તૈત્તિરીયોપનિષદ્

ઋતં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । સત્યં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । તપશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । દમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । શમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અગ્નયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અગ્નિહોત્રં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । અતિથયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । માનુષં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજા ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજનશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । પ્રજાતિશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ । સત્યમિતિ સત્યવચા રાથીતરઃ । તપ ઇતિ તપોનિત્યઃ પૌરુશિષ્ટિઃ । સ્વાધ્યાયપ્રવચને એવેતિ નાકો મૌદ્ગલ્યઃ । તદ્ધિ તપસ્તદ્ધિ તપઃ

સત્ય અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, તપ અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, દમ અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, શમ અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, અગ્નિ અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, અગ્નિહોત્ર અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, અતિથિ અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, માનવ સેવા અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, સંતાન અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, સંતાન ઉત્પત્તિ અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ, વંશ પરંપરા અને સ્વાધ્યાય તથા તેનો ઉપદેશ—આ બધું મહત્વનું છે. 'સત્ય' એ મુખ્ય છે એમ સત્યવચ રાથેતર કહે છે. 'તપ' એ મુખ્ય છે એમ તપોનિત્ય પૌરુશિષ્ટિ કહે છે. 'માત્ર સ્વાધ્યાય અને તેનો ઉપદેશ' એ જ મુખ્ય છે એમ નાક મૌદગલ્ય કહે છે; કારણ કે એ જ સાચું તપ છે, એ જ સાચું તપ છે.

વેદનું પઠન કર્યા પછી, આચાર્ય શિષ્યને 이렇게 ઉપદેશ આપે છે: 'સત્ય બોલ. ધર્મનું પાલન કર. સ્વાધ્યાય અને તેનો ઉપદેશ કદી છોડશો નહીં. આચાર્યને પ્રિય ધન આપી, વંશ પરંપરા તોડી નાંખશો નહીં. સત્યથી કદી દૂર ન જશો. ધર્મથી કદી દૂર ન જશો. કલ્યાણથી કદી દૂર ન જશો. સમૃદ્ધિથી કદી દૂર ન જશો. સ્વાધ્યાય અને ઉપદેશથી કદી દૂર ન જશો. દેવ અને પિતૃના કાર્યોમાંથી કદી દૂર ન જશો.'

યે યત્ર બ્રાહ્મણાઃ સંમર્શિનઃ । યુક્તા આયુક્તાઃ । અલૂક્ષા ધર્મકામાઃ સ્યુઃ । યથા તે તત્ર વર્તેરન્ । તથા વર્તેથાઃ । અથાભ્યાખ્યાતેષુ । યે તત્ર બ્રાહ્મણાઃ સંમર્શિનઃ । યુક્તા આયુક્તાઃ । અલૂક્ષા ધર્મકાયાઃ સ્યુઃ । યથા તે તેષુ વર્તેરન્ । તથા તેષુ વર્તેથાઃ । એષ આદેશઃ । એષ ઉપદેશઃ । એષા વેદોપનિષત્ । એતદનુશાસનમ્ । એવમુપાસિતવ્યમ્ । એવમુ ચૈતદુપાસ્યમ્

જ્યાં બ્રાહ્મણો વિચારણા કરે છે, યોગ્ય કે અયોગ્ય, નિષ્કપટ અને ધર્મપ્રેમી હોય, ત્યાં તેઓ જે રીતે વર્તે છે, એ રીતે તું પણ વર્તજે. એ જ રીતે, પહેલેથી ચર્ચાયેલ વિષયોમાં પણ, જ્યાં બ્રાહ્મણો વિચારણા કરે છે, યોગ્ય કે અયોગ્ય, નિષ્કપટ અને ધર્મપ્રેમી હોય, તેઓ જે રીતે વર્તે છે, એ રીતે તું પણ વર્તજે. આ છે આદેશ. આ છે ઉપદેશ. આ છે વેદનું રહસ્ય. આ છે આજ્ઞા. એ પ્રમાણે જ આનું પાલન કરવું. એ પ્રમાણે જ આનું અનુસરણ કરવું.

