તૈત્તિરીયોપનિષદ્

અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ । તતો વૈ સદજાયત । તદાત્માનઁ સ્વયમકુરુત । તસ્માત્તત્સુકૃતમુચ્યત ઇતિ । યદ્વૈ તત્ સુકૃતમ્ । રસો વૈ સઃ । રસઁ હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽઽનન્દી ભવતિ । કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ । એષ હ્યેવાનન્દયાતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે । અથ સોઽભયં ગતો ભવતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે । અથ તસ્ય ભયં ભવતિ । તત્ત્વેવ ભયં વિદુષોઽમન્વાનસ્ય । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

આ આરંભમાં અસ્તિત્વ નહોતું. એમાંથી અસ્તિત્વ જન્મ્યું. એણે પોતાને પોતે રચ્યું; તેથી તેને સુકૃત કહેવાય છે. જે સુકૃત છે, એ રસરૂપ છે. કારણ કે રસ પ્રાપ્ત કરીને જ મનુષ્ય આનંદિત થાય છે. જો આ આકાશ આનંદરૂપ ન હોત, તો કોણ શ્વાસ લેતો, કોણ જીવતો? એ જ આનંદ આપે છે. જ્યારે કોઈ આ અદૃશ્ય, નિરાકાર, અનિર્ધારિત અને અનાધારિતમાં નિર્ભય આધાર પામે છે, ત્યારે તે નિર્ભય બની જાય છે. પણ જ્યારે એમાં જરા પણ ભેદ કરે છે, ત્યારે તેને ભય થાય છે. જે દ્વૈત માને છે, તેને ભય રહે છે. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

પવતે । ભીષોદેતિ સૂર્યઃ । ભીષાઽસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ । મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ । સૈષાઽઽનન્દસ્ય મીમાઁસા ભવતિ । યુવા સ્યાત્સાધુયુવાઽધ્યાયકઃ । આશિષ્ઠો દ્રઢિષ્ઠો બલિષ્ઠઃ । તસ્યેયં પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્ । સ એકો માનુષ આનન્દઃ । તે યે શતં માનુષા આનન્દાઃ । સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકો દેવગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં દેવગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકઃ પિતૃણાં ચિરલોકલોકાનામાનન્દઃ । સ એક આજાનજાનાં દેવાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતમાજાનજાનાં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકઃ કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દઃ । યે કર્મણા દેવાનપિ યન્તિ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકો દેવાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં દેવાનામાનન્દાઃ । સ એક ઇન્દ્રસ્યાઽઽનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતમિન્દ્રસ્યાઽઽનન્દાઃ । સ એકો બૃહસ્પતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં બૃહસ્પતેરાનન્દાઃ । સ એકઃ પ્રજાપતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતં પ્રજાપતેરાનન્દાઃ । સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । સ યશ્ચાયં પુરુષે । યશ્ચાસાવાદિત્યે । સ એકઃ । સ ય એવંવિત્ । અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય । એતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતં પ્રાણમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતં મનોમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતં વિજ્ઞાનમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

પવન ફૂંકાય છે; એની ભયથી સૂર્ય ઉગે છે. એની ભયથી અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને મૃત્યુ પણ પોતાની ફરજ બજાવે છે. આ આનંદનું વિશ્લેષણ છે. માનીએ કે એક યુવાન, ઉત્તમ, શિક્ષિત, શક્તિશાળી, સંપત્તિથી ભરપૂર છે—એ માનવ આનંદનું એક પ્રમાણ છે. એના શતગણા આનંદ માનવ ગંધર્વોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ દેવગંધર્વોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ પિતૃઓનો છે, જે લાંબા સમય સુધી પોતાના લોકમાં રહે છે. એના શતગણા આનંદ દેવોમાં જન્મેલા દેવોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ કર્મથી દેવ બનેલા દેવોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ દેવોનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ ઇન્દ્રનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ બૃહસ્પતિનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ પ્રજાપતિનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. એના શતગણા આનંદ બ્રહ્માનો છે, અને એવો જ આનંદ એ શિક્ષિત અને નિષ્કામ વ્યક્તિને મળે છે. જે પુરુષમાં છે અને જે આદિત્યમાં છે—એ એક જ છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે આ લોકમાંથી વિદાય લઈને અન્નમય આત્માને પામે છે, પ્રાણમય આત્માને પામે છે, મનમય આત્માને પામે છે, વિજ્ઞાનમય આત્માને પામે છે, આનંદમય આત્માને પામે છે. આ વિષયમાં પણ એક શ્લોક છે.

