సమానే వృక్షే పురుషో నిమగ్నో అనీశయా శోచతి ముహ్యమానః జుష్టం యదా పశ్యత్య్ అన్యమ్ ఈశం అస్య మహిమానమ్ ఇతి వీతశోకః
అదే చెట్టులో మనిషి, శక్తిలేక, మునిగిపోయి, బాధతో అయోమయంగా ఉంటాడు; అతడు మరొకరిని, ఆ పరమేశ్వరుని మహిమను చూసినప్పుడు, దుఃఖాన్ని దాటి శాంతిని పొందుతాడు.
ఋచో అక్షరే పరమే వ్యోమన్ యస్మిన్ దేవా అధి విశ్వే నిషేధుః యస్ తన్ న వేద కిమ్ ఋచా కరిష్యతి య ఇత్ తద్ విదుస్ త ఇమే సమాసతే
అక్షరమైన పరమాకాశంలో, అందరు దేవతలు నివసించే చోట, దానిని ఎవరూ తెలియకపోతే వేదమంత్రాలు ఏమి చేయగలవు? దాన్ని తెలిసినవారు అక్కడ చేరుతారు.
ఛన్దాంసి యజ్ఞాః క్రతవో వ్రతాని భూతం భవ్యం యచ్ చ వేదా వదన్తి అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ తస్మింశ్ చాన్యో మాయయా సంనిరుద్ధః
ఛందస్సులు, యజ్ఞాలు, క్రతువులు, వ్రతాలు, గతం, భవిష్యత్తు, వేదాలు చెప్పింది—ఇవన్నీ మాయావాది ఈ జగత్తుగా సృష్టిస్తాడు; మరొకరు ఆ మాయలో బందిపడతారు.
మాయాం తు ప్రకృతిం విద్యాన్ మాయినం తు మహేశ్వరం తస్యావయవభూతైస్ తు వ్యాప్తం సర్వం ఇదం జగత్
మాయను ప్రకృతిగా, మాయావంతుడిని మహేశ్వరుడిగా తెలుసుకో. ఆయన అవయవాలతో ఈ జగత్తంతా వ్యాపించింది.
యో యోనిం-యోనిమ్ అధితిష్ఠత్య్ ఏకో యస్మిన్న్ ఇదం సం చ వి చైతి సర్వమ్ తమ్ ఈశానం వరదం దేవమ్ ఈడ్యం నిచాయ్యేమాం శాన్తిమ్ అత్యన్తమ్ ఏతి
ప్రతి గర్భాన్ని ఏకైకుడు అధిపతిగా ఉంటాడు; అందులోనే ఈ సృష్టి కదిలి, నిలుస్తుంది. ఆ వరదాత, పూజ్యమైన దేవునికి నమస్కరిస్తే పరమశాంతిని పొందుతారు.
యో దేవానాం ప్రభవశ్ చోద్భవశ్ చ విశ్వాధికో రుద్రో మహర్షిః హిరణ్యగర్భం పశ్యత జాయమానం స నో బుద్ధ్యా శుభయా సంయునక్తు
దేవతలకు మూలమూ, ఆది కూడా, అందరికంటే గొప్పవాడు, రుద్రుడు, మహర్షి—హిరణ్యగర్భుని జన్మించడాన్ని చూడు; ఆయన మమ్మల్ని మంగళమైన బుద్ధితో కలిపించుగాక.
యో దేవానామ్ అధిపో యస్మింల్ లోకా అధిశ్రితాః య ఈశే అస్య ద్విపదశ్ చతుష్పదః కస్మై దేవాయ హవిషా విధేమ
దేవతలకు అధిపతి, లోకాలు ఆయనలో ఆధారపడి ఉన్నాయి; ద్విపదులు, చతుష్పదులను ఆయన పాలిస్తాడు. ఏ దేవునికి హవిస్సు సమర్పించాలి?
సూక్ష్మాతిసూక్ష్మం కలిలస్య మధ్యే విశ్వస్య స్రష్టారమ్ అనేకరూపం విశ్వస్యైకం పరివేష్టితారం జ్ఞాత్వా శివం శాన్తిమ్ అత్యన్తమ్ ఏతి
అతి సూక్ష్మమైన, కలవరంలో మధ్యలో ఉన్న, అనేక రూపాల సృష్టికర్త, జగత్తును చుట్టిపడే ఏకైకుడు—ఆ శివుని తెలుసుకుంటే పరమశాంతిని పొందుతారు.