શં નો મિત્રઃ શં વરુણઃ । શં નો ભવત્વર્યમા । શં ન ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । શં નો વિષ્ણુરુરુક્રમઃ । નમો બ્રહ્મણે । નમસ્તે વાયો । ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માસિ । ત્વામેવ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માવાદિષમ્ । ઋતમવાદિષમ્ । સત્યમવાદિષમ્ । તન્મામાવીત્ । તદ્વક્તારમાવીત્ । આવીન્મામ્ । આવીદ્વક્તારમ્ । ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ

મિત્ર અમારે માટે કલ્યાણકારી થાય, વરુણ અમારે માટે કલ્યાણકારી થાય. અમારે માટે આર્યમા કલ્યાણકારી થાય. ઇન્દ્ર અને બૃહસ્પતિ અમારે માટે કલ્યાણકારી થાય. વિશાળ પગલાં ભરનાર વિષ્ણુ અમારે માટે કલ્યાણકારી થાય. બ્રહ્માને નમન. વાયુ, તને નમન. તું જ પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મા છે. તું જ પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મા છે એમ મેં કહ્યું છે. મેં ઋત બોલ્યું છે. મેં સત્ય બોલ્યું છે. એ મને રક્ષે. એ ઉપદેશકને રક્ષે. મને રક્ષે. ઉપદેશકને રક્ષે. ઓમ શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.

ૐ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ । તદેષાઽભ્યુક્તા । સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ । યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ । સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતેતિ ॥ તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ । આકાશાદ્વાયુઃ । વાયોરગ્નિઃ । અગ્નેરાપઃ । અદ્ભ્યઃ પૃથિવી । પૃથિવ્યા ઓષધયઃ । ઓષધીભ્યોઽન્નમ્ । અન્નાત્પુરુષઃ । સ વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયઃ । તસ્યેદમેવ શિરઃ । અયં દક્ષિણઃ પક્ષઃ । અયમુત્તરઃ પક્ષઃ । અયમાત્મા । ઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

ઓમ. જે બ્રહ્મને જાણે છે, તે પરમ પદ પામે છે. આ વિષયમાં કહેવામાં આવ્યું છે: બ્રહ્મા એ સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે. જે વ્યક્તિ એ બ્રહ્મને, જે ગુહામાં, પરમ આકાશમાં રહેલું છે, જાણે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓને સર્વજ્ઞ બ્રહ્મા સાથે ભોગવે છે. આ આત્માથી આકાશ ઉત્પન્ન થયો; આકાશથી વાયુ; વાયુથી અગ્નિ; અગ્નિથી પાણી; પાણીથી પૃથ્વી; પૃથ્વીથી વનસ્પતિઓ; વનસ્પતિઓથી અન્ન; અન્નથી પુરુષ. આ પુરુષ અન્નના રસથી બનેલો છે. એનું આ માથું છે, આ જમણું પાંખ છે, આ ડાબું પાંખ છે, આ શરીર છે, આ પૂંછડી એનું આધાર છે. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે । યાઃ કાશ્ચ પૃથિવીઁ શ્રિતાઃ । અથો અન્નેનૈવ જીવન્તિ । અથૈનદપિ યન્ત્યન્તતઃ । અન્નઁ હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્માત્ સર્વૌષધમુચ્યતે । સર્વં વૈ તેઽન્નમાપ્નુવન્તિ । યેઽન્નં બ્રહ્મોપાસતે । અન્નઁ હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્માત્ સર્વૌષધમુચ્યતે । અન્નાદ્ ભૂતાનિ જાયન્તે । જાતાન્યન્નેન વર્ધન્તે । અદ્યતેઽત્તિ ચ ભૂતાનિ । તસ્માદન્નં તદુચ્યત ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્। અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય પ્રાણ એવ શિરઃ । વ્યાનો દક્ષિણઃ પક્ષઃ । અપાન ઉત્તરઃ પક્ષઃ । આકાશ આત્મા । પૃથિવી પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

