तैत्तिरीयोपनिषद्

एकदा, ऋषी आणि शिष्यगण एकत्र आले आणि सर्वांनी एकत्रितपणे मंगल कामना केली — “ॐ! मित्र आपल्यासाठी मंगलमय असो, वरुण आपल्यासाठी मंगलमय असो, अर्यमन् आपल्यासाठी मंगलमय असो, इंद्र आणि बृहस्पती आपल्यासाठी मंगलमय असोत, विशाल पावलांनी चालणारा विष्णु आपल्यासाठी मंगलमय असो. ब्रह्माला वंदन. वायू, तुलाच साकार ब्रह्म मानतो, तुलाच मी ब्रह्म म्हणून घोषित करतो. मी योग्य बोलतो, मी सत्य बोलतो. ते मला आणि माझ्या आचार्याला रक्षण करो. ॐ, शांतिः शांतिः शांतिः.” पूर्वकाळी ज्यांनी या उपदेशांचे स्पष्टीकरण केले, जे वेदांताचे आचार्य होते, त्यांना मी नेहमी वंदन करतो. माझ्या आचार्याच्या कृपेने, मी — ज्याला अर्थ स्पष्टतेमध्ये आनंद मिळतो — तैत्तिरीय परंपरेचा गाभा प्रस्तुत केला आहे. मग त्यांनी उच्चारणाच्या शिस्तीचे वर्णन केले: शब्द, स्वर, लय, जोर, गान आणि अखंडता — हे सर्व उच्चाराच्या अध्यायात सांगितले आहे. “आता आपण दोघेही कीर्ती आणि तेज मिळवूया,” असे म्हणत, त्यांनी शब्दांच्या संयोगाचा गूढ अर्थ पाच विभागांत उलगडला: लोकांशी संबंधित, तेजांसोबत, ज्ञानाशी, संततीशी आणि आत्म्याशी. हे 'महासंयोग' म्हणून ओळखले जातात. लोकांशी संबंधित संयोगात, पृथ्वी ही पूर्वरूप, स्वर्ग ही उत्तररूप, आणि आकाश हे संधिकल्पना आहे. तेजांमध्ये, अग्नी पूर्वरूप, सूर्य उत्तररूप, पाणी संधिकल्पना, विजेने संयोग होतो. ज्ञानात, आचार्य पूर्वरूप, शिष्य उत्तररूप, ज्ञान हे संधिकल्पना आणि उपदेश हा संयोग. संततीमध्ये, माता पूर्वरूप, पिता उत्तररूप, संतती संधिकल्पना, आणि गर्भधारण हा संयोग. आत्म्याच्या बाबतीत, खालचा जबडा पूर्वरूप, वरचा जबडा उत्तररूप, वाणी संधिकल्पना, आणि जिभेने संयोग होतो. जो कोणी या महासंयोगांना जाणतो, त्याला संतती, पशुधन, तेज, अन्न आणि स्वर्गलोक मिळतो. मग त्यांनी प्रार्थना केली: “मीटरांचा वृषभ, विविध रूपांचा, अमर वेदांत जन्मलेला — तो इंद्र मला बुद्धीने भरून टाको. मी अमरत्वाचा वाहक होऊ दे. माझे शरीर सबळ, जीभ मधुर, कान श्रवणक्षम असो. तू ब्रह्माचा पात्र आहेस, बुद्धीने आच्छादलेला. मी जे ऐकले ते जतन कर.” “माझ्याकडे वस्त्र, पशु, अन्न, पाणी सदैव असो. माझ्याकडे शिष्य येवोत, ते शम, दम राखोत. मी लोकांमध्ये प्रसिद्ध होऊ दे, संपन्नांपेक्षा श्रेष्ठ होऊ दे. लक्ष्मीमध्ये मी प्रवेश करू दे आणि ती माझ्यात येऊ दे. जसे पाणी खाली वाहते, तशीच सर्व दिशांनी शिष्य माझ्याकडे येवोत. तू माझ्या जवळच आहेस, मला त्रास देऊ नकोस.” पुढे, त्यांनी 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' या त्रिव्याकृतींचा उल्लेख केला. महाचामस्य आचार्याने 'महः' ही चौथी व्याहृती सांगितली — तीच ब्रह्म, तीच आत्मा, बाकी देवता तिचे अंग आहेत. 