స ఏవ కాలే భువనస్య గోప్తా విశ్వాధిపః సర్వభూతేషు గూఢః యస్మిన్ యుక్తా బ్రహ్మర్షయో దేవతాశ్ చ తమ్ ఏవం జ్ఞాత్వా మృత్యుపాశాంశ్ ఛినత్తి
కాలంలో జగత్తుకు రక్షకుడు, విశ్వాధిపతి, ప్రతి భూతంలో గుప్తంగా ఉన్నవాడు; బ్రహ్మర్షులు, దేవతలు ఆయనలో ఏకమవుతారు. ఆయనను తెలుసుకుంటే మరణ బంధాలు తెరుచుకుంటాయి.
ఘృతాత్ పరం మణ్డమ్ ఇవాతిసూక్ష్మం జ్ఞాత్వా శివం సర్వభూతేషు గూఢం విశ్వస్యైకం పరివేష్టితారం జ్ఞాత్వా దేవం ముచ్యతే సర్వపాశైః
నెయ్యి కన్నా సూక్ష్మమైన, అన్ని భూతాలలో గుప్తంగా ఉన్న శివుని తెలుసుకుంటే, జగత్తును చుట్టిపడే దేవుని తెలుసుకుంటే, అన్ని బంధాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.
ఏష దేవో విశ్వకర్మా మహాత్మా సదా జనానాం హృదయే సంనివిష్టః హృదా మనీషా మనసాభికౢప్తో య ఏతద్ విదుర్ అమృతాస్ తే భవన్తి
ఈ దేవుడు, జగత్తు సృష్టికర్త, మహాత్ముడు, ఎప్పుడూ ప్రజల హృదయాల్లో స్థితి చెందాడు. హృదయం, బుద్ధి, మనసుతో ఆయనను చేరవచ్చు. దీన్ని తెలిసినవారు అమృతత్వాన్ని పొందుతారు.
యదాతమస్ తన్ న దివా న రాత్రిర్ న సన్ న చాసచ్ ఛివ ఏవ కేవలః తద్ అక్షరం తత్ సవితుర్ వరేణ్యం ప్రజ్ఞా చ తస్మాత్ ప్రసృతా పురాణీ
ఆ అంధకారం ఉన్నప్పుడు, అక్కడ పగలు లేదు, రాత్రి లేదు, సత్తా లేదు, అసత్తా లేదు; శివుడే ఒక్కడు. అదే అక్షరం, అదే సవితృలో శ్రేష్ఠమైనది, పురాతన జ్ఞానం దానినుంచి పుట్టింది.
నైనమ్ ఊర్ధ్వం న తిర్యఞ్చం న మధ్యే పరిజగ్రభత్ న తస్య ప్రతిమా అస్తి యస్య నామ మహద్ యశః
ఆయనను ఎవరూ పైకి, అడ్డంగా, మధ్యలో ఎక్కడా పట్టుకోలేరు. ఆయనకు పోలికే లేదు. ఆయన పేరే మహత్తరమైన కీర్తి కలిగినది.
న సందృశే తిష్ఠతి రూపమ్ అస్య న చక్షుషా పశ్యతి కశ్చనైనం హృదా హృదిస్థం మనసా య ఏనమ్ ఏవం విదుర్ అమృతాస్ తే భవన్తి
ఆయన రూపం కనబడదు, ఎవ్వరూ కన్నుతో చూడలేరు. హృదయంలో ఉండే ఆ పరమాత్మను మనసుతో, హృదయంతో తెలుసుకున్నవారు అమరులవుతారు.
అజాత ఇత్య్ ఏవం కశ్చిద్ భీరుః ప్రపద్యతే రుద్ర యత్ దక్షిణం ముఖమ్ తేన మాం పాహి నిత్యమ్
పుట్టుక లేని వాడని భావించి, భయపడే కొంతమంది ఆయనను ఆశ్రయిస్తారు. ఓ రుద్రా! నీ మంగళకరమైన ముఖంతో నన్ను ఎప్పుడూ కాపాడు.
