തൈത്തിരീയോപനിഷദ്

'സ്വഃ' സൂര്യനിൽ, 'മഹഃ' ബ്രഹ്മത്തിൽ. ഇങ്ങനെ ആൾ സ്വാധീനവും, മനസ്സിന്റെ അധിപതിയും, വാക്കിന്റെ അധിപതിയും, കാഴ്ചയുടെ അധിപതിയും, ശ്രവണത്തിന്റെ അധിപതിയും, വിജ്ഞാനത്തിന്റെ അധിപതിയും നേടുന്നു. ഇങ്ങനെ ആൾ ആകുന്നു. ബ്രഹ്മത്തിന് ആകാശം ശരീരമാണ്, സത്യം സ്വഭാവം, പ്രാണത്തിൽ ആനന്ദം, മനസ്സിൽ ആനന്ദം, സമാധാനം, സമൃദ്ധി, അമൃതത. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കണം, പുരാതനവേ.

പൃഥിവ്യന്തരിക്ഷം ദ്യൌര്ദിശോഽവാന്തരദിശാഃ । അഗ്നിര്വായുരാദിത്യശ്ചന്ദ്രമാ നക്ഷത്രാണി । ആപ ഓഷധയോ വനസ്പതയ ആകാശ ആത്മാ । ഇത്യധിഭൂതമ് । അഥാധ്യാത്മമ് । പ്രാണോ വ്യാനോഽപാന ഉദാനഃ സമാനഃ । ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം മനോ വാക് ത്വക് । ചര്മ മാഁസഁസ്നാവാസ്ഥിമജ്ജാ । ഏതദധി വിധായ ഋഷിരവോചത് । പാങ്ക്തം വാ ഇദഁ സര്വമ് । പാങ്ക്തേനൈവ പാങ്ക്തഁ സ്പൃണോതീതി

ഭൂമി, അന്തരീക്ഷം, ദ്യൗസ്, ദിശകൾ, ഇടയ്ക്കുള്ള ദിശകൾ; അഗ്‌നി, വായു, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, നക്ഷത്രങ്ങൾ; വെള്ളം, ഔഷധികൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, ആകാശം, ആത്മാവ്—ഇവയാണ് ഭൗതികം. ഇനി ആത്മീയമായി: പ്രാണൻ, വ്യാനൻ, അപാനൻ, ഉദാനൻ, സമാനൻ; കണ്ണ്, ചെവി, മനസ്, വാക്ക്, ത്വക്ക്; ചർമ്മം, മാംസം, സ്നായു, അസ്ഥി, മജ്ജ. ഇവയെ ക്രമീകരിച്ച് ഋഷി പറഞ്ഞു: എല്ലാം അഞ്ചുഭാഗം; അഞ്ചുഭാഗം കൊണ്ടു അഞ്ചുഭാഗം നിറയുന്നു.

ഓമിതി ബ്രഹ്മ । ഓമിതീദഁസര്വമ് । ഓമിത്യേതദനുകൃതിര്ഹസ്മ വാ അപ്യോ ശ്രാവയേത്യാശ്രാവയന്തി । ഓമിതി സാമാനി ഗായന്തി । ഓഁശോമിതി ശസ്ത്രാണി ശഁസന്തി । ഓമിത്യധ്വര്യുഃ പ്രതിഗരം പ്രതിഗൃണാതി । ഓമിതി ബ്രഹ്മാ പ്രസൌതി । ഓമിത്യഗ്നിഹോത്രമനുജാനാതി । ഓമിതി ബ്രാഹ്മണഃ പ്രവക്ഷ്യന്നാഹ ബ്രഹ്മോപാപ്നവാനീതി ബ്രഹ്മൈവോപാപ്നോതി

ഓം എന്നത് ബ്രഹ്മമാണ്. ഓം എന്നത് എല്ലാം ആണ്. ഓം ഉച്ചരിച്ച്, 'നമുക്ക് ശ്രാവണം നടത്തുക' എന്ന് അവർ പറയുന്നു. ഓം ഉച്ചരിച്ച് സാമങ്ങൾ പാടുന്നു. ഓം ഉച്ചരിച്ച് ശാസ്ത്രങ്ങൾ പറയുന്നു. ഓം ഉച്ചരിച്ച് അധ്വര്യു പ്രതിഗ്രഹം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഓം ഉച്ചരിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് അനുമതി നൽകുന്നു. ഓം ഉച്ചരിച്ച് അഗ്നിഹോത്രം അനുവദിക്കുന്നു. ഓം ഉച്ചരിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ ഉപദേശിക്കാൻ പോകുമ്പോൾ, 'ഞാൻ ബ്രഹ്മം സംസാരിക്കും' എന്ന് പറയുന്നു. അങ്ങനെ അവൻ ബ്രഹ്മത്തെ നേടുന്നു.

