యచ్ చ స్వభావం పచతి విశ్వయోనిః పాచ్యాంశ్ చ సర్వాన్ పరిణామయేద్ యః సర్వమ్ ఏతద్ విశ్వమ్ అధితిష్ఠత్య్ ఏకో గుణాంశ్ చ సర్వాన్ వినియోజయేద్ యః
ప్రపంచ యోని తన స్వభావాన్ని పక్వం చేస్తుంది, అన్నిటినీ మార్చుతుంది. ఈ విశ్వాన్ని ఒక్కడే పాలించేవాడు, అన్ని గుణాలను కేటాయించేవాడు కూడా ఆయనే.
తద్ వేదగుహ్యోపనిషత్సు గూఢం తద్ బ్రహ్మా వేదతే బ్రహ్మయోనిం యే పూర్వం దేవా ఋషయశ్ చ తద్ విదుస్ తే తన్మయా అమృతా వై బభూవుః
వేదాంత రహస్యాల్లో దాగి ఉన్న ఆ పరబ్రహ్మాన్ని బ్రహ్మా తెలుసుకున్నాడు. పూర్వం దేవతలు, ఋషులు దాన్ని తెలుసుకుని, దానితో ఏకమై అమరులయ్యారు.
గుణాన్వయో యః ఫలకర్మకర్తా కృతస్య తస్యైవ స చోపభోక్తా స విశ్వరూపస్ త్రిగుణస్ త్రివర్త్మా ప్రాణాధిపః సంచరతి స్వకర్మభిః
గుణాలతో కూడి, ఫలకర్మలు చేసే వాడు, వాటిని అనుభవించే వాడు, అనేక రూపాలుగలవాడు, మూడు గుణాలుగలవాడు, మూడు మార్గాల్లో నడిచేవాడు, ప్రాణాధిపతి, తన కర్మలతో సంచరిస్తాడు.
అఙ్గుష్ఠమాత్రో రవితుల్యరూపః సంకల్పాహంకారసమన్వితో యః బుద్ధేర్ గుణేనాత్మగుణేన చైవ ఆరాగ్రమాత్రో హ్య్ అవరో ఽపి దృష్టః
అంగుళంత పరిమాణంలో, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రూపంలో, సంకల్పం, అహంకారం కలిగి, బుద్ధి గుణంతో, స్వగుణంతో కూడి, వెంట్రుక చివరంత చిన్నదిగా కూడా కనిపిస్తాడు.
వాలాగ్రశతభాగస్య శతధా కల్పితస్య చ భాగో జీవః స విజ్ఞేయః స చానన్త్యాయ కల్పతే
జీవుడు వెంట్రుక చివరను వంద భాగాలుగా చేసి, వాటిని మళ్లీ వంద భాగాలుగా చేసినంత చిన్నవాడు. అయినా, అతడు అనంతత్వానికి యోగ్యుడు.
నైవ స్త్రీ న పుమాన్ ఏష న చైవాయం నపుంసకః యద్ యచ్ ఛరీరమ్ ఆదత్తే తేన తేన స యుజ్యతే
ఆయన స్త్రీ కాదు, పురుషుడు కాదు, నపుంసకుడు కూడా కాదు. ఏ శరీరాన్ని ధరించాడో, దానితో ఆయనే ఏకమవుతాడు.
సంకల్పనస్పర్శనదృష్టిమోహైర్ గ్రాసామ్బువృష్ట్యా చాత్మవివృద్ధిజన్మ కర్మానుగాన్య్ అనుక్రమేన దేహీ స్థానేషు రూపాణ్య్ అభిసంప్రపద్యతే
సంకల్పం, స్పర్శ, చూపు, మాయ, ఆహారం, నీరు, వర్షం ద్వారా, కర్మను అనుసరించి, ఆత్మ శరీరంలో జన్మించి పెరుగుతుంది. క్రమంగా వివిధ స్థలాల్లో రూపాలను పొందుతుంది.
స్థూలాని సూక్ష్మాణి బహూని చైవ రూపాణి దేహీ స్వగుణైర్ వృణోతి క్రియాగుణైర్ ఆత్మగుణైశ్ చ తేషాం సంయోగహేతుర్ అపరో ఽపి దృష్టః
దేహి తన స్వగుణాలతో, క్రియాగుణాలతో, ఆత్మగుణాలతో అనేక స్థూల, సూక్ష్మ రూపాలను ఎంచుకుంటాడు. వాటి కలయికకు కారణమైన వాడొకరుగా కనిపిస్తాడు.