અન્નથી જ પ્રજાઓ જન્મે છે—જે પૃથ્વી પર વસે છે. અન્નથી જ તેઓ જીવંત રહે છે. અંતે તેઓ અન્નમાં જ વિલીન થાય છે. અન્ન સર્વ ભૂતોમાં સૌથી પ્રાચીન છે, તેથી તેને સર્વ ઔષધિ કહે છે. જે અન્નને બ્રહ્મા સમાન ઉપાસે છે, તેમને સર્વ અન્ન મળે છે. અન્નથી જ ભૂતો જન્મે છે; જન્મ્યા પછી અન્નથી વધે છે. અન્ન ભોજન બને છે અને ભોજન પણ અન્નને ભક્ષે છે; તેથી તેને અન્ન કહે છે. આ અન્નમય કોષથી અંદર પ્રાણમય આત્મા છે. એથી આ ભરપૂર છે. એ પણ માનવ સ્વરૂપ ધરાવે છે. એનું માનવ સ્વરૂપ આ પ્રમાણે છે: પ્રાણ એનું માથું, વ્યાન જમણું પાંખ, અપાન ડાબું પાંખ, આકાશ શરીર, પૃથ્વી પૂંછડી આધાર. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

પ્રાણં દેવા અનુ પ્રાણન્તિ । મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે । પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ । તસ્માત્ સર્વાયુષમુચ્યતે । સર્વમેવ ત આયુર્યન્તિ । યે પ્રાણં બ્રહ્મોપાસતે । પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ । તસ્માત્ સર્વાયુષમુચ્યત ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય તસ્માદ્વા એતસ્માત્ પ્રાણમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા મનોમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય યજુરેવ શિરઃ । ઋગ્દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સામોત્તરઃ પક્ષઃ । આદેશ આત્મા । અથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

દેવતાઓ, મનુષ્યો અને પશુઓ બધા પ્રાણથી જીવંત રહે છે. પ્રાણ સર્વ ભૂતોનું આયુષ્ય છે, તેથી તેને સર્વ આયુષ્ય આપનાર કહે છે. જે પ્રાણને બ્રહ્મા સમાન ઉપાસે છે, તેમને પૂર્ણ આયુષ્ય મળે છે. પ્રાણ સર્વ ભૂતોનું આયુષ્ય છે, તેથી તેને સર્વ આયુષ્ય આપનાર કહે છે. એનું શરીર પૂર્વવત છે. આ પ્રાણમય કોષથી અંદર મનમય આત્મા છે. એથી આ ભરપૂર છે. એ પણ માનવ સ્વરૂપ ધરાવે છે. એનું માનવ સ્વરૂપ આ પ્રમાણે છે: યજુર એનું માથું, ઋગ્વેદ જમણું પાંખ, સામવેદ ડાબું પાંખ, ઉપદેશ શરીર, અથર્વાંગિરસ આધાર, પૂંછડી. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ । આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ । ન બિભેતિ કદાચનેતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય તસ્માદ્વા એતસ્માન્મનોમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય શ્રદ્ધૈવ શિરઃ । ઋતં દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સત્યમુત્તરઃ પક્ષઃ । યોગ આત્મા । મહઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