ഋതം ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । സത്യം ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । തപശ്ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । ദമശ്ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । ശമശ്ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । അഗ്നയശ്ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । അഗ്നിഹോത്രം ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । അതിഥയശ്ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । മാനുഷം ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । പ്രജാ ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । പ്രജനശ്ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । പ്രജാതിശ്ച സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ച । സത്യമിതി സത്യവചാ രാഥീതരഃ । തപ ഇതി തപോനിത്യഃ പൌരുശിഷ്ടിഃ । സ്വാധ്യായപ്രവചനേ ഏവേതി നാകോ മൌദ്ഗല്യഃ । തദ്ധി തപസ്തദ്ധി തപഃ

സത്യവും, സ്വാധ്യായവും, അതിന്റെ പഠനവും; സത്യവുമായും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; തപസ്സും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണവും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; അഗ്നികൾക്കും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; അഗ്നിഹോത്രവും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; അതിഥികൾക്കും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; മനുഷ്യസേവനവും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; സന്താനവും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; സന്താനോത്പാദനവും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും; വംശപരമ്പരയും സ്വാധ്യായ പഠനവുമായും. 'സത്യം' എന്നാണ് രഥീതരന്റെ പുത്രൻ സത്യവാചൻ പറയുന്നത്. 'തപസ്' എന്നാണ് പൗരുഷിഷ്ടിയുടെ തപോനിത്യൻ പറയുന്നത്. 'സ്വാധ്യായ പഠനവും ഉപദേശവും മാത്രം' എന്നാണ് മൗദ്ഗല്യന്റെ നാക്കൻ പറയുന്നത്. അതാണ് യഥാർത്ഥ തപസ്സും, അതാണ് യഥാർത്ഥ തപസ്സും.

വേദമനൂച്യാചാര്യോഽന്തേവാസിനമനുശാസ്തി । സത്യം വദ । ധര്മം ചര । സ്വാധ്യായാന്മാ പ്രമദഃ । ആചാര്യായ പ്രിയം ധനമാഹൃത്യ പ്രജാതന്തും മാ വ്യവച്ഛേത്സീഃ । സത്യാന്ന പ്രമദിതവ്യമ്। ധര്മാന്ന പ്രമദിതവ്യമ് । കുശലാന്ന പ്രമദിതവ്യമ് । ഭൂത്യൈ ന പ്രമദിതവ്യമ് । സ്വാധ്യായപ്രവചനാഭ്യാം ന പ്രമദിതവ്യമ് । ദേവപിതൃകാര്യാഭ്യാം ന പ്രമദിതവ്യമ്

വേദം പഠിപ്പിച്ചശേഷം ആചാര്യൻ ശിഷ്യനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: സത്യം പറയുക. ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുക. സ്വാധ്യായ പഠനവും ഉപദേശവും ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ആചാര്യന് പ്രിയമായ ദാനം നൽകി, വംശപരമ്പര നിലനിർത്താൻ ശ്രദ്ധിക്കണം. സത്യത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കരുത്. ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കരുത്. ക്ഷേമത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കരുത്. സമ്പത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കരുത്. സ്വാധ്യായ പഠനത്തിലും ഉപദേശത്തിലും വിട്ടുനിൽക്കരുത്. ദേവന്മാരുടെയും പിതൃകാർയ്യങ്ങളിലും വിട്ടുനിൽക്കരുത്.

എവിടെയായാലും ധർമ്മത്തിൽ ആഗ്രഹമുള്ള, സ്വാർത്ഥമില്ലാത്ത, യോഗ്യതയുള്ളോരായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ ആലോചന ചെയ്യുമ്പോൾ അവർ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്നതുപോലെ നീയും പെരുമാറണം. ഇതിനുമുമ്പ് പറഞ്ഞ കാര്യങ്ങളിലും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. ഇതാണ് ആജ്ഞ. ഇതാണ് ഉപദേശം. ഇതാണ് വേദോപനിഷത്തിന്റെ രഹസ്യം. ഇതാണ് ശാസനം. ഇങ്ങനെ ആചരിക്കണം. ഇങ്ങനെ തന്നെ അനുസരിക്കണം.

ശം നോ മിത്രഃ ശം വരുണഃ । ശം നോ ഭവത്വര്യമാ । ശം ന ഇന്ദ്രോ ബൃഹസ്പതിഃ । ശം നോ വിഷ്ണുരുരുക്രമഃ । നമോ ബ്രഹ്മണേ । നമസ്തേ വായോ । ത്വമേവ പ്രത്യക്ഷം ബ്രഹ്മാസി । ത്വാമേവ പ്രത്യക്ഷം ബ്രഹ്മാവാദിഷമ് । ഋതമവാദിഷമ് । സത്യമവാദിഷമ് । തന്മാമാവീത് । തദ്വക്താരമാവീത് । ആവീന്മാമ് । ആവീദ്വക്താരമ് । ഓം ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ

മിത്രനും വരുണനും നമ്മെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. അർയമാനും അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. ഇന്ദ്രനും ബൃഹസ്പതിയും നമ്മെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. വിശാലപാദനായ വിഷ്ണുവും അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. വായുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. നീയാണ് നേരിൽ കാണാവുന്ന ബ്രഹ്മം. ഞാൻ നിന്നെ തന്നെയാണ് നേരിൽ കാണാവുന്ന ബ്രഹ്മം എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഞാൻ ഋതം പറഞ്ഞു. ഞാൻ സത്യം പറഞ്ഞു. അതു എന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ. അതു ഗുരുവിനെ രക്ഷിക്കട്ടെ. എന്നെയും രക്ഷിക്കട്ടെ. ഗുരുവിനെയും രക്ഷിക്കട്ടെ. ഓം ശാന്തി ശാന്തി ശാന്തി.

ഓം ബ്രഹ്മവിദാപ്നോതി പരമ് । തദേഷാഽഭ്യുക്താ । സത്യം ജ്ഞാനമനന്തം ബ്രഹ്മ । യോ വേദ നിഹിതം ഗുഹായാം പരമേ വ്യോമന് । സോഽശ്നുതേ സര്വാന് കാമാന് സഹ ബ്രഹ്മണാ വിപശ്ചിതേതി ॥ തസ്മാദ്വാ ഏതസ്മാദാത്മന ആകാശഃ സംഭൂതഃ । ആകാശാദ്വായുഃ । വായോരഗ്നിഃ । അഗ്നേരാപഃ । അദ്ഭ്യഃ പൃഥിവീ । പൃഥിവ്യാ ഓഷധയഃ । ഓഷധീഭ്യോഽന്നമ് । അന്നാത്പുരുഷഃ । സ വാ ഏഷ പുരുഷോഽന്നരസമയഃ । തസ്യേദമേവ ശിരഃ । അയം ദക്ഷിണഃ പക്ഷഃ । അയമുത്തരഃ പക്ഷഃ । അയമാത്മാ । ഇദം പുച്ഛം പ്രതിഷ്ഠാ । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

ഓം. ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവൻ പരമാവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നു. അതിനെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മം സത്യമാണ്, ജ്ഞാനമാണ്, അനന്തമാണ്. ആ ബ്രഹ്മം, പരമാകാശത്തിലെ ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനെ ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ സർവ്വജ്ഞനായ ബ്രഹ്മാവിനൊപ്പം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ആകാശം ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വായു; വായുവിൽ നിന്ന് അഗ്നി; അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ജലം; ജലത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമി; ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഔഷധികൾ; ഔഷധികളിൽ നിന്ന് അന്നം; അന്നത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ. ഈ മനുഷ്യൻ അന്നത്തിന്റെ സാരമാണ്. അവന്റെ തല ഇതാണ്; വലതുചിറക് ഇതാണ്; ഇടതുചിറക് ഇതാണ്; ശരീരം ഇതാണ്; വാലാണ് അടിസ്ഥാനമായത്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

അന്നാദ്വൈ പ്രജാഃ പ്രജായന്തേ । യാഃ കാശ്ച പൃഥിവീഁ ശ്രിതാഃ । അഥോ അന്നേനൈവ ജീവന്തി । അഥൈനദപി യന്ത്യന്തതഃ । അന്നഁ ഹി ഭൂതാനാം ജ്യേഷ്ഠമ് । തസ്മാത് സര്വൌഷധമുച്യതേ । സര്വം വൈ തേഽന്നമാപ്നുവന്തി । യേഽന്നം ബ്രഹ്മോപാസതേ । അന്നഁ ഹി ഭൂതാനാം ജ്യേഷ്ഠമ് । തസ്മാത് സര്വൌഷധമുച്യതേ । അന്നാദ് ഭൂതാനി ജായന്തേ । ജാതാന്യന്നേന വര്ധന്തേ । അദ്യതേഽത്തി ച ഭൂതാനി । തസ്മാദന്നം തദുച്യത ഇതി । തസ്മാദ്വാ ഏതസ്മാദന്നരസമയാത് । അന്യോഽന്തര ആത്മാ പ്രാണമയഃ । തേനൈഷ പൂര്ണഃ । സ വാ ഏഷ പുരുഷവിധ ഏവ । തസ്യ പുരുഷവിധതാമ്। അന്വയം പുരുഷവിധഃ । തസ്യ പ്രാണ ഏവ ശിരഃ । വ്യാനോ ദക്ഷിണഃ പക്ഷഃ । അപാന ഉത്തരഃ പക്ഷഃ । ആകാശ ആത്മാ । പൃഥിവീ പുച്ഛം പ്രതിഷ്ഠാ । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

അന്നത്തിൽ നിന്നാണ് ഭൂമിയിൽ ജീവിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവികളും ജനിക്കുന്നത്. അന്നം കൊണ്ടാണ് അവയ്ക്ക് ജീവൻ. ഒടുവിൽ അന്നത്തിലേക്കാണ് അവ മടങ്ങുന്നത്. അന്നം എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രധാനം ആകയാൽ അതിനെ സർവ്വൗഷധം എന്നു വിളിക്കുന്നു. അന്നത്തെ ബ്രഹ്മം ആയി ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് എല്ലാം അന്നം ലഭിക്കും. അന്നത്തിൽ നിന്നാണ് ജീവികൾ ജനിക്കുന്നത്; ജനിച്ചവ അന്നം കൊണ്ടാണ് വളരുന്നത്. അന്നം ജീവികൾ കഴിക്കുന്നു, അന്നം ജീവികളെ കഴിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അതിനെ അന്നം എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഈ അന്നരസമായ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ആന്തരിക ആത്മാവ് ഉണ്ട്, അത് പ്രാണരൂപമാണ്. അതാണ് ഈ ശരീരത്തെ നിറയ്ക്കുന്നത്. അതും മനുഷ്യാകൃതിയിലാണ്. അതിന്റെ തല പ്രാണനാണ്; വലതുചിറക് വ്യാനൻ; ഇടതുചിറക് അപാനൻ; ശരീരം ആകാശം; വാലാണ് ഭൂമി. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

