Taittiriya Upanishad

यैरिमे गिरिभिः पूर्वं पदवाक्यप्रमाणतः। व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहं

To those by whom, in ancient times, these teachings were explained through words, sentences, and authoritative knowledge—the teachers of all Vedanta—I always bow.

तैत्तिरीयकसारस्य मयाचार्यप्रसाददः। विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीयते

By the grace of my teacher, I, who delight in clear meaning, have composed this exposition of the essence of the Taittiriya tradition.

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः

Om. I will explain the discipline of recitation: sound, accent, measure, strength, melody, and continuity—thus is declared the chapter on recitation.

सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासँहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः

May we both attain glory; may we both attain spiritual radiance. Now, then, we shall explain the secret meaning of the combination (of words) in five divisions: relating to the worlds, the luminaries, knowledge, progeny, and the self. These are called the great combinations. Now, relating to the worlds: the earth is the prior form, the heaven is the latter form, and space is the junction.

सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिजौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम्

The joining—thus is the section on the worlds. Now, relating to the luminaries: fire is the prior form, the sun is the latter form, water is the junction, lightning is the joining—thus is the section on the luminaries. Now, relating to knowledge: the teacher is the prior form.

अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनँसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननँसन्धानम् । इत्यधिप्रजलम्

The student is the latter form, knowledge is the junction, instruction is the joining—thus is the section on knowledge. Now, relating to progeny: the mother is the prior form, the father is the latter form, offspring is the junction, procreation is the joining—thus is the section on progeny.

अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासँहिताः । य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन

Now, relating to the self: the lower jaw is the prior form, the upper jaw is the latter form, speech is the junction, the tongue is the joining—thus is the section on the self. These are the great combinations. Whoever knows these great combinations as explained, is joined with offspring, cattle, spiritual radiance, food, and the world of heaven.

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय

He who is the bull among the meters, of manifold forms, who was born from the immortal Vedas—may that Indra fill me with intelligence. O god, may I become the bearer of immortality. May my body be vigorous, my tongue most sweet, my ears hear much. You are the vessel of Brahman, covered with intelligence. Guard what I have heard for me.

आवहन्ती वितन्वाना कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासाँसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा

Bringing forth and spreading, making ready for the self, may garments and cattle always be mine, and food and drink at all times. Therefore, bring me prosperity, with hairy cattle. Svaha! May students come to me. Svaha! May students approach me. Svaha! May students gather around me. Svaha! May students be self-controlled near me. Svaha! May students be peaceful near me. Svaha!

यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवतायन्ति यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व

May I have renown among people. Svaha! May I be more excellent than the wealthy. Svaha! O fortune, may I enter you. Svaha! O fortune, enter me. Svaha! In you, with a thousand branches, may I purify myself. Svaha! As waters flow downward, as months pass into years, so may students come to me from all sides. Svaha! You are the neighbor; do not harm me, do not desert me.

सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद् ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः

The three utterances—'bhūḥ', 'bhuvaḥ', 'svaḥ'—are indeed these vyāhṛtis. But the teacher of the Mahāchamasya revealed a fourth—'mahaḥ'. That is Brahman; that is the self; the other deities are its limbs. 'Bhūḥ' is this world; 'bhuvaḥ' is the midspace; 'svaḥ' is that world.

मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूँषि

'Mahaḥ' is the sun; by the sun, indeed, all worlds are made great. 'Bhūḥ' is fire; 'bhuvaḥ' is air; 'svaḥ' is the sun; 'mahaḥ' is the moon; by the moon, indeed, all lights are made great. 'Bhūḥ' is the Rig Veda; 'bhuvaḥ' is the Sama Veda; 'svaḥ' is the Yajur Veda.

मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति

'Mahaḥ' is Brahman; by Brahman, indeed, all the Vedas are made great. 'Bhūḥ' is the vital breath; 'bhuvaḥ' is the downward breath; 'svaḥ' is the diffused breath; 'mahaḥ' is food; by food, indeed, all the vital breaths are made great. Thus, these four are fourfold; four by four are the utterances. Whoever knows them, knows Brahman; all the gods bring offerings to him.

स य एषोऽन्तरहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते | सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले | भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ

That which is this space within the heart—in it dwells this person, made of mind, immortal, golden. In the midst of the palate, which hangs down like a teat, with the source of the senses, where the hair parts and turns, having pierced the skull—'bhūḥ' rests in fire, 'bhuvaḥ' in air.

सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्स्व

'Svaḥ' in the sun, 'mahaḥ' in Brahman. He attains sovereignty; he attains mastery of mind, mastery of speech, mastery of sight, mastery of hearing, mastery of knowledge. Thus he becomes. Brahman has space as its body, truth as its nature, delight in life, mind as bliss, peace, fullness, immortality. Thus meditate, O ancient one.

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माँसँस्नावास्थिमज्जा । एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदँ सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ स्पृणोतीति

Earth, midspace, heaven, the directions, and the intermediate directions; fire, air, sun, moon, stars; waters, plants, trees, space, self—thus is the external world. Now, the internal: the vital breath, diffused breath, downward breath, upward breath, equalizing breath; eye, ear, mind, speech, skin; flesh, muscle, sinew, bone, marrow. Having arranged these, the sage declared: 'All this is fivefold; by the fivefold, the fivefold is filled.'

ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति

Om is Brahman. Om is all this. With Om, they recite: 'Recite for us, O reciter.' With Om, the Sāman hymns are sung. With Om, the priests utter the shastra texts. With Om, the Adhvaryu accepts the response. With Om, the Brahman priest gives approval. With Om, the Agnihotra is permitted. With Om, the Brahmin, about to teach, says, 'I will speak Brahman.' Thus, he attains Brahman.