જે સુધી શબ્દ અને મન પહોંચી શકતા નથી, ત્યાંથી પાછા વળી જાય છે—જે બ્રહ્મના આનંદને જાણે છે, તેને ક્યારેય કોઈ ભય રહેતું નથી. એનું શરીર પૂર્વવત છે. આ મનમય કોષથી અંદર વિજ્ઞાનમય આત્મા છે. એથી આ ભરપૂર છે. એ પણ માનવ સ્વરૂપ ધરાવે છે. એનું માનવ સ્વરૂપ આ પ્રમાણે છે: શ્રદ્ધા એનું માથું, ઋત જમણું પાંખ, સત્ય ડાબું પાંખ, ધ્યાન શરીર, મહતત્વ આધાર, પૂંછડી. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે । કર્માણિ તનુતેઽપિ ચ । વિજ્ઞાનં દેવાઃ સર્વે । બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠમુપાસતે । વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ચેદ્વેદ । તસ્માચ્ચેન્ન પ્રમાદ્યતિ શરીરે પાપ્મનો હિત્વા । સર્વાન્કામાન્સમશ્નુત ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય । તસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વયં પુરુષવિધઃ । તસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ । મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ । પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ । આનન્દ આત્મા । બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

વિજ્ઞાન યજ્ઞ કરે છે; તે કર્મ પણ કરે છે. બધા દેવતાઓ વિજ્ઞાનને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મા તરીકે ઉપાસે છે. જો કોઈ વિજ્ઞાનને બ્રહ્મા તરીકે જાણે છે અને ભૂલ કરતો નથી, તો શરીર છોડ્યા પછી તે સર્વ ઈચ્છાઓને પ્રાપ્ત કરે છે. એનું શરીર પૂર્વવત છે. આ વિજ્ઞાનમય કોષથી અંદર આનંદમય આત્મા છે. એથી આ ભરપૂર છે. એ પણ માનવ સ્વરૂપ ધરાવે છે. એનું માનવ સ્વરૂપ આ પ્રમાણે છે: પ્રિય એનું માથું, મોદ જમણું પાંખ, પ્રમોદ ડાબું પાંખ, આનંદ શરીર, બ્રહ્મા આધાર, પૂંછડી. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

અસન્નેવ સ ભવતિ અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ । બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ । સન્તમેનં તતો વિદુરિતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય અથાતોઽનુપ્રશ્નાઃ । ઉતાવિદ્વાનમું લોકં પ્રેત્ય । કશ્ચન ગચ્છી3 । આહો વિદ્વાનમું લોકં પ્રેત્ય કશ્ચિત્સમશ્નુતા 3 ઉ । સોઽકામયત । બહુભ્યાં પ્રજાયેયેતિ । સ તપોઽતપ્યત । સ તપસ્તપ્ત્વા । ઇદઁ સર્વમસૃજત । યદિદં કિઞ્ચ । તત્સૃષ્ટ્વા । તદેવાનુપ્રાવિશત્ । તદનુપ્રવિશ્ય । સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ । નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ । નિલયનં ચાનિલયનં ચ । વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ । સત્યં ચાનૃતં ચ । સત્યમભવત્ । યદિદં કિઞ્ચ । તત્સત્યમિત્યાચક્ષતે । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

જો કોઈ બ્રહ્માને અસ્તિત્વહીન માને છે, તો એ પણ અસ્તિત્વહીન બની જાય છે. જો કોઈ બ્રહ્માને અસ્તિત્વવાળું માને છે, તો લોકો તેને અસ્તિત્વવાળો માને છે. એનું શરીર પૂર્વવત છે. હવે પ્રશ્ન થાય છે: અજ્ઞાનવાન મૃત્યુ પછી એ લોકમાં જાય છે કે જ્ઞાનવાન મૃત્યુ પછી એ લોકને પામે છે? તેણે ઈચ્છા કરી: 'હું બહુ થાઉં, જન્મું.' તેણે તપ કર્યું. તપ કર્યા પછી તેણે આ બધું સર્જ્યું—જે કંઈ છે. સર્વ સર્જન કર્યા પછી એમાં પ્રવેશ્યો. પ્રવેશીને તે સગળું અને અસગળું, નિર્ધારિત અને અનિર્ધારિત, આધારિત અને અનાધારિત, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન, સત્ય અને અસત્ય બની ગયો. સત્ય એ બધું બન્યું; જે કંઈ છે, તેને સત્ય કહે છે. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ । તતો વૈ સદજાયત । તદાત્માનઁ સ્વયમકુરુત । તસ્માત્તત્સુકૃતમુચ્યત ઇતિ । યદ્વૈ તત્ સુકૃતમ્ । રસો વૈ સઃ । રસઁ હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽઽનન્દી ભવતિ । કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ । એષ હ્યેવાનન્દયાતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે । અથ સોઽભયં ગતો ભવતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે । અથ તસ્ય ભયં ભવતિ । તત્ત્વેવ ભયં વિદુષોઽમન્વાનસ્ય । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