అనాద్యనన్తం కలిలస్య మధ్యే విశ్వస్య స్రష్టారమ్ అనేకరూపం విశ్వస్యైకం పరివేష్టితారం జ్ఞాత్వా దేవం ముచ్యతే సర్వపాశైః
ఆదిలేని, అంతులేని, కలుషితమైన లోకమధ్యంలో, అనేక రూపాలుగలవాడు, విశ్వాన్ని సృష్టించేవాడు, విశ్వాన్ని చుట్టుముట్టిన ఏకైక దేవుడిని తెలుసుకుంటే, అన్ని బంధాలనుండి విముక్తి కలుగుతుంది.
భావగ్రాహ్యమ్ అనీడాఖ్యం భావాభావకరం శివం కలాసర్గకరం దేవం యే విదుస్ తే జహుస్ తనుమ్
భావంతో గ్రహించదగిన, గూడు లేని, భావాభావాలను సృష్టించేవాడు, శివుడు, కలలను సృష్టించేవాడు అనే ఆ దేవుడిని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు శరీరాన్ని విడిచిపెడతారు.
స్వభావమ్ ఏకే కవయో వదన్తి కాలం తథాన్యే పరిముహ్యమానాః దేవస్యైష మహిమా తు లోకే యేనేదం భ్రామ్యతే బ్రహ్మచక్రమ్
కొంతమంది జ్ఞానులు ఈ సృష్టి సహజ స్వభావంతోనే జరుగుతుందని అంటారు; మరికొందరు కాలమే కారణమని భావిస్తారు; చాలా మంది అయోమయంలో ఉంటారు. కానీ ఈ లోకంలో బ్రహ్మచక్రాన్ని తిప్పే దైవ మహిమ ఇదే.
యేనావృతం నిత్యమ్ ఇదం హి సర్వం జ్ఞః కాలకాలో గుణీ సర్వవిద్యః తేనేశితం కర్మ వివర్తతే హ పృథివ్యాప్తేజోఽనిలఖాని చిన్త్యమ్
ఈ జగత్తు అంతా ఎప్పుడూ ఆ పరమాత్మ చేత ఆవృతమై ఉంటుంది. ఆయనే కాలానికి అధిపతి, అన్నిటిని తెలిసినవాడు, అన్ని లక్షణాలు కలవాడు. ఆయన చేతనే కర్మలు నడుస్తాయి. భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం — ఇవన్నీ మనం ధ్యానించవలసినవి.
తత్ కర్మ కృత్వా వినివర్త్య భూయస్ తత్త్వస్య తత్త్వేన సమేత్య యోగమ్ ఏకేన ద్వాభ్యాం త్రిభిర్ అష్టభిర్ వా కాలేన చైవాత్మగుణైశ్ చ సూక్ష్మైః
ఆ కర్మను చేసి, మళ్లీ దానిని వదిలిపెట్టి, సత్యాన్ని సత్యంతో తెలుసుకొని, ఏకంగా లేదా రెండు, మూడు, ఎనిమిది మార్గాల ద్వారా, కాలంతో, ఆత్మ యొక్క సూక్ష్మ లక్షణాలతో యోగాన్ని పొందవచ్చు.
ఆరభ్య కర్మాణి గుణాన్వితాని భావాంశ్ చ సర్వాన్ వినియోజయేద్ యః తేషామ్ అభావే కృతకర్మనాశః కర్మక్షయే యాతి స తత్త్వతో ఽన్యః
యవడు గుణాలతో కూడిన కర్మలను ప్రారంభించి, అన్ని భావాలను నియమిస్తాడో, వాటి లయమైన తర్వాత, చేసిన పనుల ఫలితాలు నశిస్తాయి. కర్మలు పూర్తిగా క్షీణించినప్పుడు, వేరే దేనికీ కాకుండా, నిజమైన తత్వాన్ని అతడు పొందుతాడు.
ఆదిః స సంయోగనిమిత్తహేతుః పరస్ త్రికాలాద్ అకలో ఽపి దృష్టః తం విశ్వరూపం భవభూతమ్ ఈడ్యం దేవం స్వచిత్తస్థమ్ ఉపాస్య పూర్వమ్
ఆయనే ఆదిమూర్తి, కలయికకు కారణమైన వాడు, మూడు కాలాలకు అతీతుడు, కాలానికి అతీతమైనవాడు. సర్వరూపుడైన, భవభూతికి మూలమైన, మనస్సులో స్థిరంగా ఉన్న ఆ దైవాన్ని ముందుగా పూజించాలి.
