તૈત્તિરીયોપનિષદ્

એક સમયે, ઋષિઓએ ઓમકારથી પ્રારંભ કર્યો—“Mitર, Varુણ, આર્યમાન, ઇન્દ્ર-બૃહસ્પતિ અને વિશાળ પગલાં વાળા વિષ્ણુ અમારે માટે શુભ થાઓ.” તેઓએ બ્રહ્મને નમસ્કાર કર્યો અને વાયુદેવને પણ વંદન કર્યું—“હે વાયુ, તું જ પ્રગટ બ્રહ્મ છે, હું તને જ પ્રગટ બ્રહ્મ રૂપે જ્ઞાપીશ. હું સત્ય બોલીશ, ધર્મ બોલીશ. એ મને અને ગુરુને રક્ષે.” આ રીતે, પ્રાચીનકાળના જે મહાનાચાર્યોએ વેદાંતના ઉપદેશો શબ્દોથી, વાક્યોથી અને પ્રમાણથી સમજાવ્યા, એવા તમામ ગુરુઓને ઋષિઓએ હંમેશા વંદન કર્યા. પોતે સ્પષ્ટ અર્થની આનંદમાં રત રહી, ગુરુની કૃપાથી તૈત્તિરિય પરંપરાનું સાર રજૂ કર્યું. પછી તેમણે ઉચ્ચારણના નિયમો સમજાવ્યા—ધ્વનિ, સ્વર, માપ, બળ, લય અને સતત પ્રવાહ—આ બધું પાઠના અધ્યાયના રૂપે જણાયું. પછી, વિધ્યાર્થી અને ગુરુએ સાથે પ્રાર્થના કરી: “અમે બંને કીર્તિશાળી, તેજસ્વી થવાં. હવે અમે પાંચ મહાસંયોજનનો ગુપ્ત અર્થ કહીએ: લોક, પ્રકાશ, જ્ઞાન, સંતતિ અને આત્મા—આ પાંચ મહાસંયોજન છે. લોક સંયોજનમાં: પૃથ્વી પહેલું રૂપ, સ્વર્ગ પછીનું રૂપ અને અંતરિક્ષ જોડાણ છે. પ્રકાશ સંયોજનમાં: અગ્નિ પહેલું, સૂર્ય પછીનું, પાણી જોડાણ અને વીજળી સંયોજન છે. જ્ઞાન સંયોજનમાં: ગુરુ પહેલું, શિષ્ય પછીનું, જ્ઞાન જોડાણ અને ઉપદેશ સંયોજન છે. સંતતિ સંયોજનમાં: માતા પહેલું, પિતા પછીનું, સંતાન જોડાણ અને સંસાર સંયોજન છે. આત્મા સંયોજનમાં: નીચું કંપલ પહેલું, ઉપરનું પછીનું, વાણી જોડાણ અને જીભ સંયોજન છે. જે આ મહાસંયોજન જાણે છે, તે સંતાન, ધન, તેજ, અન્ન અને સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. પછી ઋષિએ ઇન્દ્રને પ્રાર્થના કરી: “મેટ્રિકાનો વૃષભ, અનેક રૂપવાળો, અમર વેદમાંથી જન્મેલો ઇન્દ્ર મને બુદ્ધિ આપે. દેહ મજબૂત, જીભ મધુર, કાન શ્રવણશક્તિથી ભરપૂર રહે. તું જ બ્રહ્મનું પાત્ર છે. સાંભળેલું જ્ઞાન રક્ષે.” પછી તેમણે સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરી: “મારે કપડાં, પશુ, અન્ન, પાણી હંમેશા મળે. મારા પાસે વિધ્યાર્થીઓ આવે, તેઓ સંયમી અને શાંત રહે.” તેમણે કીર્તિ, શ્રેષ્ઠતા અને ધન્યતાની પણ અભિલાષા કરી—“જેમ પાણી નીચે વહી જાય છે અને મહિના વર્ષમાં પરિવર્તિત થાય છે, તેમ સર્વ દિશાઓથી વિધ્યાર્થીઓ મારા પાસે આવે.” પછી તેમણે ચતુર્વ્યાહૃતિઓનું રહસ્ય ખુલ્યું: “ભૂ: ભૂવ: સ્વ:—આ ત્રણ વ્યાહૃતિ છે. મહાચમસ્ય આચાર્યે ચોથું ‘મહઃ’ ઉમેર્યું—તે જ બ્રહ્મ, આત્મા છે, બીજાં દેવતાઓ એના અંગ છે. ભૂ: પૃથ્વી, ભૂવ: અંતરિક્ષ, સ્વ: સ્વર્ગ અને મહ: સૂર્ય છે; સૂર્યથી બધા લોક મહાન થાય છે. અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, ઋગ્વેદ, સામ, યજુર, બ્રહ્મણ, પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, અન્ન—આ બધું મહાન છે.” પછી તેમણે કહ્યું: “હૃદયના અંતરમાં જે આકાશ છે, તેમાં મનમય, અમર, સુવર્ણમય પુરુષ વસે છે. જ્ઞાન, વાણી, દૃષ્ટિ, શ્રવણ—આ બધાં પર તેનું સ્વામિત્વ છે. બ્રહ્મનું સ્વરૂપ આકાશ, તેનું સ્વભાવ સત્ય, આનંદ, મનમાં આનંદ, શાંતિ, પૂર્ણતા અને અમરત્વ છે.” પછી ઋષિએ જગતના તત્ત્વોને વર્ણવ્યા: “પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, સ્વર્ગ, દિશાઓ, અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ, જળ, વનસ્પતિ, વૃક્ષો, આકાશ, આત્મા—આ બાહ્ય જગત છે. આંતરિકમાં: પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, ઉદાન, સમાન, નેત્ર, કાન, મન, વાણી, ચર્મ, માંસ, સ્નાયુ, હાડકાં, મજ્જા—આ બધું પાંચપંચક છે.” પછી તેમણે કહ્યું: “ઓમ એ બ્રહ્મ છે. ઓમથી જ સર્વ કર્મ, પાઠ, યજ્ઞ, શિક્ષણ, વેદપાઠ, સર્વ આરંભ થાય છે. જે બ્રાહ્મણ ‘હું બ્રહ્મ બોલીશ’ એમ ઓમથી આરંભ કરે છે, તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.” પછી તેમણે જીવનના ધર્મોનું મહાત્મ્ય કહ્યું: “સત્ય, અધ્યયન અને અધ્યાપન, તપ, દમ, શમ, અગ્નિ, યજ્ઞ, અતિથિસેવા, માનવસેવા, સંતાન, સંપ્રદાય—આ બધું સાથે અધ્યયન અને અધ્યાપન હોવું જ જોઈએ. સત્ય, તપ અથવા માત્ર જ્ઞાનનો અભ્યાસ—આ બધું જ તપ છે.” પછી ત્રિશંકુએ ગૌરવપૂર્વક કહ્યું: “હું જ વિશ્વવૃક્ષને હલાવનાર છું; મારી કીર્તિ પર્વત સમાન ઊંચી છે. હું શુદ્ધ છું, અમર છું, તેજસ્વી છું. આ જ વેદનો ત્રિશંકુ પાઠ છે.” પછી ગુરુએ વિધ્યાર્થીને ઉપદેશ આપ્યો: “સત્ય બોલો, ધર્મ આચરો, અધ્યયન-અધ્યાપન ન છોડો. ગુરુને પ્રિય વસ્તુ આપો, વંશ પરંપરા તોડી ન નાખો, સત્ય, ધર્મ, કલ્યાણ, સમૃદ્ધિ, દેવ-પિતૃકૃત્ય, બધું અવગણો નહીં. માતા, પિતા, ગુરુ, અતિથિ—બધાંને દેવતાજન્ય માનો. નિર્વિકાર કર્મ કરો. શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને માન આપો. શ્રદ્ધાથી દાન કરો—વિના શ્રદ્ધા નહીં. શંકા