మా నస్ తోకే తనయే మా న ఆయుషి మా నో గోషు మా నో అశ్వేషు రీరిషః వీరాన్ మా నో రుద్ర భామితో వధీర్ హవిష్మన్తః సదమ్ ఇత్ త్వా హవామహే
మా పిల్లలకు, మా ఆయుష్కు, మా పశువులకు, మా గుర్రాలకు హాని చేయవద్దు. ఓ రుద్రా! మా వీరులను నాశనం చేయవద్దు. మేము ఎప్పుడూ నిన్ను హవిసులతో పిలుస్తూ ఉంటాము.
ద్వే అక్షరే బ్రహ్మపరే త్వ్ అనన్తే విద్యావిద్యే నిహితే యత్ర గూఢే క్షరం త్వ్ అవిద్యా హ్య్ అమృతం తు విద్యా విద్యావిద్యే ఈశతే యస్ తు సో ఽన్యః
రెండు నిత్యమైన అక్షరాలు ఉన్నాయు — పరబ్రహ్మం, అనంతమైనది. వాటిలో జ్ఞానం, అజ్ఞానం దాగి ఉన్నాయి. నశించేది అజ్ఞానం, అమృతమైనది జ్ఞానం. ఆ రెండు మీద అధిపతి వేరే వాడే.
యో యోనిం యోనిమ్ అధితిష్ఠత్య్ ఏకో విశ్వాని రూపాణి యోనీశ్ చ సర్వాః ఋషిం ప్రసూతం కపిలం యస్ తమ్ అగ్రే జ్ఞానైర్ బిభర్తి జాయమానం చ పశ్యేత్
ప్రతి యోనికి అధిపతిగా ఉన్న వాడు ఒక్కడే. అన్ని రూపాలు, అన్ని యోనులను ఆయనే సృష్టిస్తాడు. ఆదిలో జన్మించిన కపిల మహర్షిని జ్ఞానంతో పోషించేవాడు కూడా ఆయనే. జన్మించేవాడిని కూడా ఆయనే చూస్తాడు.
ఏకైకం జాలం బహుధా వికుర్వన్న్ అస్మిన్ క్షేత్రే సంహరత్య్ ఏష దేవః భూయః సృష్ట్వా పతయస్ తథేశః సర్వాధిపత్యం కురుతే మహాత్మా
ప్రతి జాలాన్ని అనేక విధాలుగా చేసేవాడు ఈ లోకంలో ఉన్న దేవుడు. వాటిని తిరిగి తనలోకి తీసుకుంటాడు. మళ్లీ సృష్టించి, ప్రభువులకూ ప్రభువుగా, మహాత్ముడై, అన్నిటికీ అధిపతిగా ఉంటాడు.
సర్వా దిశ ఊర్ధ్వమ్ అధశ్ చ తిర్యక్ ప్రకాశయన్ భ్రాజతే యద్ వానడ్వాన్ ఏవం స దేవో భగవాన్ వరేణ్యో యోనిస్వభావాన్ అధితిష్ఠత్య్ ఏకః
అన్నీ దిశల్లో, పైకి, కిందకి, అడ్డంగా ప్రకాశిస్తూ, సూర్యుడిలా వెలిగే ఆ దేవుడు, భగవంతుడు, శ్రేష్ఠుడు, అన్ని యోనుల స్వభావాల మీద ఒక్కడే అధిపతిగా ఉంటాడు.
యచ్ చ స్వభావం పచతి విశ్వయోనిః పాచ్యాంశ్ చ సర్వాన్ పరిణామయేద్ యః సర్వమ్ ఏతద్ విశ్వమ్ అధితిష్ఠత్య్ ఏకో గుణాంశ్ చ సర్వాన్ వినియోజయేద్ యః
ప్రపంచ యోని తన స్వభావాన్ని పక్వం చేస్తుంది, అన్నిటినీ మార్చుతుంది. ఈ విశ్వాన్ని ఒక్కడే పాలించేవాడు, అన్ని గుణాలను కేటాయించేవాడు కూడా ఆయనే.
తద్ వేదగుహ్యోపనిషత్సు గూఢం తద్ బ్రహ్మా వేదతే బ్రహ్మయోనిం యే పూర్వం దేవా ఋషయశ్ చ తద్ విదుస్ తే తన్మయా అమృతా వై బభూవుః
వేదాంత రహస్యాల్లో దాగి ఉన్న ఆ పరబ్రహ్మాన్ని బ్రహ్మా తెలుసుకున్నాడు. పూర్వం దేవతలు, ఋషులు దాన్ని తెలుసుకుని, దానితో ఏకమై అమరులయ్యారు.