જે સુધી શબ્દ અને મન પહોંચી શકતા નથી, ત્યાંથી પાછા વળી જાય છે—જે બ્રહ્મના આનંદને જાણે છે, તેને કશીથી પણ કોઈ ભય રહેતું નથી. આવા મનુષ્યને કદી પસ્તાવો થતો નથી: 'હું સારું કેમ ન કર્યું?' અથવા 'હું દુષ્કર્મ કેમ કર્યું?' જે આ રીતે જાણે છે, તે પોતાને આ બધાં આત્માઓથી પરિપૂર્ણ કરે છે; ખરેખર, તે બંને આત્માઓથી પરિપૂર્ણ થાય છે. જે આ રીતે જાણે છે—આ જ ઉપનિષદ છે.

ભૃગુ, વરુણપુત્ર, પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે ભગવન, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે તેને કહ્યું: 'અન્ન, પ્રાણ, દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, મન અને વાણી.' પછી કહ્યું: 'જેમાંથી આ સર્વ ભૂતો જન્મે છે, જેનાથી જન્મ્યા પછી જીવંત રહે છે, અને જેમાં અંતે વિલીન થાય છે—એને જાણવાનો પ્રયાસ કર. એ જ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું. તપ કર્યા પછી—

તેને સમજાયું: 'અન્ન એ બ્રહ્મ છે.' કારણ કે અન્નથી જ આ સર્વ ભૂતો જન્મે છે; અન્નથી જ જન્મ્યા પછી જીવંત રહે છે; અને અંતે અન્નમાં જ વિલીન થાય છે. આ સમજ્યા પછી તે ફરી પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે ભગવન, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણવાનો પ્રયાસ કર; તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું. તપ કર્યા પછી—

તેણે સમજ્યું કે શ્વાસ એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર શ્વાસમાંથી જ જન્મે છે; જન્મ્યા પછી એ શ્વાસથી જ જીવતા રહે છે; અને અંતે એ શ્વાસમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જાણ્યા પછી, તેણે ફરી વાર પોતાના પિતા વરુણ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'મહારાજ, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તુ તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણ.' તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું; અને તપ કરીને—

તેણે સમજ્યું કે મન એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર મનમાંથી જ જન્મે છે; મનથી જન્મેલા જીવતા રહે છે; અને અંતે મનમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જાણ્યા પછી, તેણે ફરી વાર પોતાના પિતા વરુણ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'મહારાજ, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તુ તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણ.' તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું; અને તપ કરીને—

તેણે સમજ્યું કે જ્ઞાન એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર જ્ઞાનમાંથી જ જન્મે છે; જ્ઞાનથી જન્મેલા જીવતા રહે છે; અને અંતે જ્ઞાનમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જાણ્યા પછી, તેણે ફરી વાર પોતાના પિતા વરુણ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'મહારાજ, મને બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો.' વરુણે કહ્યું: 'તુ તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણ.' તપ એ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું; અને તપ કરીને—

તેણે સમજ્યું કે આનંદ એટલે બ્રહ્મ છે. ખરેખર, આ બધાં જીવતો માત્ર આનંદમાંથી જ જન્મે છે; આનંદથી જન્મેલા જીવતા રહે છે; અને અંતે આનંદમાં જ વિલીન થઈ જાય છે. આ જ છે ભૃગુ અને વરુણની વિદ્યા, જે સર્વોચ્ચ આકાશમાં સ્થિર છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે સ્થિર રહે છે; તે અન્નથી સમૃદ્ધ અને અન્નનો ભોગવનારો બને છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મ તેજ અને કીર્તિમાં મહાન બને છે.

ક્યારેય અન્નનું અપમાન ન કરવું—આ વ્રત છે. ખરેખર, શ્વાસ અન્ન છે; શરીર અન્નનો ભોગવનાર છે. શ્વાસમાં શરીર સ્થિર છે; શરીરમાં શ્વાસ સ્થિર છે. આ રીતે, અન્ન અન્નમાં સ્થિર છે. જે જાણે છે કે અન્ન અન્નમાં સ્થિર છે, તે સ્થિર રહે છે; તે અન્નથી સમૃદ્ધ અને અન્નનો ભોગવનારો બને છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મ તેજ અને કીર્તિમાં મહાન બને છે.