આ આરંભમાં અસ્તિત્વ નહોતું. એમાંથી અસ્તિત્વ જન્મ્યું. એણે પોતાને પોતે રચ્યું; તેથી તેને સુકૃત કહેવાય છે. જે સુકૃત છે, એ રસરૂપ છે. કારણ કે રસ પ્રાપ્ત કરીને જ મનુષ્ય આનંદિત થાય છે. જો આ આકાશ આનંદરૂપ ન હોત, તો કોણ શ્વાસ લેતો, કોણ જીવતો? એ જ આનંદ આપે છે. જ્યારે કોઈ આ અદૃશ્ય, નિરાકાર, અનિર્ધારિત અને અનાધારિતમાં નિર્ભય આધાર પામે છે, ત્યારે તે નિર્ભય બની જાય છે. પણ જ્યારે એમાં જરા પણ ભેદ કરે છે, ત્યારે તેને ભય થાય છે. જે દ્વૈત માને છે, તેને ભય રહે છે. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

પવતે । ભીષોદેતિ સૂર્યઃ । ભીષાઽસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ । મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ । સૈષાઽઽનન્દસ્ય મીમાઁસા ભવતિ । યુવા સ્યાત્સાધુયુવાઽધ્યાયકઃ । આશિષ્ઠો દ્રઢિષ્ઠો બલિષ્ઠઃ । તસ્યેયં પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્ । સ એકો માનુષ આનન્દઃ । તે યે શતં માનુષા આનન્દાઃ । સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકો દેવગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં દેવગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકઃ પિતૃણાં ચિરલોકલોકાનામાનન્દઃ । સ એક આજાનજાનાં દેવાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતમાજાનજાનાં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકઃ કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દઃ । યે કર્મણા દેવાનપિ યન્તિ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકો દેવાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એક ઇન્દ્રસ્યાઽઽનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતમિન્દ્રસ્યાઽઽનન્દાઃ । સ એકો બૃહસ્પતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં બૃહસ્પતેરાનન્દાઃ । સ એકઃ પ્રજાપતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં પ્રજાપતેરાનન્દાઃ । સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । સ યશ્ચાયં પુરુષે । યશ્ચાસાવાદિત્યે । સ એકઃ । સ ય એવંવિત્ । અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય । એતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતં પ્રાણમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતં મનોમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતં વિજ્ઞાનમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

પવન ફૂંકાય છે; એની ભયથી સૂર્ય ઉગે છે. એની ભયથી અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને મૃત્યુ પણ પોતાની ફરજ બજાવે છે. આ આનંદનું વિશ્લેષણ છે. માનીએ કે એક યુવાન, ઉત્તમ, શિક્ષિત, શક્તિશાળી, સંપત્તિથી ભરપૂર છે—એ માનવ આનંદનું એક પ્રમાણ છે. એના શતગણા આનંદ માનવ ગંધર્વોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ દેવગંધર્વોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ પિતૃઓનો છે, જે લાંબા સમય સુધી પોતાના લોકમાં રહે છે. એના શતગણા આનંદ દેવોમાં જન્મેલા દેવોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ કર્મથી દેવ બનેલા દેવોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ દેવોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ ઇન્દ્રનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ બૃહસ્પતિનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ પ્રજાપતિનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ બ્રહ્માનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. જે પુરુષમાં છે અને જે આદિત્યમાં છે—એ એક જ છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે આ લોકમાંથી વિદાય લઈને અન્નમય આત્માને પામે છે, પ્રાણમય આત્માને પામે છે, મનમય આત્માને પામે છે, વિજ્ઞાનમય આત્માને પામે છે, આનંદમય આત્માને પામે છે. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