പ്രാണം ദേവാ അനു പ്രാണന്തി । മനുഷ്യാഃ പശവശ്ച യേ । പ്രാണോ ഹി ഭൂതാനാമായുഃ । തസ്മാത് സര്വായുഷമുച്യതേ । സര്വമേവ ത ആയുര്യന്തി । യേ പ്രാണം ബ്രഹ്മോപാസതേ । പ്രാണോ ഹി ഭൂതാനാമായുഃ । തസ്മാത് സര്വായുഷമുച്യത ഇതി । തസ്യൈഷ ഏവ ശാരീര ആത്മാ । യഃ പൂര്വസ്യ തസ്മാദ്വാ ഏതസ്മാത് പ്രാണമയാത് । അന്യോഽന്തര ആത്മാ മനോമയഃ । തേനൈഷ പൂര്ണഃ । സ വാ ഏഷ പുരുഷവിധ ഏവ । തസ്യ പുരുഷവിധതാമ് । അന്വയം പുരുഷവിധഃ । തസ്യ യജുരേവ ശിരഃ । ഋഗ്ദക്ഷിണഃ പക്ഷഃ । സാമോത്തരഃ പക്ഷഃ । ആദേശ ആത്മാ । അഥര്വാങ്ഗിരസഃ പുച്ഛം പ്രതിഷ്ഠാ । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും ജീവൻ പ്രാണനാണ്. പ്രാണൻ ജീവികളുടെ ആയുസ്സാണ്; അതുകൊണ്ട് അതിനെ സർവായുസ് എന്നു വിളിക്കുന്നു. പ്രാണനെ ബ്രഹ്മം ആയി ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് പൂർണ്ണായുസ്സ് ലഭിക്കും. ഈ പ്രാണരൂപമായ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ആന്തരിക ആത്മാവ് ഉണ്ട്, അതാണ് മനസ്സുരൂപം. അതാണ് ഈ ശരീരത്തെ നിറയ്ക്കുന്നത്. അതും മനുഷ്യാകൃതിയിലാണ്. അതിന്റെ തല യജുര്‍വേദം; വലതുചിറക് ഋഗ്വേദം; ഇടതുചിറക് സാമവേദം; ശരീരം ഉപദേശം; വാലാണ് അതർവാങ്ഗിരസ്സ്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

യതോ വാചോ നിവര്തന്തേ । അപ്രാപ്യ മനസാ സഹ । ആനന്ദം ബ്രഹ്മണോ വിദ്വാന് । ന ബിഭേതി കദാചനേതി । തസ്യൈഷ ഏവ ശാരീര ആത്മാ । യഃ പൂര്വസ്യ തസ്മാദ്വാ ഏതസ്മാന്മനോമയാത് । അന്യോഽന്തര ആത്മാ വിജ്ഞാനമയഃ । തേനൈഷ പൂര്ണഃ । സ വാ ഏഷ പുരുഷവിധ ഏവ । തസ്യ പുരുഷവിധതാമ് । അന്വയം പുരുഷവിധഃ । തസ്യ ശ്രദ്ധൈവ ശിരഃ । ഋതം ദക്ഷിണഃ പക്ഷഃ । സത്യമുത്തരഃ പക്ഷഃ । യോഗ ആത്മാ । മഹഃ പുച്ഛം പ്രതിഷ്ഠാ । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

വാക്കും മനസ്സും അതിനെ എത്തിപ്പെടാതെ തിരികെ പോകുന്നിടത്ത്, ബ്രഹ്മാനന്ദം അറിയുന്നവൻ ഒരിക്കലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. ഈ മനോമയശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ആന്തരിക ആത്മാവ് ഉണ്ട്, അത് വിജ്ഞാനരൂപമാണ്. അതാണ് ഈ ശരീരത്തെ നിറയ്ക്കുന്നത്. അതും മനുഷ്യാകൃതിയിലാണ്. അതിന്റെ തല വിശ്വാസം; വലതുചിറക് ഋതം; ഇടതുചിറക് സത്യം; ശരീരം യോഗം; വാലാണ് മഹത്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

വിജ്ഞാനം യജ്ഞം തനുതേ । കര്മാണി തനുതേഽപി ച । വിജ്ഞാനം ദേവാഃ സര്വേ । ബ്രഹ്മ ജ്യേഷ്ഠമുപാസതേ । വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ ചേദ്വേദ । തസ്മാച്ചേന്ന പ്രമാദ്യതി ശരീരേ പാപ്മനോ ഹിത്വാ । സര്വാന്കാമാന്സമശ്നുത ഇതി । തസ്യൈഷ ഏവ ശാരീര ആത്മാ । യഃ പൂര്വസ്യ । തസ്മാദ്വാ ഏതസ്മാദ്വിജ്ഞാനമയാത് । അന്യോഽന്തര ആത്മാഽഽനന്ദമയഃ । തേനൈഷ പൂര്ണഃ । സ വാ ഏഷ പുരുഷവിധ ഏവ । തസ്യ പുരുഷവിധതാമ് । അന്വയം പുരുഷവിധഃ । തസ്യ പ്രിയമേവ ശിരഃ । മോദോ ദക്ഷിണഃ പക്ഷഃ । പ്രമോദ ഉത്തരഃ പക്ഷഃ । ആനന്ദ ആത്മാ । ബ്രഹ്മ പുച്ഛം പ്രതിഷ്ഠാ । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

വിജ്ഞാനം യജ്ഞം നടത്തുന്നു; അതു പ്രവർത്തികളും നടത്തുന്നു. എല്ലാ ദേവന്മാരും വിജ്ഞാനത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ബ്രഹ്മം ആയി ആരാധിക്കുന്നു. വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മം എന്ന് ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം അവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുന്നു. ഈ വിജ്ഞാനരൂപമായ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ആന്തരിക ആത്മാവ് ഉണ്ട്, അത് ആനന്ദരൂപമാണ്. അതാണ് ഈ ശരീരത്തെ നിറയ്ക്കുന്നത്. അതും മനുഷ്യാകൃതിയിലാണ്. അതിന്റെ തല പ്രിയം; വലതുചിറക് മോദം; ഇടതുചിറക് പ്രമോദം; ശരീരം ആനന്ദം; വാലാണ് ബ്രഹ്മം. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

