एकदा एक जिज्ञासू शिष्य आपल्या मनात मोठ्या अभिलाषा धरतो—"माझं नाव लोकांमध्ये गाजावं, श्रीमंतांपेक्षा मी श्रेष्ठ व्हावं, हे भाग्य, मी तुझ्यात प्रवेश करतो आणि तू माझ्यात ये. तुझ्यात, हजारो शाखांसारखी, मी स्वतःला शुद्ध करतो. जसे पाणी खाली वाहतं, जसे महिने वर्षांत मिसळतात, तसे चारही दिशांनी विद्यार्थी माझ्याकडे यावेत. तू माझ्या शेजारी आहेस, मला हानी करू नकोस, मला सोडू नकोस." या प्रार्थनेनंतर, वेदातील महान 'व्याहृती'—'भूः', 'भुवः', 'स्वः'—यांचा अर्थ सांगितला जातो. परंतु महाचामस्य नावाच्या आचार्याने चौथी व्याहृती 'महत्' उघड केली. हेच ब्रह्म आहे, हेच आत्मा आहे, आणि इतर देवता त्याच्या अंग आहेत. 'भूः' म्हणजे पृथ्वी, 'भुवः' म्हणजे अंतरिक्ष, 'स्वः' म्हणजे स्वर्ग, आणि 'महत्' म्हणजे सूर्य. सूर्यामुळेच सर्व लोक महान होतात. अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र—हे सर्व या व्याहृतींमध्ये सामावलेले आहेत. 'भूः' म्हणजे ऋग्वेद, 'भुवः' म्हणजे सामवेद, 'स्वः' म्हणजे यजुर्वेद, आणि 'महत्' म्हणजे ब्रह्म. ब्रह्मामुळेच सर्व वेद महान होतात. 'भूः' म्हणजे प्राण, 'भुवः' म्हणजे अपान, 'स्वः' म्हणजे व्यान, 'महत्' म्हणजे अन्न. अन्नामुळेच सर्व प्राण शक्ती वाढतात. या चार व्याहृती चार प्रकारे आहेत; जो यांना जाणतो, तो ब्रह्म जाणतो, आणि सर्व देवता त्याच्यावर प्रसन्न होतात. मग सांगितले जाते—हृदयातील अंतराळात एक तेजस्वी, सुवर्णमय, मनाने बनलेला, अमर असा पुरुष वास करतो. तो जिथे जिभेच्या मुळाशी, जिथे केस फाटतात, तिथे प्रवेश करतो. 'भूः' अग्नीत, 'भुवः' वायूत, 'स्वः' सूर्यांत, 'महत्' ब्रह्मात टिकून असतात. जो हे जाणतो, तो मनाचा, वाणीचा, दृष्टीचा, श्रवणाचा, ज्ञानाचा स्वामी होतो. ब्रह्माचे शरीर म्हणजे अंतराळ, त्याचे स्वरूप म्हणजे सत्य, त्यात जीवनाचा आनंद, मनात आनंद, शांती, पूर्णता, अमरत्व आहे. हेच ध्यान करावं. त्यानंतर, बाह्य जगाचे वर्णन केले जाते—पृथ्वी, अंतरिक्ष, स्वर्ग, दिशा, अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र, तारे, पाणी, वनस्पती, झाडे, अंतराळ, आत्मा—हे सर्व बाह्य जग आहे. आणि आतलं जग म्हणजे प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; डोळे, कान, मन, वाणी, त्वचा; मांस, मसल, स्नायु, हाड, मज्जा. या सर्व गोष्टी पाचपटीने विभागलेल्या आहेत—पंचपंचकाने हे जग भरलेलं आहे. 'ॐ' हेच ब्रह्म आहे, 'ॐ' हेच सर्व काही आहे. 'ॐ' उच्चारून वेदपाठ केला जातो, सामगान गायलं जातं, यज्ञात मंत्र उच्चारले जातात, अग्निहोत्रासाठी परवानगी दिली जाते, आणि ब्राह्मण जेव्हा अध्यापन करणार असतो, तेव्हा 'मी ब्रह्म बोलतो' असं म्हणतो. त्यामुळे ब्रह्मप्राप्ती होते. मग, सत्य, अभ्यास, अध्यापन; प्रामाणिकपणा, तप, संयम, शांती, यज्ञ, अतिथीसेवा, मानवसेवा, संतती, वंशाचा विस्तार—हे सर्व आणि वेदाध्ययन, यांचं महत्त्व सांगितलं जातं. सत्य हेच सर्वोच्च, असं सत्यवाच रथीतर सांगतो; तप हेच श्रेष्ठ, असं