'भूः' म्हणजे पृथ्वी, 'भुवः' म्हणजे आकाश, 'स्वः' म्हणजे स्वर्ग, 'महः' म्हणजे सूर्य. सूर्यामुळे सर्व लोक मोठे होतात. अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र — हे अनुक्रमे 'भूः', 'भुवः', 'स्वः', 'महः' आहेत. चंद्रामुळे सर्व तेज वाढते. 'भूः' ऋग्वेद, 'भुवः' सामवेद, 'स्वः' यजुर्वेद, 'महः' ब्रह्म — ब्रह्मामुळे सर्व वेद मोठे होतात. प्राण, अपान, व्यान, अन्न — हेही त्याच अनुक्रमात आहेत. हे जो जाणतो, त्याला सर्व देवता अर्पण करतात. हृदयातील जागेत हा मनोमय, अमर, सुवर्णमय पुरुष वास करतो. तालूच्या मध्यभागी, जिथे इंद्रियांचा उगम आहे, तिथे 'भूः' अग्नीमध्ये, 'भुवः' वायूमध्ये, 'स्वः' सूर्यमध्ये, 'महः' ब्रह्ममध्ये स्थित आहे. असा जाणणारा मन, वाणी, दृष्टी, श्रवण, ज्ञान यांचा स्वामी होतो. ब्रह्माचा देह म्हणजे आकाश, स्वरूप सत्य, प्राणात आनंद, मनात अमृत, शांती, पूर्णता आणि अमरत्व आहे. बाह्य जगात पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, दिशांचा समावेश आहे; अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र, तारे; पाणी, वनस्पती, वृक्ष, आकाश, आत्मा — हे सर्व बाह्य आहेत. अंतर्गत जगात प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; डोळे, कान, मन, वाणी, त्वचा; मांस, स्नायू, अस्थी, मज्जा आहेत. ऋषी म्हणतात: “हे सर्व पंचगुणी आहे; पाच पाचांनी सर्व व्यापले आहे.” ॐ हेच ब्रह्म आहे, ॐ हे सर्व आहे. ॐ नेच सर्व मंत्रांचे पठण होते, ॐ नेच यज्ञकर्मे, ॐ नेच वेदशिक्षण, ॐ नेच अग्निहोत्र. ॐ उच्चारून ब्राह्मण ब्रह्म शिकवतो आणि त्यामुळेच ब्रह्माची प्राप्ती होते. सत्य, वेदाध्ययन, अध्यापन; सत्यप्रियता, तप, संयम, शांती, यज्ञ, अतिथिसेवा, मानवसेवा, संतती, वंशपरंपरा — हे सर्व वेदाध्ययनासोबत साध्य करावे. सत्यम् — असे सत्यवाचा सांगतात; तप — असे तपोनित्य सांगतात; वेदाध्ययन आणि अध्यापनच खरे तप आहे — असे नका सांगतात. “मी जगाच्या वृक्षाला हलवणारा आहे; माझी कीर्ती पर्वतशिखराप्रमाणे उंच आहे. मी निर्मळ आहे, समृद्ध आहे, तेजस्वी आहे, अमर आहे.” अशी त्रिशंकूची वेदावरील घोषणा आहे. शिष्याला वेद शिकवल्यावर, आचार्य म्हणतो: “सत्य बोल. धर्माचरण कर. वेदाध्ययन आणि अध्यापन कधीच सोडू नकोस. गुरूला प्रिय वस्तू अर्पण केल्यावर वंशाची continuity तोडू नकोस. सत्य, धर्म, कल्याण, संपत्ती, वेदाध्ययन, देव आणि पितरांची सेवा कधीच विसरू नकोस. आई, वडील, गुरू आणि अतिथी यांना देवासारखे मान. निष्कलंक कृती कर. आमच्या चांगल्या कृतींचा अनुकरण