അസന്നേവ സ ഭവതി അസദ്ബ്രഹ്മേതി വേദ ചേത് । ബ്രഹ്മേതി ചേദ്വേദ । സന്തമേനം തതോ വിദുരിതി । തസ്യൈഷ ഏവ ശാരീര ആത്മാ । യഃ പൂര്വസ്യ അഥാതോഽനുപ്രശ്നാഃ । ഉതാവിദ്വാനമും ലോകം പ്രേത്യ । കശ്ചന ഗച്ഛീ3 । ആഹോ വിദ്വാനമും ലോകം പ്രേത്യ കശ്ചിത്സമശ്നുതാ 3 ഉ । സോഽകാമയത । ബഹുഭ്യാം പ്രജായേയേതി । സ തപോഽതപ്യത । സ തപസ്തപ്ത്വാ । ഇദഁ സര്വമസൃജത । യദിദം കിഞ്ച । തത്സൃഷ്ട്വാ । തദേവാനുപ്രാവിശത് । തദനുപ്രവിശ്യ । സച്ച ത്യച്ചാഭവത് । നിരുക്തം ചാനിരുക്തം ച । നിലയനം ചാനിലയനം ച । വിജ്ഞാനം ചാവിജ്ഞാനം ച । സത്യം ചാനൃതം ച । സത്യമഭവത് । യദിദം കിഞ്ച । തത്സത്യമിത്യാചക്ഷതേ । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

ബ്രഹ്മം ഇല്ലെന്ന് ആരെങ്കിലും കരുതുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ ഇല്ലാത്തവനായി മാറുന്നു. ബ്രഹ്മം ഉണ്ട് എന്ന് ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, ജനങ്ങൾ അവനെ സത്തുള്ളവനായി അറിയുന്നു. ഈ ശരീരത്തിൽ മുമ്പത്തെ പോലെ തന്നെ. ഇപ്പോൾ ചോദ്യം: അറിവില്ലാത്തവൻ ഈ ലോകം വിട്ട് പോയാൽ മറ്റൊരു ലോകത്തേക്ക് പോകുമോ? അറിവുള്ളവൻ ആ ലോകം നേടുമോ? അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു: 'ഞാൻ അനേകമാകട്ടെ, ജനിക്കട്ടെ.' അവൻ തപസ്സു ചെയ്തു. തപസ്സു ചെയ്തശേഷം, എല്ലാം സൃഷ്ടിച്ചു—ഇവിടെയുള്ളതൊക്കെയും. സൃഷ്ടിച്ചശേഷം അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. പ്രവേശിച്ചശേഷം, സത്തും അസത്തും, നിർവചിതവും അനിർവചിതവും, അടിസ്ഥാനമുള്ളതും ഇല്ലാത്തതും, വിജ്ഞാനവും അവിജ്ഞാനവും, സത്യം അസത്യം എന്നിവയുമാകുന്നു. സത്യം എല്ലാം ആയി. എന്തെല്ലാം ഉണ്ട് അതെല്ലാം സത്യം എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

അസദ്വാ ഇദമഗ്ര ആസീത് । തതോ വൈ സദജായത । തദാത്മാനഁ സ്വയമകുരുത । തസ്മാത്തത്സുകൃതമുച്യത ഇതി । യദ്വൈ തത് സുകൃതമ് । രസോ വൈ സഃ । രസഁ ഹ്യേവായം ലബ്ധ്വാഽഽനന്ദീ ഭവതി । കോ ഹ്യേവാന്യാത്കഃ പ്രാണ്യാത് । യദേഷ ആകാശ ആനന്ദോ ന സ്യാത് । ഏഷ ഹ്യേവാനന്ദയാതി । യദാ ഹ്യേവൈഷ ഏതസ്മിന്നദൃശ്യേഽനാത്മ്യേഽനിരുക്തേഽനിലയനേഽഭയം പ്രതിഷ്ഠാം വിന്ദതേ । അഥ സോഽഭയം ഗതോ ഭവതി । യദാ ഹ്യേവൈഷ ഏതസ്മിന്നുദരമന്തരം കുരുതേ । അഥ തസ്യ ഭയം ഭവതി । തത്ത്വേവ ഭയം വിദുഷോഽമന്വാനസ്യ । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

ആദ്യത്തിൽ ഇത് അസത്തായിരുന്നു. അതിൽ നിന്ന് സത്തുണ്ടായി. അതു തന്നെ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തി; അതുകൊണ്ട് അതിനെ സുകൃതം എന്ന് പറയുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ സുകൃതം എന്നത് രസമാണ്. രസം ലഭിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ ആകാശത്തിൽ ആനന്ദം ഇല്ലെങ്കിൽ, ആരാണ് ശ്വാസം എടുക്കുക, ആരാണ് ജീവിക്കുക? ഈ ആനന്ദം തന്നെയാണ് സന്തോഷം നൽകുന്നത്. ഈ ദൃശ്യരഹിതമായ, ശരീരമില്ലാത്ത, നിർവചിക്കാനാവാത്ത, അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതിൽ ഭയരഹിതമായ അടിസ്ഥാനമുണ്ടാക്കുമ്പോൾ, അവൻ ഭയരഹിതനാകുന്നു. എന്നാൽ ഇതിൽ ചെറിയൊരു വ്യത്യാസം പോലും കാണുമ്പോൾ ഭയം ഉണ്ടാകും. ഇരട്ടത്വം കാണുന്നവർക്കാണ് ഭയം. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

