच्या वृक्षाला हलवणारा आहे; माझी कीर्ती पर्वताच्या शिखरासारखी उंच आहे. मी शुद्ध आहे, वर उचललेला आहे; मी धन व घोड्यांचा मालक आहे, अमर आहे. माझ्यात तेज आहे, माझी बुध्दी तीक्ष्ण आहे, अमृतात न्हालो आहे. हे त्रिशंकूचे वेदावरील वचन आहे.
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि
आईला देव मान. वडिलांना देव मान. गुरुला देव मान. पाहुण्याला देव मान. जे निष्कलंक कर्म आहेत, तीच करावीत; इतर नाही. आमची जी चांगली वागणूक आहे, तीच तू अंगीकार कर; इतर नाही.
ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्
जे ब्राह्मण आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ आहेत, त्यांना तू आदराने आसन दे. श्रद्धेने दान दे. श्रद्धेशिवाय देऊ नकोस. समृद्धीने दे. लाजेने दे. भीतीने दे. समजून उमजून दे. आणि जर तुला कोणत्या कर्माबद्दल किंवा वागणुकीबद्दल शंका आली—
आपल्याला दोघांना कीर्ती मिळो, आपल्याला दोघांना आध्यात्मिक तेज मिळो. आता आपण संहितेचा गूढ अर्थ पाच विभागांत सांगणार आहोत: लोकांशी संबंधित, प्रकाशांशी, विद्यासंबंधी, संततीशी आणि आत्म्याशी संबंधित. यांना 'महासंहिते' असे म्हणतात. आता लोकांशी संबंधित: पृथ्वी हे पहिले रूप, आकाश हे दुसरे रूप, आणि आकाश हे त्यांचा संगम आहे.
आवहन्ती वितन्वाना कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासाँसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा
जी वाढवते, पसरवते, आत्म्यासाठी तयार करते, ती वस्त्रे आणि गायी नेहमी माझ्या जवळ असोत, अन्न-पाणी नेहमी मिळो. त्यामुळे मला श्रीमंती मिळो, केसाळ पशूंसह. स्वाहा! ब्रह्मचर्य करणारे विद्यार्थी माझ्याकडे येवोत. स्वाहा! ब्रह्मचारी माझ्याजवळ यावेत. स्वाहा! ब्रह्मचारी माझ्याभोवती गोळा व्हावेत. स्वाहा! ब्रह्मचारी माझ्याजवळ संयम राखोत. स्वाहा! ब्रह्मचारी माझ्याजवळ शांत राहोत. स्वाहा!
यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवतायन्ति यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व
लोकांत माझी कीर्ती वाढो. स्वाहा! मी श्रीमंतांपेक्षा श्रेष्ठ होऊ. स्वाहा! हे भाग्य, मी तुझ्यात प्रवेश करतो. स्वाहा! हे भाग्य, तू माझ्यात प्रवेश कर. स्वाहा! हजारो फांद्या असलेल्या तुझ्यात मी स्वतःला शुद्ध करतो. स्वाहा! जसे पाणी खाली वाहते, जसे महिने वर्षात बदलतात, तसे सर्व बाजूंनी ब्रह्मचारी माझ्याकडे येवोत. स्वाहा! तू शेजारी आहेस; मला त्रास देऊ नकोस, मला सोडू नकोस.
ॐ म्हणजे ब्रह्म. ॐ म्हणजे सर्व काही. ॐ नेच 'आम्हाला ऐकव' असे म्हणतात. ॐ ने सामगान गायले जाते. ॐ ने पुरोहित शास्त्र म्हणतात. ॐ ने अध्वर्यु प्रतिसाद घेतो. ॐ ने ब्रह्मा मान्यता देतो. ॐ ने अग्निहोत्राची परवानगी दिली जाते. ॐ ने ब्राह्मण बोलण्यापूर्वी 'मी ब्रह्म सांगणार' असे म्हणतो. त्यामुळे तो ब्रह्म प्राप्त करतो.