तपोनित्य सांगतो; आणि नाका मुद्गलपुत्र म्हणतो—फक्त वेदाध्ययन आणि अध्यापन हेच खरे तप आहे. त्यानंतर, त्रिशंकूचा स्तुतीपर वेदपाठ येतो—"मी जगाच्या वृक्षाला हलवणारा आहे, माझी कीर्ती पर्वतशिखराइतकी उंच आहे. मी शुद्ध, वरच्या दिशेने गेलेला, धनवान, घोड्यांचा स्वामी, अमर आहे. माझ्यात तेज, बुद्धी, अमरत्वाचं स्नान आहे." शिक्षक शिष्याला उपदेश करतो—सत्य बोल, धर्माचरण कर, वेदाध्ययन व अध्यापन कधीही सोडू नकोस. शिक्षकाचा आदर कर, आई-वडिलांना, अतिथीला देवासारखं मान. निष्कलंक आचरण कर, चांगल्या गोष्टींचा अनुकरण कर. श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सन्मान दे, श्रद्धेने दान दे, भीती, लाज, समजूतदारपणाने दान दे. शंका आल्यास, धर्मनिष्ठ ब्राह्मण काय करतात ते पाहून तसेच वाग. हेच शिक्षण, हेच वेदाचं गूढ, हेच आज्ञा आहे. मग, देवतांना शुभ होवो अशी प्रार्थना—मित्र, वरुण, अर्यमन, इंद्र-बृहस्पती, विष्णू—सर्वांचा आशीर्वाद मागितला जातो. वायूला नमस्कार केला जातो—"तूच प्रत्यक्ष ब्रह्म आहेस, मी सत्य बोललो आहे, ते मला आणि माझ्या गुरुला रक्षण करो." नंतर ब्रह्मज्ञान सांगितलं जातं—जो ब्रह्म जाणतो, तो परम पदाला पोहोचतो. ब्रह्म हे सत्य, ज्ञान, अनंत आहे. जो ब्रह्माला अंतरातील गुहेत ओळखतो, तो सर्व इच्छा ब्रह्मासोबत भोगतो. या आत्म्यातून अंतराळ, त्यातून वायू, त्यातून अग्नी, त्यातून पाणी, त्यातून पृथ्वी, त्यातून वनस्पती, त्यातून अन्न, आणि अन्नातून माणूस उत्पन्न होतो. हा पुरुष अन्नमय आहे—त्याचं डोकं, पंख, शरीर, पाया असं वर्णन केलं जातं. अन्नातून सर्व प्राणी जन्म घेतात, अन्नावर ते जगतात, आणि शेवटी अन्नातच विलीन होतात. अन्न हेच सर्वात जुने आहे, म्हणून ते सर्व रोगांवर उपाय आहे. जो अन्नाला ब्रह्म मानतो, त्याला सर्व अन्न मिळतं. अन्नाच्या आवरणाच्या आत प्राणमय आत्मा आहे—त्याचं डोकं प्राण, पंख व्यान-अपान, शरीर आकाश, पाया पृथ्वी. त्याच्या आत मनोमय आत्मा, त्याच्या आत विज्ञानमय आत्मा, आणि सर्वात आत आनंदमय आत्मा आहे. वाणी व मन जिथे पोहचू शकत नाहीत, तिथे ब्रह्मानंद आहे. जो ब्रह्मानंद जाणतो, त्याला कधीच भीती राहत नाही. विज्ञानमय आत्म्यातून आनंदमय आत्मा—त्याचं डोकं प्रीती, पंख आनंद आणि महाआनंद, शरीर आनंद, पाया ब्रह्म. जो ज्ञानाला ब्रह्म मानतो, त्याला सर्व इच्छा मिळतात. जो ब्रह्माला 'नाही' मानतो, तो जणू काही अस्तित्वातच राहत नाही; जो 'आहे' असं मानतो, त्याला लोक 'आहे' म्हणून ओळखतात. ब्रह्माने ठरवलं—"मी अनेक होईन, मी जन्म घेईन"—त्याने तप केला, आणि सर्व जग निर्माण केलं. निर्माण केल्यानंतर तो त्यात प्रवेशला, आणि तोच व्यक्त-अव्यक्त, ज्ञात-अज्ञात, आधार-अनाधार, ज्ञान-अज्ञान, सत्य-असत्य झाला. सत्य हेच सर्व आहे. सृष्टीच्या प्रारंभी काहीच नव्हतं, त्यातून अस्तित्व उत्पन्न झालं. त्याने स्वतःचं रूप घेतलं, म्हणून त्याला 'सुंदर' म्हणतात. जेव्हा एखादा या अदृश्य, निराकार, अनिर्दिष्ट, अनाधारात स्थिर होतो, तेव्हा