આવે તો, ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણો જે રીતે વર્તે, તેમ વર્તો. આ જ ઉપદેશ છે, આ જ ગુપ્ત વિધાન છે.” પછી ફરીથી, ઋષિઓએ શુભતા માટે દેવતાઓને પ્રાર્થના કરી, બ્રહ્મને વંદન કર્યું અને કહ્યું: “હું સત્ય બોલ્યો છું, ધર્મ બોલ્યો છું. એ હું અને ગુરુને રક્ષે.” પછી મહાન ઉપદેશ આવ્યો: “બ્રહ્મજ્ઞાની પરમને પ્રાપ્ત કરે છે. બ્રહ્મ—સત્ય, જ્ઞાન, અનંત છે. જે બ્રહ્મને હૃદયગુહામાં જાણે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ ભોગવે છે. આ આત્માથી આકાશ, આકાશથી વાયુ, વાયુથી અગ્નિ, અગ્નિથી પાણી, પાણીથી પૃથ્વી, પૃથ્વીથી વનસ્પતિ, વનસ્પતિથી અન્ન અને અન્નથી મનુષ્ય ઉત્પન્ન થયો. મનુષ્ય અન્નમય છે—માથું, દાયું પાંખ, ડાબું પાંખ, શરીર અને પૂંછડી છે.” પછી તેમણે અન્નમય આત્માનું મહાત્મ્ય કહ્યું: “અન્નથી જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, તેનાથી જીવે છે, તેમાં જ વિલય પામે છે. અન્ન સર્વરોગનાશક છે. જે અન્નને બ્રહ્મરૂપે પૂજે છે, તેને સર્વ અન્ન મળે છે. આ અન્નમય કોષથી અંદર પ્રાણમય આત્મા છે—પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, આકાશ અને પૃથ્વી.” પછી પ્રાણમય આત્માનું મહાત્મ્ય કહ્યું: “દેવતાઓ, મનુષ્યો, પશુઓ—બધાં પ્રાણથી જીવે છે. જે પ્રાણને બ્રહ્મરૂપે પૂજે છે, તેને સર્વ આયુષ્ય મળે છે. પછી મનમય આત્મા આવે છે—યજુર શિર્ષ, ઋગ્વેદ અને સામ પાંખ, ઉપદેશ શરીર, અથર્વા આધાર.” પછી વિદ્યા-મય આત્મા આવે છે—શ્રદ્ધા શિર્ષ, ઋત પાંખ, સત્ય પાંખ, એકાગ્રતા શરીર, મહત્તા આધાર. “જ્યાં વાણી અને મન પાછાં વળી જાય છે, ત્યાં બ્રહ્માનંદ છે—એ જાણનાર કદી ડરે નહીં.” પછી આનંદમય આત્મા આવે છે—મોદ શિર્ષ, પ્રીતિ પાંખ, મહાપ્રીતિ પાંખ, આનંદ શરીર, બ્રહ્મ આધાર. “જ્ઞાનથી જ યજ્ઞ થાય છે, કર્મ થાય છે. દેવતાઓ જ્ઞાનને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ માને છે. જે જ્ઞાનને બ્રહ્મ જાણે છે, તે સર્વ ઇચ્છા પ્રાપ્ત કરે છે.” પછી કહ્યું: “જો કોઈ બ્રહ્મને અસ્તિત્વહીન માને છે, તો તે પોતે અસ્તિત્વહીન બને છે. જો બ્રહ્મને અસ્તિત્વરૂપે જાણે છે, તો તે અસ્તિત્વ પામે છે. બ્રહ્મે ઈચ્છા કરી—‘હું અનેક થાઉં, જન્મું’—તપ કર્યું અને સર્વ સર્જન કર્યું. પછી તેમાં પ્રવેશ કર્યો—પ્રગટ-અપ્રગટ, નિર્ધારિત-અનિર્ધારિત, આધાર-અનાધાર, જ્ઞાન-અજ્ઞાન, સત્ય-અસત્ય—બધું એજ બન્યું. એજ સત્ય કહેવાય છે.” પછી કહ્યું: “પ્રારંભે અસ્તિત્વ નહોતું, તેમાંથી અસ્તિત્વ જન્મ્યું. એ પોતે પોતાનું સ્વરૂપ બન્યું. સાર પામવાથી જ આનંદ મળે છે. જો આ અવ્યક્ત, અશરીરી, અનિર્ધારિત, અનાધાર બ્રહ્મમાં સ્થિર થાય, તો નિર્ભય બને. પણ દ્વિતીયતાનું ભાન થાય, તો ભય આવે.” “પવન ફૂંકાય છે, સૂર્ય ઉગે છે, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, યમ—બધાં તેની ભયથી ચાલે છે.” પછી બ્રહ્માનંદનું માપ આપ્યું: “માનવ આનંદ, માનવ ગંધર્વોનો આનંદ, દૈવ ગંધર્વોનો, પિતૃઓનો, દેવતાઓનો, ઈન્દ્રનો, બ્રહસ્પતિનો, પ્રજાપતિનો, બ્રહ્માનો આનંદ—દરેક આગળના કરતાં શતગુણ વધારે છે. જે શાસ્ત્રજ્ઞ, નિષ્કામ છે, તેને એ આનંદ મળે છે. આત્મા, પ્રાણ, મન, વિદ્યા, આનંદમય આત્મા—બધું તે જાણે છે.” “જ્યાં વાણી અને મન પાછાં વળી જાય છે, જ્યાં બ્રહ્માનંદ છે—એ જાણનાર કદી ડરે નહીં. તે પછાતાપથી મુક્ત રહે છે, સર્વ આત્માઓથી તૃપ્ત થાય છે.” પછી વિરાટ કથા આવે છે—બૃગુ, વરુણપુત્ર, પિતાને પુછે છે: “મને બ્રહ્મ શીખવો.” વરુણે કહ્યું: “અન્ન, પ્રાણ, ચક્ષુ, શ્રવણ, મન, વાણી—જેમાંથી સર્વ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં જીવે છે, જેમાં વિલય પામે છે—તે બ્રહ્મ છે.” બૃગુએ તપ કર્યો. પ્રથમ તેણે જાણ્યું: “અન્ન જ બ્રહ્મ છે.” પછી પિતાને પુછ્યું—પિતાએ કહ્યું: “તપથી બ્રહ્મ જાણ.” બૃગુએ ફરી તપ કર્યું. પછી તેણે જાણ્યું: “પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે.” ફરી પિતાને પુછ્યું—પિતાએ ફરી તપના ઉપદેશ આપ્યો. પછી તેણે જાણ્યું: “મન જ બ્રહ્મ છે.” ફરી પુછ્યું અને તપ કર્યું. પછી તેણે જાણ્યું: “જ્ઞાન જ બ્રહ્મ છે.” ફરી પુછ્યું અને તપ કર્યું. છેલ્લે તેણે જાણ્યું: “આનંદ જ બ્રહ્મ છે. આનંદથી સર્વ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમાં જીવ છે, તેમાં વિલય પામે છે.” આ જ બૃગુ-વરુણનું પરમ જ્ઞાન છે. જે જાણે છે, તે અન્નમય, પ્રાણમય, મનમય, વિજ્ઞાનમય, આનંદમય આત્મા પ્રાપ્ત કરે છે—સંતાન, ધન, તેજ, કીર્તિમાં મહાન બને છે. આ રીતે, તૈત્તિરિય ઉપનિષદના આ મહાન ઉપદેશો ઋષિઓએ શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક સંકલન કર્યા—જ્ઞાન, તપ, સત્કર્મ, ગુરુશ્રદ્ધા, અને બ્રહ્માનંદના માર્ગે.