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः
सत्य आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, प्रामाणिकपणा आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, तप आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, संयम आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, मनःशांती आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, अग्नी आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, अग्निहोत्र आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, पाहुण्यांची सेवा आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, माणसांची सेवा आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, संतती आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, संततीची वाढ आणि वेदाध्ययन व अध्यापन, वंशाची सातत्य आणि वेदाध्ययन व अध्यापन. 'सत्य' असे रथीताराचा पुत्र सत्यवाचा म्हणतो. 'तप' असे पौरुशिष्टांचा तापनित्य म्हणतो. 'फक्त वेदाध्ययन व अध्यापन' असे मुद्गलाचा पुत्र नाक म्हणतो. कारण तेच खरे तप आहे, तेच खरे तप आहे.
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्
वेद शिकवल्यावर गुरु शिष्याला सांगतो—सत्य बोल. धर्माचरण कर. वेदाध्ययन व अध्यापन कधीही सोडू नकोस. गुरुला प्रिय असलेले धन देऊन संततीची परंपरा तोडू नकोस. सत्यापासून कधीही दूर जाऊ नकोस. धर्मापासून कधीही दूर जाऊ नकोस. कल्याणापासून दूर जाऊ नकोस. संपत्तीपासून दूर जाऊ नकोस. वेदाध्ययन व अध्यापनापासून दूर जाऊ नकोस. देव आणि पितरांचे कर्तव्य कधीही विसरू नकोस.
ये यत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकायाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम्
जिथे ब्राह्मण विचारविनिमय करतात, ते योग्य असोत किंवा अयोग्य, निष्काम आणि धर्मप्रिय असोत, तिथे ते जसे वागतात तसेच तूही वाग. तसेच, आधी सांगितलेल्या बाबींमध्ये, जिथे ब्राह्मण विचारविनिमय करतात, ते योग्य असोत किंवा अयोग्य, निष्काम आणि धर्मप्रिय असोत, तिथे ते जसे वागतात तसेच तूही वाग. ही आज्ञा आहे. हे उपदेश आहे. हे वेदाचे गूढ आहे. ही शिकवण आहे. असेच आचरण करावे. असेच खरे आचरण आहे.
शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
मित्र आपल्यासाठी मंगलमय असो, वरुण आपल्यासाठी मंगलमय असो. अर्यमान आपल्यासाठी मंगलमय असो. इंद्र आणि बृहस्पती आपल्यासाठी मंगलमय असोत. विशाल पावलांनी चालणारा विष्णु आपल्यासाठी मंगलमय असो. ब्रह्माला नमस्कार. वायुला नमस्कार. तूच प्रत्यक्ष ब्रह्म आहेस. मी तुलाच प्रत्यक्ष ब्रह्म म्हणून म्हटले. मी योग्य बोललो. मी सत्य बोललो. ते मला रक्षण करो. ते गुरुजींना रक्षण करो. मला रक्षण करो. गुरुजींना रक्षण करो. ॐ शांती, शांती, शांती.
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ॐ. जो ब्रह्मज्ञान प्राप्त करतो तो परमात्मा प्राप्त करतो. याबद्दल असे सांगितले आहे—ब्रह्म सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे. जो हा ब्रह्म, गुहेत, उच्च आकाशात आहे, तो जाणतो, तो सर्व इच्छा ब्रह्मासह प्राप्त करतो. या आत्म्यातूनच आकाश उत्पन्न झाले; आकाशातून वायू; वायूपासून अग्नी; अग्नीपासून पाणी; पाण्यापासून पृथ्वी; पृथ्वीपासून वनस्पती; वनस्पतींपासून अन्न; अन्नापासून पुरुष. हा पुरुष म्हणजे अन्नरसाचा बनलेला आहे. त्याचे हेच डोके, हा दक्षिण पंख, हा उत्तर पंख, हे शरीर, आणि हे शेपूट म्हणजे पाया. यावरही एक श्लोक आहे.