तो निर्भय होतो. पण द्वैताचं भान आल्यावर भीती निर्माण होते. देव, सूर्य, अग्नी, इंद्र, मृत्यू—हे सर्व ब्रह्माच्या भीतीमुळे आपापली कार्यं करतात. आनंदाचं मोजमाप सांगितलं जातं—मानवी आनंद, गंधर्व, देवगंधर्व, पितर, देव, इंद्र, बृहस्पती, प्रजापती, ब्रह्मा—प्रत्येकाचा आनंद शंभरपट वाढतो, पण जो ज्ञानी व निरासक्त आहे, तोच खरा आनंद अनुभवतो. जो हे जाणतो, तो अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनंदमय आत्म्यात विलीन होतो. पुन्हा सांगितलं जातं—वाणी व मन जिथे पोहचू शकत नाहीत, तिथे ब्रह्मानंद आहे. जो हे जाणतो, त्याला कधीच पश्चात्ताप राहत नाही—"मी चांगलं का केलं नाही? वाईट का केलं?"—तो सर्व आत्म्यांनी पूर्ण होतो. यानंतर, बृहुगु आपल्या वडिलांना—वरुणाला—'मला ब्रह्म शिकवा' असं विनंती करतो. वरुण सांगतात—"अन्न, प्राण, दृष्टी, श्रवण, मन, वाणी—ज्यापासून सर्व जग जन्म घेतं, ज्या द्वारे जगतं, आणि ज्यात विलीन होतं—ते जाण." बृहुगु तप करतो. प्रथम त्याला जाणवतं—"अन्न हेच ब्रह्म आहे." मग पुन्हा विचारतो, पुन्हा तप करतो. मग जाणतो—"प्राण हेच ब्रह्म आहे." पुन्हा तप, मग—"मन हेच ब्रह्म आहे." पुन्हा—"ज्ञान हेच ब्रह्म आहे." शेवटी—"आनंद हेच ब्रह्म आहे." ही बृहुगु-वरुणाची विद्या, जो जाणतो, तो सर्व प्रकारे महान होतो. अन्नाचा तिरस्कार करू नये—हा संकल्प. प्राण अन्न आहे, शरीर भक्षक आहे. अन्न-अन्नातच स्थिर आहे. जो हे जाणतो, तो महान होतो. पाणी अन्न आहे, प्रकाश भक्षक आहे. पृथ्वी अन्न आहे, आकाश भक्षक आहे. जो शरण मागतो, त्याला नकार देऊ नये. अतिथीला अन्न द्यावं, कारण अन्नदानाचं फळ मोठं आहे—जसं दिलं जातं, तसं परत मिळतं. मानवी गुण—सुरक्षा वाणीमध्ये, संपादन व शाश्वतता श्वासात, कृती हातात, गती पायात, मुक्ती गुदद्वारात आहे. दैवी गुण—समाधान पावसात, शक्ती वीजेत, कीर्ती पशूंमध्ये, प्रकाश तारांमध्ये, संतती, अमरत्व, आनंद जननेंद्रियात, आणि सर्वकाही आकाशात आहे. जो ब्रह्माला या रूपात ध्यान करतो, तो त्या त्या गुणवत्तेचा स्वामी होतो. 'जसा ध्यान करतो, तसा होतो'—हीच शिकवण. जो 'आदर' म्हणून ध्यान करतो, त्याच्याकडे सर्व इच्छा झुकतात. जो 'ब्रह्म' म्हणून ध्यान करतो, तो ब्रह्माचा भागीदार होतो. जो 'विनाश' म्हणून ध्यान करतो, त्याचे शत्रू नष्ट होतात. जो हे जाणतो—'जो पुरुषात आहे, तोच सूर्यात आहे'—तोच खरा. शेवटी, आत्म्याचं स्वरूप सांगितलं जातं—स्वतःला अन्न, अन्नभक्षक, स्तोत्रकर्ता म्हणून जाणणारा, सत्याचा पहिला जन्मलेला, अमरत्वाच्या नाभीस्थानी असलेला, जो मला देतो तोच मला राखतो, मी अन्न म्हणून अन्नभक्षकाला खातो, मी संपूर्ण जग व्यापलं आहे, मी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. जो हे जाणतो, त्याच्यासाठी हीच उपनिषद आहे. ही कथा, उपनिषदातील या परम शिक्षेची, आपल्याला ब्रह्म, आत्मा, अन्न, प्राण, मन, ज्ञान, आनंद, दान, सेवा, आणि अखंड एकत्व यांचा गूढ अर्थ सांगते—ज्याने हे जाणलं, त्याने सर्व काही जाणलं.