ક્યારેય અન્નને ત્યજી ન દેવું—આ વ્રત છે. ખરેખર, પાણી અન્ન છે; પ્રકાશ અન્નનો ભોગવનાર છે. પાણીમાં પ્રકાશ સ્થિર છે; પ્રકાશમાં પાણી સ્થિર છે. આ રીતે, અન્ન અન્નમાં સ્થિર છે. જે જાણે છે કે અન્ન અન્નમાં સ્થિર છે, તે સ્થિર રહે છે; તે અન્નથી સમૃદ્ધ અને અન્નનો ભોગવનારો બને છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મ તેજ અને કીર્તિમાં મહાન બને છે.

કોઈ પણ આશ્રય માંગનારને ક્યારેય ના પાડી ન દેવી—આ વ્રત છે. તેથી, જે રીતે પણ વધારે અન્ન મળે, લોકો કહે છે, 'એના પાસેથી અન્ન મેળવવું.' આ છે મોઢેથી મળેલું અન્ન; મોઢેથી એના પાસેથી અન્ન માગવામાં આવે છે. આ છે મધ્યથી મળેલું અન્ન; મધ્યથી એના પાસેથી અન્ન માગવામાં આવે છે. આ છે અંતથી મળેલું અન્ન; અંતથી એના પાસેથી અન્ન માગવામાં આવે છે.

તથા પૃથિવ્યાકાશોપાસકસ્ય વસતૌ વસતિનિમિત્તં કંચન કંચિદપિ ન પ્રત્યાચક્ષીત, વસત્યર્થમાગતં ન નિવારયેદિત્યર્થઃ। વાસે ચ દત્તે અવશ્યં હિ અશનં દાતવ્યમ્। તસ્માદ્યયા કયા ચ વિધયા યેન કેન ચ પ્રકારેણ બહ્વન્નં પ્રાપ્નુયાત્ બહ્વન્નસંગ્રહં કુર્યાદિત્યર્થઃ। યસ્માદન્નવન્તો વિદ્વાંસઃ અભ્યાગતાય અન્નાર્થિને અરાધિ સંસિદ્ધમ્ અસ્મૈ અન્નમ્ ઇત્યાચક્ષતે, ન નાસ્તીતિ પ્રત્યાખ્યાનં કુર્વન્તિ, તસ્માચ્ચ હેતોઃ બહ્વન્નં પ્રાપ્નુયાદિતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ। અપિ ચ અન્નદાનસ્ય માહાત્મ્યમુચ્યતે -- યથા યત્કાલં પ્રયચ્છત્યન્નમ્, તથા તત્કાલમેવ પ્રત્યુપનમતે। કથમિતિ તદેતદાહ -- એતદ્વૈ અન્નં મુખતઃ મુખ્યે પ્રથમે વયસિ મુખ્યયા વા વૃત્ત્યા પૂજાપુરઃસરમભ્યાગતાયાન્નાર્થિને રાદ્ધં સંસિદ્ધં પ્રયચ્છતીતિ વાક્યશેષઃ। તસ્ય કિં ફલં સ્યાદિતિ, ઉચ્યતે -- મુખતઃ પૂર્વે વયસિ મુખ્યયા વા વૃત્ત્યા અસ્મૈ અન્નદાય અન્નં રાધ્યતે; યથાદત્તમુપતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ। એવં મધ્યતો મધ્યમે વયસિ મધ્યમેન ચ ઉપચારેણ; તથા અન્તતઃ અન્તે વયસિ જઘન્યેન ચ ઉપચારેણ પરિભવેન તથૈવાસ્મૈ રાધ્યતે સંસિધ્યત્યન્નમ્।। ય એવં વેદ । ક્ષેમ ઇતિ વાચિ । યોગક્ષેમ ઇતિ પ્રાણાપાનયોઃ । કર્મેતિ હસ્તયોઃ । ગતિરિતિ પાદયોઃ । વિમુક્તિરિતિ પાયૌ । ઇતિ માનુષીઃ સમાજ્ઞાઃ । અથ દૈવીઃ । તૃપ્તિરિતિ વૃષ્ટૌ । બલમિતિ વિદ્યુતિ

