மெய்யான அந்த இறைவன், அனைத்தையும் உருவாக்கும் மகான்மா, எல்லா உயிர்களின் இதயங்களில் எப்போதும் நிலைபெற்றிருக்கிறார். அந்த இறைவனை மனம், புத்தி, சிந்தனை ஆகியவற்றின் மூலம் அடைய முடியும்; இதை உணர்ந்தவர்கள் மரணத்தைத் தாண்டி அமரராகிறார்கள். அந்த இருள் நிலவும்போது, அங்கே பகலும் இல்லை, இரவும் இல்லை; இருப்பதும் இல்லை, இல்லாததும் இல்லை; அங்கு சிவன் மட்டும் தான் இருக்கிறார். அவர் அழியாதவன், எல்லாவற்றிலும் சிறந்தவன், பழங்கால ஞானம் அவனிடமிருந்து எழுகிறது. அவரை மேலோ, கீழோ, நடுவிலோ யாரும் பற்றிக்கொள்ள முடியவில்லை; அவருக்கு ஒப்பான வடிவம் எதுவும் இல்லை; அவரது பெயரே பெரிய புகழுடையது. அவரது உருவம் கண்களுக்கு புலப்படுவதில்லை; யாரும் கண்களால் அவரை காண முடியாது. ஆனால், மனம் மற்றும் சிந்தனையில் உறையும் அவரை உணர்ந்தவர்கள் மரணமில்லாத நிலையை அடைகிறார்கள். ஒரு அச்சமுள்ளவன், “அவனே பிறவியில்லாதவன்” என்று எண்ணி, அவனிடம் சரணாகதி அடைகிறான். “ஓ ருத்ரா! உமது மங்களகரமான முகத்தால் எப்போதும் என்னை காப்பாற்றுவாயாக!” என்று வேண்டுகிறான். “எங்கள் பிள்ளைகளை, ஆயுளையும், மாடுகளையும், குதிரைகளையும் தீங்கு செய்ய வேண்டாம்; ஓ புகழ்பெற்ற ருத்ரா! எங்கள் வீரர்களை வீழ்த்த வேண்டாம்; நாங்கள் எப்போதும் உமக்கு ஹவனங்கள் செய்து வேண்டுகிறோம்,” என்று பக்தர்கள் பிரார்த்திக்கிறார்கள். இரண்டு நித்தியமான எழுத்துக்கள் உள்ளன—பரபிரம்மமும், அந்தமில்லாததும்; இதில் ஞானமும் அறியாமையும் மறைந்துள்ளன. அறியாமை அழிவைத் தரும், ஞானம் அமரத்துவத்தைத் தரும்; இவை இரண்டையும் ஆளும் ஒருவர் வேறு. அனைத்து கருவறைகளுக்கும் தலைவராக இருப்பவர், எல்லா உருவங்களையும், கருவறைகளையும் உருவாக்குபவர், ஆதியில் பிறந்த முனிவர் கபிலரை ஞானத்துடன் நிலைநிறுத்துபவர், பிறப்பை அறிவார். இந்த உலகத்தில் ஒவ்வொரு வலைத்தையும் பலவகைப்படுத்தி, இறைவன் அவற்றை மீண்டும் மீண்டும் இழுத்து விடுகிறார்; அவர் எல்லா தேவாதிதேவர்களின் தலைவன், மகாத்மா, எல்லாவற்றையும் ஆளும் சுவாமி. சூரியனைப் போல, எல்லா திசைகளிலும் பிரகாசித்து, மேலிலும் கீழிலும், எங்கும் ஒளிவிடும் அந்த புனிதமான இறைவன், எல்லா கருவறைகளையும் தனக்கே உரியவாறு நடத்துகிறார். பிரபஞ்சத்தின் கருவறை தன் இயல்பை உண்டாக்கி, எல்லாவற்றையும் மாற்றுகிறது; அந்த ஒருவன் தான் இந்த உலகத்தை ஆளும் தலைவர்; எல்லா குணங்களையும் அவர் நியமிக்கிறார். அந்த ரகசிய உபநிஷத்துகளில் மறைந்திருக்கும் பரம்பொருளை, பிரம்மா அதனைத் தன் மூலமாக அறிவார்; முன்பு அதை அறிந்த தேவர்கள், முனிவர்கள், அதனுடன் ஒன்றாகி அமரரானார்கள். குணங்களோடு கூடியவன், செய்கைகளையும் அதன் பலன்களையும் அனுபவிப்பவன், பல வடிவங்கள் கொண்டவன், மூன்று குணங்களும் பாதைகளும் கொண்டவன், உயிரின் அதிபதி, தன் கர்மப்படி நடக்கிறான். அங்குலளவு பெரியவன், சூரியனைப் போல் பிரபை உடையவன், சித்தமும் அஹங்காரமும் கொண்டவன், புத்தியின் குணத்தாலும் தனக்கே