പവതേ । ഭീഷോദേതി സൂര്യഃ । ഭീഷാഽസ്മാദഗ്നിശ്ചേന്ദ്രശ്ച । മൃത്യുര്ധാവതി പഞ്ചമ ഇതി । സൈഷാഽഽനന്ദസ്യ മീമാഁസാ ഭവതി । യുവാ സ്യാത്സാധുയുവാഽധ്യായകഃ । ആശിഷ്ഠോ ദ്രഢിഷ്ഠോ ബലിഷ്ഠഃ । തസ്യേയം പൃഥിവീ സര്വാ വിത്തസ്യ പൂര്ണാ സ്യാത് । സ ഏകോ മാനുഷ ആനന്ദഃ । തേ യേ ശതം മാനുഷാ ആനന്ദാഃ । സ ഏകോ മനുഷ്യഗന്ധര്വാണാമാനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതം മനുഷ്യഗന്ധര്വാണാമാനന്ദാഃ । സ ഏകോ ദേവഗന്ധര്വാണാമാനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതം ദേവഗന്ധര്വാണാമാനന്ദാഃ । സ ഏകഃ പിതൃണാം ചിരലോകലോകാനാമാനന്ദഃ । സ ഏക ആജാനജാനാം ദേവാനാമാനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതമാജാനജാനാം ദേവാനാമാനന്ദാഃ । സ ഏകഃ കര്മദേവാനാം ദേവാനാമാനന്ദഃ । യേ കര്മണാ ദേവാനപി യന്തി । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതം കര്മദേവാനാം ദേവാനാമാനന്ദാഃ । സ ഏകോ ദേവാനാമാനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതം ദേവാനാമാനന്ദാഃ । സ ഏക ഇന്ദ്രസ്യാഽഽനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതമിന്ദ്രസ്യാഽഽനന്ദാഃ । സ ഏകോ ബൃഹസ്പതേരാനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതം ബൃഹസ്പതേരാനന്ദാഃ । സ ഏകഃ പ്രജാപതേരാനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । തേ യേ ശതം പ്രജാപതേരാനന്ദാഃ । സ ഏകോ ബ്രഹ്മണ ആനന്ദഃ । ശ്രോത്രിയസ്യ ചാകാമഹതസ്യ । സ യശ്ചായം പുരുഷേ । യശ്ചാസാവാദിത്യേ । സ ഏകഃ । സ യ ഏവംവിത് । അസ്മാല്ലോകാത്പ്രേത്യ । ഏതമന്നമയമാത്മാനമുപസങ്ക്രാമതി । ഏതം പ്രാണമയമാത്മാനമുപസങ്ക്രാമതി । ഏതം മനോമയമാത്മാനമുപസങ്ക്രാമതി । ഏതം വിജ്ഞാനമയമാത്മാനമുപസങ്ക്രാമതി । ഏതമാനന്ദമയമാത്മാനമുപസങ്ക്രാമതി । തദപ്യേഷ ശ്ലോകോ ഭവതി

കാറ്റ് വീശുന്നു; അവന്റെ ഭയത്താൽ സൂര്യൻ ഉദയിക്കുന്നു. അവന്റെ ഭയത്താൽ അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും മരണനും അവരുടെ ദൗത്യം നിർവഹിക്കുന്നു. ഇതാണ് ആനന്ദത്തിന്റെ അന്വേഷണമാണ്. ഒരു യുവാവു ഉണ്ടാകട്ടെ, നല്ല വിദ്യയുള്ളവൻ, ശക്തനും ബലവാനുമാണ്; അവനു ഭൂമിയിലെ മുഴുവൻ സമ്പത്തും ലഭിച്ചാൽ, അതാണ് ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം മനുഷ്യഗന്ധർവന്മാർക്കാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം ദൈവഗന്ധർവന്മാർക്കാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം പിതൃകൾക്കാണ്, അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം ജന്മനാ ദേവന്മാർക്കാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം കർമ്മദേവന്മാർക്കാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം ദേവന്മാർക്കാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം ഇന്ദ്രനാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം ബൃഹസ്പതിക്കാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം പ്രജാപതിക്കാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി ആനന്ദം ബ്രഹ്മാവിനാണ്, അതുപോലെ തന്നെ ശ്രോത്രിയനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. മനുഷ്യനിലെയും സൂര്യനിലെയും ആ ആത്മാവ് ഒരുവൻ തന്നെയാണ്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ഈ ലോകം വിട്ട്, അന്നരസമായ ആത്മാവിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; പ്രാണരൂപമായ ആത്മാവിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; മനസ്സുരൂപമായ ആത്മാവിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; വിജ്ഞാനരൂപമായ ആത്മാവിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ആനന്ദരൂപമായ ആത്മാവിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്.

യതോ വാചോ നിവര്തന്തേ അപ്രാപ്യ മനസാ സഹ । ആനന്ദം ബ്രഹ്മണോ വിദ്വാന് । ന ബിഭേത കുതശ്ചനേതി । ഏതഁ ഹ വാവ ന തപതി । കിമഹഁ സാധു നാകരവമ് । കിമഹം പാപമകരവമിതി । സ യ ഏവം വിദ്വാനേതേ ആത്മാനഁ സ്പൃണുതേ । ഉഭേ ഹ്യേവൈഷ ഏതേ ആത്മാനഁ സ്പൃണുതേ । യ ഏവം വേദ । ഇത്യുപനിഷത്

വാക്കും മനസ്സും അതിനെ എത്തിപ്പെടാതെ തിരികെ പോകുന്നിടത്ത്, ബ്രഹ്മാനന്ദം അറിയുന്നവൻ ഒരിക്കലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. അവനു പിന്നെ ഒരു പിശുകും ഇല്ല: 'എന്തുകൊണ്ട് ഞാൻ നല്ലത് ചെയ്തില്ല? എന്തുകൊണ്ട് ഞാൻ പാപം ചെയ്തു?' ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ഈ ആത്മാക്കളാൽ തനിയെ നിറയ്ക്കുന്നു; അവൻ ഇരുവിധമായ ആത്മാക്കളാലും തനിയെ നിറയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ—ഇതാണ് ഉപദേശം.

ഭൃഗുര്വൈ വാരുണിഃ । വരുണം പിതരമുപസസാര । അധീഹി ഭഗവോ ബ്രഹ്മേതി । തസ്മാ ഏതത്പ്രോവാച । അന്നം പ്രാണം ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം മനോ വാചമിതി । തഁ ഹോവാച । യതോ വാ ഇമാനി ഭൂതാനി ജായന്തേ । യേന ജാതാനി ജീവന്തി । യത്പ്രയന്ത്യഭിസംവിശന്തി । തദ്വിജിജ്ഞാസസ്വ । തദ് ബ്രഹ്മേതി । സ തപോഽതപ്യത । സ തപസ്തപ്ത്വാ

ഭൃഗു, വരുണന്റെ പുത്രൻ, തന്റെ അച്ഛനായ വരുണനെ സമീപിച്ചു: 'ഭഗവൻ, ബ്രഹ്മം എന്നെ പഠിപ്പിക്കണമേ.' അതിനുവേണ്ടി വരുണൻ പറഞ്ഞു: 'അന്നം, പ്രാണൻ, കൺ, ചെവി, മനസ്സ്, വാക്ക്.' അവൻ പറഞ്ഞു: 'എവിടുനിന്നാണ് ഈ ജീവികൾ ജനിക്കുന്നത്, ജനിച്ചശേഷം എവിടെയാണ് ജീവിക്കുന്നത്, മരിച്ചശേഷം എവിടെയാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്—അത് അന്വേഷിക്കണം. അതാണ് ബ്രഹ്മം.' അവൻ തപസ്സു ചെയ്തു. തപസ്സു ചെയ്തശേഷം—

അന്നം ബ്രഹ്മേതി വ്യജാനാത് । അന്നാദ്ധ്യേവ ഖല്വിമാനി ഭൂതാനി ജായന്തേ । അന്നേന ജാതാനി ജീവന്തി । അന്നം പ്രയന്ത്യഭിസംവിശന്തീതി । തദ്വിജ്ഞായ । പുനരേവ വരുണം പിതരമുപസസാര । അധീഹി ഭഗവോ ബ്രഹ്മേതി । തഁ ഹോവാച । തപസാ ബ്രഹ്മ വിജിജ്ഞാസസ്വ । തപോ ബ്രഹ്മേതി സ തപോഽതപ്യത । സ തപസ്തപ്ത്വാ

അവൻ മനസ്സിലാക്കി: 'അന്നം ബ്രഹ്മമാണ്.' അന്നത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ ജീവികൾ ജനിക്കുന്നത്; അന്നം കൊണ്ടാണ് ജീവിക്കുന്നത്; അന്നത്തിലേക്കാണ് മരിച്ചശേഷം പ്രവേശിക്കുന്നത്. ഇത് മനസ്സിലാക്കിയശേഷം, വീണ്ടും വരുണനെ സമീപിച്ചു: 'ഭഗവൻ, ബ്രഹ്മം എന്നെ പഠിപ്പിക്കണമേ.' വരുണൻ പറഞ്ഞു: 'തപസ്സിലൂടെ ബ്രഹ്മം അന്വേഷിക്കണം; തപസ്സാണ് ബ്രഹ്മം.' അവൻ തപസ്സു ചെയ്തു. തപസ്സു ചെയ്തശേഷം—

പ്രാണോ ബ്രഹ്മേതി വ്യജാനാത് । പ്രാണാദ്ധ്യേവ ഖല്വിമാനി ഭൂതാനി ജായന്തേ । പ്രാണേന ജാതാനി ജീവന്തി । പ്രാണം പ്രയന്ത്യഭിസംവിശന്തീതി । തദ്വിജ്ഞായ പുനരേവ വരുണം പിതരമുപസസാര । അധീഹി ഭഗവോ ബ്രഹ്മേതി । തഁ ഹോവാച । തപസാ ബ്രഹ്മ വിജിജ്ഞാസസ്വ । തപോ ബ്രഹ്മേതി । സ തപോഽതപ്യത । സ തപസ്തപ്ത്വാ

അവന് മനസ്സിലാക്കി: "ശ്വാസം തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം." ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും ശ്വാസത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; ജനിച്ചവ ശ്വാസത്തിലൂടെ ജീവിക്കുന്നു; മരിച്ചാൽ അവ ശ്വാസത്തിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്. ഇതറിഞ്ഞ്, അവൻ വീണ്ടും വരുൺ എന്ന തന്റെ പിതാവിനരികിൽ ചെന്നു: "ഭഗവനേ, ബ്രഹ്മം എന്നെ പഠിപ്പിക്കണമേ." വരുൺ പറഞ്ഞു: "തപസ്സിലൂടെ ബ്രഹ്മം അറിയണം; തപസ്സാണ് ബ്രഹ്മം." അങ്ങനെ അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു; തപസ്സു പൂർത്തിയാക്കി...