જે ધરતી અને આકાશનું ધ્યાન કરે છે, એના ઘરે આવનારને ક્યારેય ના પાડી ન દેવી, આશ્રય માટે આવેલા વ્યક્તિને રોકવી નહીં. અને જ્યારે આશ્રય આપવામાં આવે, ત્યારે જરૂર અન્ન આપવું. તેથી, જે રીતે પણ વધારે અન્ન મળે, વધારે અન્ન એકત્ર કરવું જોઈએ. જેઓ અન્નથી સમૃદ્ધ છે, એવા જ્ઞાની લોકો પાસે અતિથિ અન્ન માગવા આવે ત્યારે તેઓ કહે છે, 'એના માટે અન્ન તૈયાર છે,' અને ક્યારેય 'નથી' એવું નથી કહેતા. તેથી વધારે અન્ન મેળવવું જોઈએ. અન્નદાનનું મહાત્મ્ય પણ કહેવામાં આવ્યું છે—જે સમયે અન્ન આપે છે, એ જ સમયે એ પાછું મળે છે. કેવી રીતે? મોઢેથી આપેલું અન્ન—જીવનના શ્રેષ્ઠ સમયમાં, શ્રેષ્ઠ રીતે, સન્માનથી અતિથિને અન્ન આપવામાં આવે છે. તેનો ફળ એ છે કે, એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ સમયે, શ્રેષ્ઠ રીતે, એ આપનારને પાછું મળે છે. એ જ રીતે, મધ્યમાં—મધ્યવયે, મધ્યમ રીતે; અને અંતે—વૃદ્ધાવસ્થામાં, ઓછી રીતે—even ત્યારે પણ, અન્ન પાછું મળે છે. જે આ રીતે જાણે છે—'સુરક્ષા' વાણીમાં છે; 'પ્રાપ્તિ અને સંરક્ષણ' શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસમાં છે; 'કર્મ' હાથોમાં છે; 'ચાલ' પગોમાં છે; 'મુક્તિ' ગુદા માં છે—આ છે માનવ ગુણો. હવે, દૈવી ગુણો: 'સંતોષ' વરસાદમાં છે; 'બળ' વીજળીમાં છે—

ય એવં વેદ ય એવમન્નસ્ય યથોક્તં માહાત્મ્યં વેદ તદ્દાનસ્ય ચ ફલમ્, તસ્ય યથોક્તં ફલમુપનમતે। ઇદાનીં બ્રાહ્મણ ઉપાસનપ્રકારઃ ઉચ્યતે -- ક્ષેમ ઇતિ વાચિ। ક્ષેમો નામ ઉપાત્તપરિરક્ષણમ્। બ્રાહ્મ વાચિ ક્ષેમરૂપેણ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્। યોગક્ષેમ ઇતિ, યોગઃ અનુપાત્તસ્યોપાદાનમ્। તૌ હિ યોગક્ષેમૌ પ્રાણપાનયોઃ બલવતોઃ સતોર્ભવતઃ યદ્યપિ, તથાપિ ન પ્રાણાપાનનિમિત્તાવેવ; કિં તર્હિ, બ્રાહ્મનિમિત્તૌ। તસ્માદ્બ્રાહ્મ યોગક્ષેમાત્મના પ્રાણાપાનયોઃ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્। એવમુત્તરેષ્વન્યેષુ તેન તેન આત્મના બ્રાહ્મૈવોપાસ્યમ્। કર્મણો બ્રાહ્મનિર્વત્ર્યત્વાત્ હસ્તયોઃ કર્માત્મના બ્રાહ્મ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્। ગતિરિતિ પાદયોઃ। વિમુક્તિરિતિ પાયૌ। ઇત્યેતા માનુષીઃ મનુષ્યેષુ ભવા માનુષ્યાઃ સમાજ્ઞાઃ, આધ્યાત્મિક્યઃ સમાજ્ઞા જ્ઞાનાનિ વિજ્ઞાનાન્યુપાસનાનીત્યર્થઃ। અથ અનન્તરં દૈવીઃ દૈવ્યઃ દેવેષુ ભવાઃ સમાજ્ઞા ઉચ્યન્તે। તૃપ્તિરિતિ વૃષ્ટૌ। વૃષ્ટેરન્નાદિદ્વારેણ તૃપ્તિહેતુત્વાદ્બ્રાહ્મૈવ તૃપ્ત્યાત્મના વૃષ્ટૌ વ્યવસ્થિતમિત્યુપાસ્યમ્; તથા અન્યેષુ તેન તેનાત્મના બ્રાહ્મૈવોપાસ્યમ્। તથા બલરૂપેણ વિદ્યુતિ।। યશ ઇતિ પશુષુ । જ્યોતિરિતિ નક્ષત્રેષુ । પ્રજાતિરમૃતમાનન્દ ઇત્યુપસ્થે । સર્વમિત્યાકાશે । તત્પ્રતિષ્ઠેત્યુપાસીત । પ્રતિષ્ઠાવાન્ ભવતિ । તન્મહ ઇત્યુપાસીત । મહાન્ભવતિ । તન્મન ઇત્યુપાસીત । માનવાન્ભવતિ