कर.” “श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आसन दे, श्रद्धेने दान दे, उदारतेने, नम्रतेने, भीतीने आणि समजून दान दे. कोणत्याही कृतीबद्दल शंका आली तर, जिथे निष्काम धर्मनिष्ठ ब्राह्मण चर्चा करतात, तिथे त्यांच्यासारखे वाग. हेच उपदेश आहे, हेच शिक्षण, हेच वेदाचे रहस्य, हेच आज्ञा आहे — असेच आचरण कर.” पुन्हा मंगल कामना केली: “मित्र, वरुण, अर्यमन्, इंद्र, बृहस्पती, विष्णु — हे सर्व आपल्यासाठी मंगलमय असो. ब्रह्माला वंदन. वायू, तुलाच ब्रह्म मानतो. मी योग्य आणि सत्य बोलले. ते मला आणि गुरुला रक्षण करो. ॐ, शांतिः शांतिः शांतिः.” आता, ब्रह्मज्ञानी परमात्मा प्राप्त करतो. ब्रह्म सत्य, ज्ञान, अनंत आहे. जो हा ब्रह्म — हृदयातील गुहेत, उच्चतम जागेत — जाणतो, तो सर्व इच्छांचा उपभोग ब्रह्मासोबत करतो. या आत्म्यातून आकाश, आकाशातून वायू, वायूतून अग्नी, अग्नीतून पाणी, पाण्यातून पृथ्वी, पृथ्वीपासून वनस्पती, वनस्पतींपासून अन्न, अन्नापासून पुरुष उत्पन्न झाला. हा पुरुष अन्नमय आहे; त्याचे डोके, पंख, शरीर, पाया असे वर्णन केले आहे. अन्नातूनच सर्व जीव जन्म घेतात, अन्नावर जगतात आणि शेवटी अन्नात विलीन होतात. अन्न सर्वात जुने आहे, म्हणून ते सर्व रोगांवर उपाय आहे. जे अन्नाला ब्रह्म मानतात, त्यांना सर्व अन्न मिळते. अन्नातून प्राणमय आत्मा येतो, त्याने अन्नमय आत्मा भरला जातो. प्राण, व्यान, अपान, आकाश, पृथ्वी — असे त्याचे स्वरूप आहे. देव, मानव, पशू — सर्व प्राणावर जगतात. प्राण सर्वांचा जीवनदाता आहे. जो प्राणाला ब्रह्म मानतो, त्याला पूर्ण आयुष्य मिळते. प्राणमय कोशातून मनोमय आत्मा येतो, त्याने हे भरले जाते. त्याचे डोके यजुर्वेद, उजवे पंख ऋग्वेद, डावे सामवेद, शरीर उपदेश, पाया अथर्ववेद — असे त्याचे स्वरूप आहे. जिथे शब्द आणि मन पोहोचू शकत नाहीत, तिथे ब्रह्मानंद जाणणारा कधीच घाबरत नाही. मनोमय कोशातून विज्ञानमय आत्मा येतो, तो त्याने भरला जातो. त्याचे डोके श्रद्धा, उजवे पंख ऋत, डावे सत्य, शरीर ध्यान, पाया महत्त्व — असे त्याचे स्वरूप आहे. विज्ञानाने यज्ञ, कर्म केले जाते. सर्व देवता ज्ञानाला श्रेष्ठ ब्रह्म मानतात. जो ज्ञानाला ब्रह्म मानतो, तो शरीर सोडून सर्व इच्छा प्राप्त करतो. विज्ञानमय कोशातून आनंदमय आत्मा येतो, त्याने हे भरले जाते. त्याचे डोके प्रीती, उजवे आनंद, डावे महाआनंद, शरीर आनंद, पाया ब्रह्म — असे त्याचे स्वरूप आहे. जो ब्रह्मला अस्तित्वात मानत नाही, तो जणू काही अस्तित्वात नाहीसा होतो. जो ब्रह्मला अस्तित्वात मानतो, तोच खरा ओळखला जातो. आता विचार असा — अज्ञानी माणूस मृत्यूनंतर कुठे जातो, आणि ज्ञानी कुठे पोहोचतो? त्याने