உரித்தான குணத்தாலும், மிகச் சிறியதாக, முடியின் நுனியில் காணப்படுகிறான். உயிர் என்பது முடியின் நுனியை நூறு பாகங்களாகப் பிரித்து, அதிலிருந்து மீண்டும் நூறு பாகம் எடுத்த அளவுக்கு மிகச்சிறியது; ஆனாலும் அது எல்லாவற்றையும் ஆக்கவல்லது. அவன் பெண்ணும் அல்ல, ஆணும் அல்ல, நடுநிலையும் அல்ல; அவன் எந்த உடலை எடுத்துக்கொண்டாலும், அதனுடன் ஒன்றாகி செய்கிறான். இச்சை, தொடுதல், பார்வை, மயக்கம், உணவு, நீர், மழை ஆகியவற்றின் மூலம், உடல் கொண்ட உயிர், தன் கர்மத்தைப் பின்பற்றி பிறந்து வளர்கிறான்; பின்னர் பல இடங்களில் பல வடிவங்களை எடுக்கிறான். உடல் கொண்ட உயிர், தன் குணங்களாலும், செய்கைகளாலும், தன்னுடைய தன்மையாலும், பல கோர்ப்பும் நுண்மையான வடிவங்களையும் தேர்ந்தெடுக்கிறான்; அந்த ஒன்றுதான் அவற்றை இணைக்கும் காரணம். ஆதியில்லாத, முடிவில்லாத, உலகத்தை உருவாக்கும், பல வடிவங்கள் கொண்ட, பிரபஞ்சத்தை முழுவதும் சூழ்ந்த ஒரே ஆண்டவரை அறிந்தால், எல்லா பந்தங்களிலிருந்தும் விடுதலை பெறலாம். “உயிருடனும் பொருளுடனும் தொடர்புடைய, இருப்பும் இல்லாததும் உருவாக்கும், பக்தர்களால் அறியப்படும், பாகங்களை உருவாக்கும், அந்த மங்களகரமான இறைவனை அறிந்தவர்கள், உடலை விட்டு விடுகிறார்கள்.” சில ஞானிகள் இயற்கையைப் பற்றி பேசுகிறார்கள், சிலர் காலத்தை; ஆனால் பலர் குழப்பத்திலிருப்பவர்கள். ஆனால், இந்த உலகமும், பிரம்மனின் சக்கரமும் சுழலும் அந்த தெய்வத்தின் மகத்துவமே இதற்குக் காரணம். இந்த அனைத்தையும் எப்போதும் சூழ்ந்திருப்பவர், அவர் அறிஞர், காலத்தின் அதிபதி, குணங்களுடன் கூடியவர், எல்லாம் அறிந்தவர்; அவரால் செயல் நடைபெறுகிறது; பூமி, நீர், தீ, காற்று, ஆகாயம் ஆகியவை தியானிக்கப்பட வேண்டும். அவர் அந்த செயலை செய்து, மீண்டும் தன்னைத் தானே இழுத்து, உண்மையின் சாரத்துடன் ஒன்றாகி, ஒன்று, இரண்டு, மூன்று, எட்டு வழிகளால், காலத்தாலும், உயிரின் நுண்மையான குணங்களாலும் ஒன்றாகிறார். குணங்களுடன் கூடிய செயல்களைத் தொடங்கி, எல்லா நிலைகளையும் வகுத்து, அதை நிறைவு செய்தபின், செய்த செயல்களும் அழிகின்றன; செயல் தீர்ந்ததும், அவர் உண்மையான சாரத்தை அடைகிறார், வேறு எதுவும் இல்லை. அவர் தான் ஆதியம், சங்கமத்தின் காரணம், காரணத்தின் காரணம்; மூன்று காலத்தையும் தாண்டியவர், ஆனாலும் காலத்துக்கு அப்பாற்பட்டவர்; எல்லா வடிவங்களும் கொண்ட, இருப்பின் மூலமான, தகுதியான தெய்வத்தை, மனதில் நிலைநிறுத்தி முதலில் பூஜிக்க வேண்டும். அவர் மரம், காலம், வடிவம் என்பவற்றைத் தாண்டியவர்; இந்த உலகம் அவரிடமிருந்து மாற்றம் அடைகிறது; அத்யாயமான, தர்மத்தையும், பாவத்தையும் நீக்கும், உள்ளார்ந்த, அமரமான, எல்லாவற்றிற்கும் ஆதாரமான ஆண்டவரை அறிந்தால், விடுதலை பெறலாம். நாம் அந்த எல்லா ஆண்டவர்களிலும் உயர்ந்த பரமாத்மாவை அறிகிறோம்; எல்லா தெய்வங்களிலும் உயர்ந்த தெய்வத்தை, எல்லா ஆண்டவர்களிலும் தலைவனை, உலகின் ஆண்டவரை, பூஜிக்கத் தகுதியான