જે આ રીતે જાણે છે, જે અન્નનું મહાત્મ્ય અને અન્નદાનનું ફળ જાણે છે, તેને એ પ્રમાણે ફળ મળે છે. હવે, બ્રાહ્મણ માટે ધ્યાન કરવાની રીત કહે છે: 'સુરક્ષા' વાણીમાં છે—સુરક્ષા એટલે મેળવેલું જાળવવું; વાણીમાં બ્રહ્મનું ધ્યાન સુરક્ષારૂપે કરવું. 'પ્રાપ્તિ અને સુરક્ષા'—પ્રાપ્તિ એટલે મળેલું મેળવવું; આ બંને, શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસમાં છે, પણ માત્ર એમાં જ નહીં, એમાં બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવું. એ જ રીતે, પછીના અંગોમાં પણ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવું. કર્મ બ્રહ્મથી નિર્ધારિત છે, એટલે હાથોમાં કર્મરૂપે બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવું; પગોમાં ચાલરૂપે; ગુદા માં મુક્તિરૂપે—આ છે માનવ ગુણો, આંતરિક જ્ઞાન અને ધ્યાન. હવે, દૈવી ગુણો: 'સંતોષ' વરસાદમાં છે—કારણ કે વરસાદથી અન્ન મળે છે, એટલે બ્રહ્મનું ધ્યાન સંતોષરૂપે વરસાદમાં કરવું; એ જ રીતે, વીજળીમાં બળરૂપે. 'કીર્તિ' પશુઓમાં; 'પ્રકાશ' તારાઓમાં; 'સંતાન, અમરતા અને આનંદ' ઉપસ્થમાં; 'સર્વ' આકાશમાં. એમાં સ્થિરતા રૂપે ધ્યાન કરવું; સ્થિરતા ગુણના ધ્યાનથી સ્થિરતા મળે છે. 'મહાનતા'નું ધ્યાન કરવું; મહાનતા મળે છે. 'મન'નું ધ્યાન કરવું; મનની શક્તિ મળે છે.

યશોરૂપેણ પશુષુ। જ્યોતિરૂપેણ નક્ષત્રેષુ। પ્રજાતિઃ અમૃતમ્ અમૃતત્વપ્રાપ્તિઃ પુત્રેણ ઋણવિમોક્ષદ્વારેણ આનન્દઃ સુખમિત્યેતત્સર્વમુપસ્થનિમિત્તં બ્રાહ્મૈવ અનેનાત્મના ઉપસ્થે પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્। સર્વં હિ આકાશે પ્રતિષ્ઠિતમ્; અતો યત્સર્વમાકાશે તદ્બ્રાહ્મૈવેત્યુપાસ્યમ્; તચ્ચાકાશં બ્રાહ્મૈવ। તસ્માત્ તત્ સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠેત્યુપાસીત। પ્રતિષ્ઠાગુણોપાસનાત્ પ્રતિષ્ઠાવાન્ ભવતિ। એવં સર્વેષ્વપિ। યદ્યત્રાધિગતં ફલમ્, તત્ બ્રાહ્મૈવ; તદુપાસનાંત્તદ્વાન્ભવતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્; શ્રુત્યન્તરાચ્ચ -- ' તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ ' ઇતિ। તન્મહ ઇત્યુપાસીત। મહઃ મહત્ત્વગુણવત્ તદુપાસીત। મહાન્ભવતિ ઇત્યુપાસીત। મનનં મનઃ। માનવાન્ભવતિ મનનસમર્થો ભવતિ।। તન્નમ ઇત્યુપાસીત । નમ્યન્તેઽસ્મૈ કામાઃ । તદ્બ્રહ્મેત્યુપાસીત । બ્રહ્મવાન્ભવતિ । તદ્બ્રહ્મણઃ પરિમર ઇત્યુપાસીત । પર્યેણ મ્રિયન્તે દ્વિષન્તઃ સપત્નાઃ । પરિ યેઽપ્રિયા ભ્રાતૃવ્યાઃ । સ યશ્ચાયં પુરુષે । યશ્ચાસાવાદિત્યે । સ એકઃ