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
अन्नापासूनच सर्व प्राणी जन्माला येतात—जे पृथ्वीवर राहतात. अन्नावरच ते जगतात. शेवटी अन्नातच विलीन होतात. अन्न हेच सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; म्हणून त्याला सर्व औषधी म्हणतात. जे अन्नाला ब्रह्म मानतात, त्यांना सर्व अन्न मिळते. अन्न हेच सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; म्हणून त्याला सर्व औषधी म्हणतात. अन्नापासून प्राणी जन्मतात; जन्मल्यानंतर अन्नावर वाढतात. प्राणी अन्न खातात आणि अन्नच प्राण्यांना खातं; म्हणून त्याला अन्न म्हणतात. या अन्नमय कोशाच्या आत आणखी एक प्राणमय आत्मा आहे. त्यानेच हा पूर्ण होतो. तोही मानवाच्या रूपाचा आहे. त्याची रचना अशी—प्राण हे डोके, व्यान हा दक्षिण पंख, अपान हा उत्तर पंख, आकाश हे शरीर, पृथ्वी हे शेपूट म्हणजे पाया. यावरही एक श्लोक आहे.
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
देव, माणसे आणि पशु सर्वजण प्राणावर जगतात. प्राण हेच सर्व प्राण्यांचे आयुष्य आहे; म्हणून त्याला सर्वायुष्य म्हणतात. जे प्राणाला ब्रह्म मानतात, त्यांना पूर्ण आयुष्य मिळते. प्राण हेच सर्व प्राण्यांचे आयुष्य आहे; म्हणून त्याला सर्वायुष्य म्हणतात. याचा देहात्मा पूर्वीप्रमाणेच आहे. या प्राणमय कोशाच्या आत आणखी एक मनोमय आत्मा आहे. त्यानेच हा पूर्ण होतो. तोही मानवाच्या रूपाचा आहे. त्याची रचना अशी—यजुर्वेद हे डोके, ऋग्वेद हा दक्षिण पंख, सामवेद हा उत्तर पंख, उपदेश हे शरीर, अथर्वाङ्गिरस हे शेपूट म्हणजे पाया. यावरही एक श्लोक आहे.
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
ज्यापर्यंत शब्द आणि मन पोहोचू शकत नाहीत, तिथून ते परत येतात—जो ब्रह्माचा आनंद जाणतो, त्याला कधीच काही भीती राहत नाही. याचा देहात्मा पूर्वीप्रमाणेच आहे. या मनोमय कोशाच्या आत आणखी एक विज्ञानमय आत्मा आहे. त्यानेच हा पूर्ण होतो. तोही मानवाच्या रूपाचा आहे. त्याची रचना अशी—श्रद्धा हे डोके, ऋत हा दक्षिण पंख, सत्य हा उत्तर पंख, एकाग्रता हे शरीर, महत्त्व हे शेपूट म्हणजे पाया. यावरही एक श्लोक आहे.
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति
विज्ञान यज्ञ घडवते; तेच कर्मेही घडवते. सर्व देवता विज्ञानाला श्रेष्ठ ब्रह्म मानतात. जो विज्ञानाला ब्रह्म म्हणून ओळखतो, आणि चुकत नाही, तो शरीर सोडून सर्व इच्छा प्राप्त करतो. याचा देहात्मा पूर्वीप्रमाणेच आहे. या विज्ञानमय कोशाच्या आत आणखी एक आनंदमय आत्मा आहे. त्यानेच हा पूर्ण होतो. तोही मानवाच्या रूपाचा आहे. त्याची रचना अशी—प्रिय हे डोके, मोद हा दक्षिण पंख, प्रमोद हा उत्तर पंख, आनंद हे शरीर, ब्रह्म हे शेपूट म्हणजे पाया. यावरही एक श्लोक आहे.