தெய்வத்தை நாம் அறிகிறோம். அவருக்கு வேலை இல்லை, கருவி இல்லை; அவருக்கு சமனோ, மேலோ யாரும் இல்லை; அவரது பரமசக்தி பலவகை; ஞானமும், வலிமையும், செயலும் அவருக்கே சொந்தம். அவருக்கு இந்த உலகில் எவரும் தலைவரல்ல, ஆளும் அதிகாரியும் இல்லை; அவருக்கு அடையாளம் இல்லை; அவர் தான் காரணம், கருவிகளுக்கும், அவர்களின் தலைவர்களுக்கும் ஆண்டவர்; அவருக்கு உருவாக்குபவரோ, மேலாளரோ இல்லை. ஒரு சிலந்தி தன் நூலால் தன்னை மூடுவது போல, அந்த ஒரே தெய்வம் தன் இயல்பால், முதன்மை காரணத்திலிருந்து தோன்றிய நூல்களால் தன்னை மூடுகிறான்; அந்த பரபிரம்மம் எங்களைப் பாதுகாக்க வேண்டும். அந்த ஒரே தெய்வம் எல்லா உயிர்களிலும் மறைந்திருப்பவர், எல்லாவற்றிலும் ஊடுருவியவர், உள்ளார்ந்த ஆன்மா, செயல்களின் சாட்சி, உயிர்களின் உள்ளுணர்வு, தனித்துவம் கொண்டவர், குணமற்றவர். அசைவற்ற பலவற்றுள் ஒரே அரசன், பல வடிவங்களை உருவாக்கும் விதை; அவரை தன்னுள் நிலைநிறுத்தி பார்க்கும் ஞானிகள், நிலையான ஆனந்தத்தை அடைகிறார்கள்; மற்றவர்கள் அல்ல. அவர் நித்தியர்களில் நித்தியன், சிந்தனையுள்ளவர்களில் சிந்தனையுள்ளவன், பலரின் ஆசைகளை நிறைவேற்றுபவர்; அந்த காரணத்தை சாங்கியமும் யோகாவும் மூலம் அறிய வேண்டும்; தெய்வத்தை அறிந்தால் பந்தங்கள் அனைத்தும் தீரும். அங்கே சூரியன் பிரகாசிக்கவில்லை, நிலவும் நட்சத்திரங்களும் இல்லை, மின்னலும் இல்லை, தீயும் இல்லை; அவனது ஒளியால் மட்டும் எல்லாம் பிரகாசிக்கிறது; அவனது ஒளியால் எல்லாம் ஒளிவிடுகிறது. இந்த உலகின் நடுவில் ஒரே ஹம்ஸன், நீரில் நிலைபெற்ற தீயாக இருக்கிறான்; அவனை மட்டும் அறிந்தால், மரணத்தைத் தாண்டி விடலாம்; விடுதலிக்கு வேறு வழி இல்லை. அவர் அனைத்தையும் உருவாக்குபவர், அனைத்தையும் அறிந்தவர், தன்னால் பிறந்தவர், காலத்தின் அதிபதி, குணங்களுடன் கூடியவர், எல்லாம் அறிந்தவர், மூலபிரகிருதியின் ஆண்டவர், க்ஷேத்திரத்தை அறிந்தவர், குணங்களின் ஆண்டவர், பந்தம், விடுதலை, இருப்பின் காரணம். அவர் அதிலிருந்து ஆனவர், அமரர், ஆட்சியில் நிலைபெற்றவர், அனைத்தையும் அறிந்தவர், எங்கும் நிறைந்தவர், இந்த உலகின் பாதுகாவலர்; அவர் இந்த பிரபஞ்சத்தை எப்போதும் ஆள்கிறார்; ஆட்சிக்கு வேறு காரணம் இல்லை. பிரம்மாவை முதலில் உருவாக்கியவர், வேதங்களை அவனுக்கே வழங்கியவர்—அந்த தெய்வத்தையே, ஆன்ம ஞானத்தையும் அறிவையும் வெளிப்படுத்துபவரை, விடுதலை வேண்டி நான் சரணடைகிறேன். அவருக்கு பாகங்கள் இல்லை, செயல் இல்லை, அமைதி, குற்றமின்மை, களங்கமின்மை, அமரத்துவத்திற்கு உயர்ந்த பாலம்; எரியூட்டும் மரம் தீர்ந்த பின்பு இருக்கும் தீ போல். மனிதர்கள் ஆகாயத்தை ஒரு தோலைப் போல் சுற்றிக் கட்டும் நாளில், தெய்வத்தை அறியாமல், துக்கத்தின் முடிவை அடைவார்கள். — இவ்வாறு, உபநிஷத்துகள் இறைவனின் மகிமையையும், உயிரின் இயல்பையும், விடுதலியின் பாதையையும், உண்மையான ஆனந்தத்தின் அடைவையும் எளிமையாகவும், ஆழமாகவும் விவரிக்கின்றன.