કીર્તિ પશુઓમાં; પ્રકાશ તારાઓમાં; સંતાન, અમરતા અને આનંદ ઉપસ્થમાં—બ્રહ્મનું ધ્યાન એ રીતે ત્યાં સ્થિર છે એમ કરવું. બધું જ આકાશમાં સ્થિર છે; એટલે, જે કંઈ આકાશમાં છે, એ બ્રહ્મ છે, એ રીતે ધ્યાન કરવું; અને એ આકાશ પણ ખરેખર બ્રહ્મ છે. તેથી, એ સર્વની આધારરૂપે ધ્યાન કરવું; આધાર ગુણના ધ્યાનથી આધાર મળે છે. એ જ રીતે, દરેકમાં, જે ફળ મળે છે, એ બ્રહ્મ છે; એ રીતે ધ્યાન કરવાથી એ ફળ મળે છે. જેમ કહે છે: 'જે રીતે ધ્યાન કરે છે, એ રીતે બને છે.' 'મહાનતા'નું ધ્યાન કરવું; મહાન બને છે. 'મન'નું ધ્યાન કરવું; મનન અને વિચારશક્તિ મળે છે. 'નમ્રતા'નું ધ્યાન કરવું; ઈચ્છાઓ તેના આગળ નમન કરે છે. 'બ્રહ્મ'નું ધ્યાન કરવું; બ્રહ્મ અને તેના ગુણો મળે છે. 'બ્રહ્મના વિનાશ'નું ધ્યાન કરવું; દુશ્મનો અને સ્પર્ધકો નાશ પામે છે. અને જે પુરુષમાં છે અને જે સૂર્યમાં છે—એ એક જ છે.

તન્નમ ઇત્યુપાસીત નમનં નમઃ નમનગુણવત્ તદુપાસીત। નમ્યન્તે પ્રહ્વીભવન્તિ અસ્મૈ ઉપાસિત્રે કામાઃ કામ્યન્ત ઇતિ ભોગ્યા વિષયા ઇત્યર્થઃ। તદ્બ્રાહ્મેત્યુપાસીત। બ્રાહ્મ પરિબૃઢતમમિત્યુપાસીત। બ્રાહ્મવાન્ તદ્ગુણો ભવતિ। તદ્બ્રાહ્મણઃ પરિમર ઇત્યુપાસીત બ્રાહ્મણઃ પરિમરઃ પરિમ્રિયન્તેઽસ્મિન્પઞ્ચ દેવતા વિદ્યુદ્વૃષ્ટિશ્ચન્દ્રમા આદિત્યોઽગ્નિરિત્યેતાઃ। અતઃ વાયુઃ પરિમરઃ, શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેઃ। સ એવાયં વાયુરાકાશેનાનન્ય ઇત્યાકાશો બ્રાહ્મણઃ પરિમરઃ; તસ્માદાકાશં વાય્વાત્માનં બ્રાહ્મણઃ પરિમર ઇત્યુપાસીત। એનમ્ એવવિદં પ્રતિસ્પર્ધિનો દ્વિષન્તઃ; અદ્વિષન્તોઽપિ સપત્ના યતો ભવન્તિ, અતો વિશેષ્યન્તે દ્વિષન્તઃ; સપત્ના ઇતિ। એનં દ્વિષન્તઃ સપત્નાઃ તે પરિમ્રિયન્તે પ્રાણાન્ જહતિ। કિં ચ, યે ચ અપ્રિયા અસ્ય ભ્રાતૃવ્યા અદ્વિષન્તોઽપિ તે ચ પરિમ્રિયન્તે।। 'પ્રાણો વા અન્નં શરીરમન્નાદમ્ ' ઇત્યારભ્ય આકાશાન્તસ્ય કાર્યસ્યૈવ અન્નાન્નાદત્વમુક્તમ્। ઉક્તં નામ -- કિં તેન? તેનૈતત્સિદ્ધં ભવતિ -- કાર્યવિષય એવ ભોજ્યભોક્તૃત્વકૃતઃ સંસારઃ, ન ત્વાત્મનીતિ। આત્મનિ તુ ભ્રાન્ત્યા ઉપચર્યતે। નન્વાત્માપિ પરમાત્મનઃ કાર્યમ્, તતો યુક્તઃ તસ્ય સંસાર ઇતિ; ન, અસંસારિણ એવ પ્રવેશશ્રુતેઃ। 'તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ ' ઇત્યાકાશાદિકારણસ્ય હિ અસંસારિણ એવ પરમાત્મનઃ કાર્યેષ્વનુપ્રવેશઃ શ્રૂયતે। તસ્માત્કાર્યાનુપ્રવિષ્ટો જીવ આત્મા પર એવ અસંસારી; સૃષ્ટ્વા અનુપ્રાવિશદિતિ સમાનકર્તૃત્વોપપત્તેશ્ચ। સર્ગપ્રવેશક્રિયયોશ્ચૈકશ્ચેત્કર્તા, તતઃ ક્ત્વાપ્રત્યયો યુક્તઃ। પ્રવિષ્ટસ્ય તુ ભાવાન્તરાપત્તિરિતિ ચેત્, ન; પ્રવેશસ્યાન્યાર્થત્વેન પ્રત્યાખ્યાતત્વાત્। 'અનેન જીવેન ' ઇતિ વિશેષશ્રુતેઃ ધર્માન્તરેણાનુપ્રવેશ ઇતિ ચેત્, ન; 'તત્સત્યમ્ ''સ આત્મા ''તત્ત્વમસિ ' ઇતિ સામાનાધિકરણ્યાત્। દૃષ્ટં જીવસ્ય સંસારિત્વમિતિ ચેત્, ન; ઉપલબ્ધુરનુપલભ્યત્વાત્। સંસારધર્માવિશિષ્ટ આત્મોપલભ્યત ઇતિ ચેત્, ન; ધર્માણાં ધર્મિણોઽવ્યતિરેકાત્ કર્મત્વાનુપપત્તેઃ। ઉષ્ણપ્રકાશયોર્દાહ્રપ્રકાશ્યત્વાનુપપત્તિવત્ ત્રાસાદિદર્શનાદ્દુઃખિત્વાદ્યનુમીયત ઇતિ ચેત્, ન; ત્રાસાદેર્દુઃખસ્ય ચ ઉપલભ્યમાનત્વાત્ નોપલબ્ધૃધર્મત્વમ્। કાપિલકાણાદાદિતર્કશાસ્ત્રવિરોધ ઇતિ ચેત્, ન; તેષાં મૂલાભાવે વેદવિરોધે ચ ભ્રાન્તત્વોપપત્તેઃ। શ્રુત્યુપપત્તિભ્યાં ચ સિદ્ધમ્ આત્મનોઽસંસારિત્વમ્, એકત્વાચ્ચ। કથમેકત્વમિતિ, ઉચ્યતે -- સ યશ્ચાયં પુરુષે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એકઃ ઇત્યેવમાદિ પૂર્વવત્સર્વમ્।। સ ય એવંવિત્ । અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય । એતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્ય । એતં પ્રાણમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્ય । એતં મનોમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્ય । એતં વિજ્ઞાનમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્ય । એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્ય । ઇમાઁલ્લોકન્કામાન્ની કામરૂપ્યનુસઞ્ચરન્ । એતત્ સામ ગાયન્નાસ્તે । હા 3 વુ હા 3 વુ હા 3 વુ