જે સુધી શબ્દ અને મન પહોંચી શકતા નથી, ત્યાંથી પાછા વળી જાય છે—જે બ્રહ્મના આનંદને જાણે છે, તેને કશીથી પણ કોઈ ભય રહેતું નથી. આવા મનુષ્યને કદી પસ્તાવો થતો નથી: 'હું સારું કેમ ન કર્યું?' અથવા 'હું દુષ્કર્મ કેમ કર્યું?' જે આ રીતે જાણે છે, તે પોતાને આ બધાં આત્માઓથી પરિપૂર્ણ કરે છે; ખરેખર, તે બંને આત્માઓથી પરિપૂર્ણ થાય છે. જે આ રીતે જાણે છે—આ જ ઉપનિષદ છે.

ભૃગુ, વરુણપુત્ર, પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે ભગવન, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે તેને કહ્યું: 'અન્ન, પ્રાણ, દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, મન અને વાણી.' પછી કહ્યું: 'જેમાંથી આ સર્વ ભૂતો જન્મે છે, જેનાથી જન્મ્યા પછી જીવંત રહે છે, અને જેમાં અંતે વિલીન થાય છે—એને જાણવાનો પ્રયાસ કર. એ જ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું. તપ કર્યા પછી—

તેને સમજાયું: 'અન્ન એ બ્રહ્મ છે.' કારણ કે અન્નથી જ આ સર્વ ભૂતો જન્મે છે; અન્નથી જ જન્મ્યા પછી જીવંત રહે છે; અને અંતે અન્નમાં જ વિલીન થાય છે. આ સમજ્યા પછી તે ફરી પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે ભગવન, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણવાનો પ્રયાસ કર; તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું. તપ કર્યા પછી—

તેણે સમજ્યું કે શ્વાસ એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર શ્વાસમાંથી જ જન્મે છે; જન્મ્યા પછી એ શ્વાસથી જ જીવતા રહે છે; અને અંતે એ શ્વાસમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જાણ્યા પછી, તેણે ફરી વાર પોતાના પિતા વરુણ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'મહારાજ, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તુ તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણ.' તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું; અને તપ કરીને—

તેણે સમજ્યું કે મન એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર મનમાંથી જ જન્મે છે; મનથી જન્મેલા જીવતા રહે છે; અને અંતે મનમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જાણ્યા પછી, તેણે ફરી વાર પોતાના પિતા વરુણ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'મહારાજ, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તુ તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણ.' તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું; અને તપ કરીને—

તેણે સમજ્યું કે જ્ઞાન એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર જ્ઞાનમાંથી જ જન્મે છે; જ્ઞાનથી જન્મેલા જીવતા રહે છે; અને અંતે જ્ઞાનમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જાણ્યા પછી, તેણે ફરી વાર પોતાના પિતા વરુણ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'મહારાજ, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તુ તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણ.' તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું; અને તપ કરીને—

તેણે સમજ્યું કે આનંદ એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર આનંદમાંથી જ જન્મે છે; આનંદથી જન્મેલા જીવતા રહે છે; અને અંતે આનંદમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જ છે ભૃગુ અને વરુણની વિદ્યા, જે સર્વોચ્ચ આકાશમાં સ્થિર છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે સ્થિર રહે છે; તે અન્નથી સમૃદ્ધ અને અન્નનો ભોગવનારો બને છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મ તેજ અને કીર્તિમાં મહાન બને છે.