इच्छा केली — “मी अनेक होऊ, जन्म घेऊ.” त्याने तप केला आणि सर्व जग निर्माण केले. मग त्यात प्रवेश केला आणि साकार, निराकार, परिभाषित, अपरिभाषित, आधार, निराधार, ज्ञान, अज्ञान, सत्य, असत्य — हे सर्व झाला. सत्य हेच सर्व काही झाले. सुरुवातीला फक्त असत्य होते. त्यातून सत्य जन्मले. त्याने स्वतःचे रूप घेतले — म्हणून ते 'सुंदर' आहे. सुंदर म्हणजे सार. सार मिळाल्यावरच आनंद मिळतो. या अदृश्य, निराकार, अपरिभाषित, निराधारात जो स्थिर होतो, तो निर्भय होतो. पण जर यात किंचितही द्वैत मानले, तर तिथे भीती आहे. त्याच्या भीतीने वारा वाहतो, सूर्य उगवतो, अग्नी, इंद्र आणि मृत्यू आपापली जागा घेतात. आता आनंदाचा शोध — जर एखादा तरुण, विद्वान, बलवान, सगळ्या संपत्तीचा मालक असेल, तर त्याचा आनंद एक माप आहे. त्यापेक्षा शंभरपट मानवगंधर्वांचा, त्यापेक्षा शंभरपट दिव्यगंधर्वांचा, त्यापेक्षा शंभरपट पितरांचा, देवांचा, कर्माने देव झालेल्यांचा, इंद्राचा, बृहस्पतीचा, प्रजापतीचा आणि ब्रह्माचा आनंद आहे — आणि हे सर्व विद्वान, अव्यसनीसाठी आहे. जो सूर्याच्या आत आहे आणि जो पुरुषाच्या आत आहे — तो एकच आहे. जो हे जाणतो, तो अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनंदमय आत्मा प्राप्त करतो. जिथे शब्द आणि मन पोहोचू शकत नाहीत, तिथे जो ब्रह्मानंद जाणतो, तो कशालाही घाबरत नाही. त्याला कधीच पश्चात्ताप राहत नाही — “मी चांगले केले नाही, वाईट केले” — कारण तो दोन्ही आत्म्यांनी भरतो. जो हे जाणतो, तोच खरा जाणतो. एकदा, बृहुगु नावाचा ऋषी आपल्या वडिलांकडे, वरुणाकडे गेला आणि म्हणाला, “मला ब्रह्म शिकवा.” वरुण म्हणाले, “अन्न, प्राण, दृष्टी, श्रवण, मन, वाणी — यांपासून सर्व काही जन्मते, जगते आणि शेवटी विलीन होते — तेच ब्रह्म आहे, तप करून जाण.” बृहुगुने तप केला. त्याने समजले, “अन्न हेच ब्रह्म आहे.” पण पुन्हा वडिलांकडे गेला आणि अधिक शिकवण्याची विनंती केली. वरुण पुन्हा म्हणाले, “तप करून जाण.” त्याने तप केले. मग त्याला उमगले, “प्राण हेच ब्रह्म आहे.” पुन्हा तो शिकवण्याची विनंती करतो. पुन्हा तप करतो. मग त्याला उमगले, “मन हेच ब्रह्म आहे.” पुन्हा तो वडिलांकडे जातो, पुन्हा तप करतो. मग त्याला उमगले, “ज्ञान हेच ब्रह्म आहे.” पुन्हा तो वडिलांकडे जातो, पुन्हा तप करतो. शेवटी त्याला उमगते, “आनंद हेच ब्रह्म आहे. सर्व काही आनंदातून जन्मते, त्यात जगते, त्यात विलीन होते.” ही बृहुगु आणि वरुण यांची विद्या — जो हे जाणतो, तो अन्न, संतती, तेज, कीर्ती आणि ब्रह्मतेजाने महान होतो. हीच तैत्तिरीय उपनिषदाची कथा — उपदेश, साधना, आत्मज्ञान आणि परमानंदाकडे नेणारी.