નમ્રતા એટલે નમવું, એનું ધ્યાન એ રીતે કરવું; ઈચ્છાઓ તેના માટે નમન કરે છે, એટલે ઇચ્છિત વિષયો તેના માટે પ્રાપ્ત થાય છે. 'બ્રહ્મ'નું ધ્યાન એ રીતે કરવું—બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ છે. એ બ્રહ્મ અને તેના ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે. 'બ્રહ્મના વિનાશ'નું ધ્યાન એ રીતે કરવું—બ્રહ્મનો વિનાશ એ છે જેમાં પાંચ દેવતાઓ—વીજળી, વરસાદ, ચાંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ—વિલીન થાય છે; તેથી વાયુ એ બ્રહ્મનો વિનાશ છે, જેમ અન્ય શાસ્ત્રોમાં પણ કહેવાયું છે. આ વાયુ, આકાશથી અવિનાભૂત હોવાથી, બ્રહ્મનો વિનાશ છે; તેથી, આકાશને વાયુના સ્વરૂપે, બ્રહ્મના વિનાશ રૂપે ધ્યાન કરવું. જે આ જ્ઞાન ધરાવે છે, તેના દુશ્મનો અને સ્પર્ધકો નાશ પામે છે, તેમનું પ્રાણ છૂટી જાય છે; અને જે તેને પ્રિય નથી—even દુશ્મન ન હોય, એ પણ નાશ પામે છે. 'પ્રાણ એ અન્ન છે, શરીર અન્નનો ભોગવનાર છે'થી લઈને 'આકાશ' સુધી માત્ર કાર્યના અન્ન અને ભોજનના સંબંધની વાત થઈ છે. એથી શું સિદ્ધ થાય છે? કે ભોગ અને ભોગવનારનો સંબંધ માત્ર કાર્યમાં છે, આત્મામાં નહીં. આત્મામાં એ માત્ર ભ્રમથી કહેવાય છે. પણ શું આત્મા પણ પરમાત્માનું કાર્ય નથી? તો એમાં સંસાર કેમ નથી? કેમ કે પરમાત્મા ASAંસારી છે—even કાર્યમાં પ્રવેશ્યા પછી પણ—as શાસ્ત્ર કહે છે: 'એણે સર્જન કર્યું અને એમાં પ્રવેશ્યો.' એટલે, પરમાત્મા—even કાર્યમાં પ્રવેશ્યા પછી પણ—ASAંસારી છે. તેથી, કાર્યમાં પ્રવેશેલો જીવ આત્મા પણ ખરેખર ASAંસારી પરમાત્મા જ છે; સર્જન અને પ્રવેશ બંનેમાં એક જ કર્તા છે. જો કહેવાય કે પ્રવેશમાં રૂપાંતર થાય છે, તો એવું નથી; પ્રવેશનો અર્થ બીજો છે. જો કહેવાય કે પ્રવેશ બીજાં ગુણ સાથે થાય છે, તો એવું પણ નથી; કેમ કે 'એ સત્ય છે', 'એ આત્મા છે', 'તુ એ છે'—આથી એકત્વ સિદ્ધ થાય છે. જો કહેવાય કે જીવ સંસારી છે, તો એવું પણ નથી; કેમ કે જો કોઈ જાણનાર છે, તો એ જાણવામાં આવતો નથી. જો કહેવાય કે આત્મા સંસારના ગુણ ધરાવે છે, તો એવું પણ નથી; કેમ કે ગુણો ધારકથી અલગ રહી શકતા નથી, જેમ તાપ અને પ્રકાશ અગ્નિથી અલગ રહી શકતા નથી. જો કહેવાય કે ભય અને દુઃખ તેના પરિણામથી અનુમાનવામાં આવે છે, તો એવું પણ નથી; કેમ કે ભય અને દુઃખ પોતે અનુભવાય છે, જાણનારના ગુણ તરીકે નહીં. જો કહેવાય કે આ અન્ય શાસ્ત્રના તર્કને વિરુદ્ધ છે, તો એવું પણ નથી; કેમ કે મૂળભૂત આધાર અને વેદવિરોધ હોવાથી એ તર્ક ભ્રાંતિરૂપ છે. આ રીતે, શ્રુતિ અને તર્કથી આત્માનું ASAંસારીપણું અને એકત્વ સિદ્ધ થાય છે. એ એકત્વ કેવી રીતે? 'જે પુરુષમાં છે અને જે સૂર્યમાં છે—એ એક જ છે'—આ રીતે, જેમ અગાઉ કહેવાયું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ આ લોકમાંથી વિદાય લઈને, અન્નમય આત્મા પ્રાપ્ત કરીને, પ્રાણમય આત્મા પ્રાપ્ત કરીને, મનમય આત્મા પ્રાપ્ત કરીને, વિજ્ઞાનમય આત્મા પ્રાપ્ત કરીને, આનંદમય આત્મા પ્રાપ્ત કરીને, આ બધાં લોકોમાં, ઇચ્છિત સ્વરૂપે, ઇચ્છિત ભોગ ભોગવે છે. એ આ સામ ગાય છે: 'હા ૩ વુ, હા ૩ વુ, હા ૩ વુ.'