స వృక్షకాలాకృతిభిః పరో ఽన్యో యస్మాత్ ప్రపఞ్చః పరివర్తతే ఽయం ధర్మావహం పాపనుదం భగేశం జ్ఞాత్వాత్మస్థమ్ అమృతం విశ్వధామ
ఆయన వృక్షం, కాలం, రూపాలన్నింటికీ అతీతుడు. ఈ జగత్తు ఆయన వల్లే మార్పులకు లోనవుతోంది. ధర్మాన్ని ప్రసాదించే, పాపాన్ని తొలగించే, భగవంతుడైన, ఆత్మలో స్థిరంగా ఉన్న, అమృతస్వరూపుడైన, విశ్వధాముడైన ఆయనను తెలుసుకోవాలి.
తమ్ ఈశ్వరాణాం పరమం మహేశ్వరం తం దేవతానాం పరమం చ దైవతం పతిం పతీనాం పరమం పరస్తాద్ విదామ దేవం భువనేశమ్ ఈడ్యమ్
ప్రపంచంలోని ప్రభువులకు ప్రభువైన పరమేశ్వరుడిని, దేవతలకు దేవత అయిన పరమదైవతాన్ని, యజమానులకు యజమానుడైన పరమాత్మను, ఈ లోకానికి అధిపతిని, పూజించదగిన దైవాన్ని మేము తెలుసుకుంటాము.
న తస్య కార్యం కరణం చ విద్యతే న తత్సమశ్ చాభ్యధికశ్ చ దృశ్యతే పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞానబలక్రియా చ
ఆయనకు చేయవలసిన పని లేదు, చేయడానికి సాధనాలు కూడా లేవు. ఆయనకు సమానుడు లేదా అతిక్రమించినవాడు ఎవరూ లేరు. ఆయన శక్తి అనేక విధాలుగా వినిపిస్తుంది. జ్ఞానం, బలం, క్రియ — ఇవన్నీ ఆయన సహజ లక్షణాలు.
న తస్య కశ్చిత్ పతిర్ అస్తి లోకే న చేశితా నైవ చ తస్య లిఙ్గం స కారణం కరణాధిపాధిపో న చాస్య కశ్చిజ్ జనితా న చాధిపః
ఈ లోకంలో ఆయనకు యజమాని లేడు, పాలకుడు లేడు, గుర్తు కూడా లేదు. ఆయనే కారణం, సాధనాలకు, వాటి యజమానులకు అధిపతి. ఆయనకు సృష్టికర్త లేదా అధిపతి ఎవరూ లేరు.
యస్ తన్తునాభ ఇవ తన్తుభిః ప్రధానజైః స్వభావతః దేవ ఏకః స్వమ్ ఆవృణోతి స నో దధాద్ బ్రహ్మాప్యయమ్
యెలా తేనెటీగ తన తంతువులతో తనను తాను కప్పుకుంటుందో, అలాగే ఆ పరమాత్మ తన సహజ స్వభావంతో ప్రాధానికత నుంచి తంతువులను సృష్టించి తనను తాను కప్పుకుంటాడు. ఆ బ్రహ్మం మనకు రక్షణ కల్పించాలి.
ఏకో దేవః సర్వభూతేషు గూఢః సర్వవ్యాపీ సర్వభూతాన్తరాత్మా కర్మాధ్యక్షః సర్వభూతాధివాసః సాక్షీ చేతా కేవలో నిర్గుణశ్ చ
ఒకే పరమాత్మ అన్ని జీవుల్లో అంతర్గతంగా, అంతటా వ్యాపించి, అందరిలో అంతరాత్మగా, కర్మలకు అధిక్షణుడిగా, అందరిలో నివసించే వాడిగా, సాక్షిగా, చైతన్యంగా, ఒంటరిగా, గుణరహితుడిగా ఉంటాడు.
ఏకో వశీ నిష్క్రియాణాం బహూణామ్ ఏకం బీజం బహుధా యః కరోతి తమ్ ఆత్మస్థం యే ఽనుపశ్యన్తి ధీరాస్ తేషాం సుఖం శాశ్వతం నేతరేషాం
అచేతనమైన అనేకరూపాలకు అధిపతి, అనేక రూపాలను కలిగించే ఒకే విత్తనం. ఆ పరమాత్మను తనలో స్థిరంగా చూసే ధీరులకు శాశ్వతమైన ఆనందం లభిస్తుంది; ఇతరులకు కాదు.