മനോ ബ്രഹ്മേതി വ്യജാനാത് । മനസോ ഹ്യേവ ഖല്വിമാനി ഭൂതാനി ജായന്തേ । മനസാ ജാതാനി ജീവന്തി । മനഃ പ്രയന്ത്യഭിസംവിശന്തീതി । തദ്വിജ്ഞായ । പുനരേവ വരുണം പിതരമുപസസാര । അധീഹി ഭഗവോ ബ്രഹ്മേതി । തഁ ഹോവാച । തപസാ ബ്രഹ്മ വിജിജ്ഞാസസ്വ । തപോ ബ്രഹ്മേതി । സ തപോഽതപ്യത । സ തപസ്തപ്ത്വാ

അവന് മനസ്സിലാക്കി: "മനസാണ് ബ്രഹ്മം." ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും മനസിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; ജനിച്ചവ മനസിലൂടെ ജീവിക്കുന്നു; മരിച്ചാൽ അവ മനസിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്. ഇതറിഞ്ഞ്, അവൻ വീണ്ടും വരുൺ എന്ന പിതാവിനരികിൽ ചെന്നു: "ഭഗവനേ, ബ്രഹ്മം എന്നെ പഠിപ്പിക്കണമേ." വരുൺ പറഞ്ഞു: "തപസ്സിലൂടെ ബ്രഹ്മം അറിയണം; തപസ്സാണ് ബ്രഹ്മം." അങ്ങനെ അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു; തപസ്സു പൂർത്തിയാക്കി...

വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മേതി വ്യജാനാത് । വിജ്ഞാനാദ്ധ്യേവ ഖല്വിമാനി ഭൂതാനി ജായന്തേ । വിജ്ഞാനേന ജാതാനി ജീവന്തി । വിജ്ഞാനം പ്രയന്ത്യഭിസംവിശന്തീതി । തദ്വിജ്ഞായ പുനരേവ വരുണം പിതരമുപസസാര । അധീഹി ഭഗവോ ബ്രഹ്മേതി । തഁ ഹോവാച । തപസാ ബ്രഹ്മ വിജിജ്ഞാസസ്വ । തപോ ബ്രഹ്മേതി । സ തപോഽതപ്യത । സ തപസ്തപ്ത്വാ

അവന് മനസ്സിലാക്കി: "അറിയലാണ് ബ്രഹ്മം." ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും അറിവിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; ജനിച്ചവ അറിവിലൂടെ ജീവിക്കുന്നു; മരിച്ചാൽ അവ അറിവിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്. ഇതറിഞ്ഞ്, അവൻ വീണ്ടും വരുൺ എന്ന പിതാവിനരികിൽ ചെന്നു: "ഭഗവനേ, ബ്രഹ്മം എന്നെ പഠിപ്പിക്കണമേ." വരുൺ പറഞ്ഞു: "തപസ്സിലൂടെ ബ്രഹ്മം അറിയണം; തപസ്സാണ് ബ്രഹ്മം." അങ്ങനെ അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു; തപസ്സു പൂർത്തിയാക്കി...

ആനന്ദോ ബ്രഹ്മേതി വ്യജാനാത് । ആനന്ദാധ്യേവ ഖല്വിമാനി ഭൂതാനി ജായന്തേ । ആനന്ദേന ജാതാനി ജീവന്തി । ആനന്ദം പ്രയന്ത്യഭിസംവിശന്തീതി । സൈഷാ ഭാര്ഗവീ വാരുണീ വിദ്യാ । പരമേ വ്യോമന്പ്രതിഷ്ഠിതാ । സ യ ഏവം വേദ പ്രതിതിഷ്ഠതി । അന്നവാനന്നാദോ ഭവതി । മഹാന്ഭവതി പ്രജയാ പശുഭിര്ബ്രഹ്മവര്ചസേന മഹാന് കീര്ത്യാ

അവന് മനസ്സിലാക്കി: "ആനന്ദമാണ് ബ്രഹ്മം." ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും ആനന്ദത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; ജനിച്ചവ ആനന്ദത്തിലൂടെ ജീവിക്കുന്നു; മരിച്ചാൽ അവ ആനന്ദത്തിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്. ഇതാണ് ഭൃഗുവും വരുൺനും പഠിച്ച ജ്ഞാനം, പരമാകാശത്തിൽ സ്ഥാപിതമായത്. ആരെങ്കിലും ഇതറിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; അവൻ ധാന്യസമ്പന്നനാകും, ഭക്ഷണത്തിന്റെ ആസ്വാദകനാകും; സന്തതിയിലും, പശുക്കളിലും, ബ്രഹ്മതേജസ്സിലും, മഹത്തായ കീർത്തിയിലും വലിയവനാകും.