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः

Truth and study and teaching of the sacred lore; veracity and study and teaching of the sacred lore; austerity and study and teaching of the sacred lore; self-control and study and teaching of the sacred lore; tranquility and study and teaching of the sacred lore; the fires and study and teaching of the sacred lore; the Agnihotra and study and teaching of the sacred lore; guests and study and teaching of the sacred lore; service to humanity and study and teaching of the sacred lore; offspring and study and teaching of the sacred lore; procreation and study and teaching of the sacred lore; continuity of lineage and study and teaching of the sacred lore. 'Truth,' so says Satyavacha, son of Rathītara. 'Austerity,' so says Taponitya, of the line of Pauruśiṣṭa. 'Study and teaching of the sacred lore alone,' so says Naka, son of Mudgala; for that is indeed austerity, that is indeed austerity.

अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि । द्रविणँसवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्

I am the one who shakes the tree of the world; my fame rises high like the mountain's summit. I am pure, raised upward; I am the possessor of wealth and horses, immortal. I am endowed with radiant splendor, of keen intellect, bathed in immortality. Thus runs the recitation of Triśaṅku concerning the Veda.

वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्

Having recited the Veda, the teacher instructs the student: Speak the truth. Practice righteousness. Do not neglect study and teaching of the sacred lore. Having brought the teacher what is dear, do not cut off the line of progeny. Do not neglect truth. Do not neglect righteousness. Do not neglect welfare. Do not neglect prosperity. Do not neglect study and teaching. Do not neglect duties to gods and ancestors.

मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि

Regard your mother as a deity. Regard your father as a deity. Regard your teacher as a deity. Regard your guest as a deity. Those actions that are blameless should be practiced, not others. Those deeds of ours that are good should be followed by you, not others.

ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्

To whatever Brahmins are superior to us, you should offer a seat and show respect. Give with faith. Do not give without faith. Give with generosity. Give with modesty. Give with fear. Give with understanding. And if you have doubt regarding a deed or conduct—

ये यत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकायाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम्

Wherever Brahmins are deliberating, competent or not, unselfish and devoted to righteousness, act as they would act there. Likewise, in matters already discussed, wherever Brahmins are deliberating, competent or not, unselfish and devoted to righteousness, act as they would act among them. This is the instruction. This is the teaching. This is the secret of the Veda. This is the command. Thus should it be practiced. Thus, indeed, should it be followed.

शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

May Mitra be auspicious to us, may Varuṇa be auspicious to us. May Aryaman be auspicious to us. May Indra and Bṛhaspati be auspicious to us. May Viṣṇu, the wide-striding, be auspicious to us. Salutation to Brahman. Salutation to you, O Vāyu. You alone are the manifest Brahman. You alone have I declared as the manifest Brahman. I have spoken what is right. I have spoken what is true. May that protect me. May that protect the teacher. May it protect me. May it protect the teacher. Om. Peace, peace, peace.

ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति

Om. The knower of Brahman attains the Supreme. Concerning this, it is declared: Brahman is truth, knowledge, infinity. One who knows that Brahman, hidden in the cave, in the highest space, enjoys all desires together with the all-knowing Brahman. From this Self, indeed, arose space; from space, air; from air, fire; from fire, water; from water, earth; from earth, plants; from plants, food; from food, the person. This person, indeed, is made of the essence of food. Of him, this is the head, this is the right wing, this is the left wing, this is the body, this is the foundation, the tail. On this, too, there is a verse.

अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति

From food, indeed, are beings born—those who dwell upon the earth. By food, indeed, they live. Into food, too, they finally enter. For food is the eldest of beings; therefore, it is called the universal remedy. All who worship food as Brahman obtain all food. For food is the eldest of beings; therefore, it is called the universal remedy. From food, beings are born; born, they grow by food. Beings eat food and are eaten by food; therefore, it is called food. From this sheath of food, there is another inner self, made of breath. By that, this is filled. That, indeed, is of human form. Concerning its human form, its conformity is as follows: of it, breath is the head, vyāna the right wing, apāna the left wing, space is the body, earth the foundation, the tail. On this, too, there is a verse.

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति

The gods live by breath, as do humans and animals. For breath is the life of beings; therefore, it is called the giver of all life. All, indeed, attain full life who worship breath as Brahman. For breath is the life of beings; therefore, it is called the giver of all life. Of this, the bodily self is as before. From this sheath of breath, there is another inner self, made of mind. By that, this is filled. That, indeed, is of human form. Concerning its human form, its conformity is as follows: of it, the Yajur is the head, the Ṛg the right wing, the Sāman the left wing, instruction is the body, the Atharvāṅgiras the foundation, the tail. On this, too, there is a verse.

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति

From which words turn back, together with the mind, not attaining it—one who knows the bliss of Brahman fears nothing at any time. Of this, the bodily self is as before. From this sheath of mind, there is another inner self, made of knowledge. By that, this is filled. That, indeed, is of human form. Concerning its human form, its conformity is as follows: of it, faith is the head, order is the right wing, truth is the left wing, concentration is the body, greatness is the foundation, the tail. On this, too, there is a verse.

विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति

Knowledge performs sacrifice; it also performs actions. All the gods worship knowledge as the highest Brahman. If one knows knowledge as Brahman, and does not err, then, having cast off the body, he attains all desires. Of this, the bodily self is as before. From this sheath of knowledge, there is another inner self, made of bliss. By that, this is filled. That, indeed, is of human form. Concerning its human form, its conformity is as follows: of it, delight is the head, joy the right wing, great joy the left wing, bliss is the body, Brahman is the foundation, the tail. On this, too, there is a verse.