నిత్యో నిత్యానాం చేతనశ్ చేతనానామ్ ఏకో బహూనాం యో విదధాతి కామాన్ తత్ కారణం సాంఖ్యయోగాధిగమ్యం జ్ఞాత్వా దేవం ముచ్యతే సర్వపాశైః
శాశ్వతులలో శాశ్వతుడు, చైతన్యవంతులలో చైతన్యవంతుడు, అనేకుల కోరికలను నెరవేర్చేవాడు. ఆ కారణాన్ని సాంఖ్యయోగాల ద్వారా తెలుసుకోవాలి. ఆ దైవాన్ని తెలుసుకుంటే అన్ని బంధనాల నుండి విముక్తి లభిస్తుంది.
న తత్ర సూర్యో భాతి న చన్ద్రతారకం నేమా విద్యుతో భాన్తి కుతో ఽయమ్ అగ్నిః తమ్ ఏవ భాన్తమ్ అనుభాతి సర్వం తస్య భాసా సర్వమ్ ఇదం విభాతి
అక్కడ సూర్యుడు ప్రకాశించడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కూడా వెలిగవు, ఈ మెరుపులు కూడా వెలిగవు, అగ్ని అయితే మరీ కాదు. ఆయన వెలుగు వల్లే అన్నీ ప్రకాశిస్తాయి; ఆయన కాంతితోనే ఈ జగత్తు వెలుగుతుంది.
ఏకో హంసో భువనస్యాస్య మధ్యే స ఏవాగ్నిః సలిలే సంనివిష్టః తమ్ ఏవ విదిత్వాతి మృత్యుమ్ ఏతి నాన్యః పన్థా విద్యతే ఽయనాయ
ఈ జగత్తు మధ్యలో ఉన్న ఏకహంస, నీటిలో స్థితమైన అగ్ని ఆయనే. ఆయనను మాత్రమే తెలుసుకుంటే మరణాన్ని దాటి పోవచ్చు; విముక్తికి వేరే మార్గం లేదు.
స విశ్వకృద్ విశ్వవిద్ ఆత్మయోనిర్ జ్ఞః కాలకాలో గుణీ సర్వవిద్యః ప్రధానక్షేత్రజ్ఞపతిర్ గుణేశః సంసారమోక్షస్థితిబన్ధహేతుః
ఆయనే సృష్టికర్త, అన్నిటిని తెలిసినవాడు, స్వయంభూ, కాలానికి అధిపతి, గుణాలు కలవాడు, సర్వజ్ఞుడు, ప్రాధానికానికి, క్షేత్రజ్ఞుడికి అధిపతి, గుణాల అధిపతి, సంసారం, మోక్షం, స్థితికి కారణమైనవాడు.
స తన్మయో హ్య్ అమృత ఈశసంస్థో జ్ఞః సర్వగో భువనస్యాస్య గోప్తా స ఈశే అస్య జగతో నిత్యమ్ ఏవ నాన్యో హేతుర్ విద్యత ఈశనాయ
ఆయన ఆ తత్వంతో కూడినవాడు, అమృతుడు, పరమాధికారంలో స్థితుడైనవాడు, అన్నిటిని తెలిసినవాడు, జగత్తుకు రక్షకుడు. ఈ లోకాన్ని శాశ్వతంగా పాలించే వాడు ఆయనే; పరిపాలనకు వేరే కారణం లేదు.
యో బ్రహ్మాణం విదధాతి పూర్వం యో వై వేదాంశ్ చ ప్రహిణోతి తస్మై తం హ దేవమ్ ఆత్మబుద్ధిప్రకాశం ముముక్షుర్ వై శరణమ్ అహం ప్రపద్యే
బ్రహ్మను మొదట సృష్టించినవాడు, వేదాలను అతనికి ప్రసాదించినవాడు — ఆ దైవాన్ని, ఆత్మజ్ఞానాన్ని వెలిగించే వాడిని, మోక్షాన్ని కోరుతూ నేను శరణు వెళ్తాను.
నిష్కలం నిష్క్రియం శాన్తం నిరవద్యం నిరఞ్జనమ్ అమృతస్య పరం సేతుం దగ్ధేన్ధనమ్ ఇవానలమ్
భాగాలు లేని, క్రియలు లేని, నిశ్శబ్దంగా ఉండే, ఎలాంటి మచ్చలూ లేని, నిష్కళంకమైన, అమృతానికి పరమమైన దారి, ఇంధనం పూర్తిగా కాలిపోయిన అగ్నిలా ఉండే ఆ పరమాత్మ.
యదా చర్మవద్ ఆకాశం వేష్టయిష్యన్తి మానవాః తదా దేవమ్ అవిజ్ఞాయ దుఃఖస్యాన్తో భవిష్యతి
మనుషులు ఆకాశాన్ని తోలుగా చుట్టగలిగినప్పుడు, ఆ దైవాన్ని తెలుసుకోకుండానే బాధలకు అంతం వస్తుంది.