અહમન્નમહમન્નમહમન્નમ્ । અહમન્નાદો3ઽહમન્નાદો3ઽઅહમન્નાદઃ । અહઁશ્લોકકૃદહઁશ્લોકકૃદહઁશ્લોકકૃત્ । અહમસ્મિ પ્રથમજા ઋતા3સ્ય । પૂર્વં દેવેભ્યોઽમૃતસ્ય ના3ભાયિ । યો મા દદાતિ સ ઇદેવ મા3ઽઽવાઃ । અહમન્નમન્નમદન્તમા3દ્મિ । અહં વિશ્વં ભુવનમભ્યભવા3મ્ । સુવર્ણજ્યોતીઃ । ય એવં વેદ । ઇત્યુપનિષત્

હું અન્ન છું, હું અન્ન છું, હું અન્ન છું; હું અન્નનો ભોગવનારો છું, હું અન્નનો ભોગવનારો છું, હું અન્નનો ભોગવનારો છું; હું શ્લોક રચનાર છું, હું શ્લોક રચનાર છું, હું શ્લોક રચનાર છું. હું સત્યનો પ્રથમ જન્મેલો છું, દેવોથી પણ પહેલાનો, અમૃતના નાભિમાં. જે મને આપે છે, એ જ મને રક્ષે છે. હું, અન્ન તરીકે, અન્નના ભોગવનારને પણ ભોગવું છું. હું આખા જગતને વ્યાપી ગયો છું. હું સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છું. જે આ રીતે જાણે છે—આ ઉપનિષદ છે.