గుణాన్వయో యః ఫలకర్మకర్తా కృతస్య తస్యైవ స చోపభోక్తా స విశ్వరూపస్ త్రిగుణస్ త్రివర్త్మా ప్రాణాధిపః సంచరతి స్వకర్మభిః
గుణాలతో కూడి, ఫలకర్మలు చేసే వాడు, వాటిని అనుభవించే వాడు, అనేక రూపాలుగలవాడు, మూడు గుణాలుగలవాడు, మూడు మార్గాల్లో నడిచేవాడు, ప్రాణాధిపతి, తన కర్మలతో సంచరిస్తాడు.
అఙ్గుష్ఠమాత్రో రవితుల్యరూపః సంకల్పాహంకారసమన్వితో యః బుద్ధేర్ గుణేనాత్మగుణేన చైవ ఆరాగ్రమాత్రో హ్య్ అవరో ఽపి దృష్టః
అంగుళంత పరిమాణంలో, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రూపంలో, సంకల్పం, అహంకారం కలిగి, బుద్ధి గుణంతో, స్వగుణంతో కూడి, వెంట్రుక చివరంత చిన్నదిగా కూడా కనిపిస్తాడు.
వాలాగ్రశతభాగస్య శతధా కల్పితస్య చ భాగో జీవః స విజ్ఞేయః స చానన్త్యాయ కల్పతే
జీవుడు వెంట్రుక చివరను వంద భాగాలుగా చేసి, వాటిని మళ్లీ వంద భాగాలుగా చేసినంత చిన్నవాడు. అయినా, అతడు అనంతత్వానికి యోగ్యుడు.
నైవ స్త్రీ న పుమాన్ ఏష న చైవాయం నపుంసకః యద్ యచ్ ఛరీరమ్ ఆదత్తే తేన తేన స యుజ్యతే
ఆయన స్త్రీ కాదు, పురుషుడు కాదు, నపుంసకుడు కూడా కాదు. ఏ శరీరాన్ని ధరించాడో, దానితో ఆయనే ఏకమవుతాడు.
సంకల్పనస్పర్శనదృష్టిమోహైర్ గ్రాసామ్బువృష్ట్యా చాత్మవివృద్ధిజన్మ కర్మానుగాన్య్ అనుక్రమేన దేహీ స్థానేషు రూపాణ్య్ అభిసంప్రపద్యతే
సంకల్పం, స్పర్శ, చూపు, మాయ, ఆహారం, నీరు, వర్షం ద్వారా, కర్మను అనుసరించి, ఆత్మ శరీరంలో జన్మించి పెరుగుతుంది. క్రమంగా వివిధ స్థలాల్లో రూపాలను పొందుతుంది.
స్థూలాని సూక్ష్మాణి బహూని చైవ రూపాణి దేహీ స్వగుణైర్ వృణోతి క్రియాగుణైర్ ఆత్మగుణైశ్ చ తేషాం సంయోగహేతుర్ అపరో ఽపి దృష్టః
దేహి తన స్వగుణాలతో, క్రియాగుణాలతో, ఆత్మగుణాలతో అనేక స్థూల, సూక్ష్మ రూపాలను ఎంచుకుంటాడు. వాటి కలయికకు కారణమైన వాడొకరుగా కనిపిస్తాడు.
అనాద్యనన్తం కలిలస్య మధ్యే విశ్వస్య స్రష్టారమ్ అనేకరూపం విశ్వస్యైకం పరివేష్టితారం జ్ఞాత్వా దేవం ముచ్యతే సర్వపాశైః
ఆదిలేని, అంతులేని, కలుషితమైన లోకమధ్యంలో, అనేక రూపాలుగలవాడు, విశ్వాన్ని సృష్టించేవాడు, విశ్వాన్ని చుట్టుముట్టిన ఏకైక దేవుడిని తెలుసుకుంటే, అన్ని బంధాలనుండి విముక్తి కలుగుతుంది.
భావగ్రాహ్యమ్ అనీడాఖ్యం భావాభావకరం శివం కలాసర్గకరం దేవం యే విదుస్ తే జహుస్ తనుమ్
భావంతో గ్రహించదగిన, గూడు లేని, భావాభావాలను సృష్టించేవాడు, శివుడు, కలలను సృష్టించేవాడు అనే ఆ దేవుడిని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు శరీరాన్ని విడిచిపెడతారు.