नवद्वारयुक्ते पुर्यां देहधारिणः हंसः क्रीडया बहिः सञ्चरति। स एव स्थावरजङ्गमस्य सर्वस्य जगतोऽधिपः। तस्य न हस्तौ न पादौ, तथापि स शीघ्रः गृहीत्वा सञ्चरति; नेत्रैः विना पश्यति, कर्णैः विना शृणोति। ज्ञेयम् सर्वं स जानाति, किन्तु तं न कश्चन जानाति; स एव अग्रः महापुरुषः इति कथ्यते। आत्मा अतीव सूक्ष्मः सूक्ष्मात्, महतः महतः, सर्वस्य प्राणिनः हृदयान्तः गूढः। यः कामशोकविवर्जितः, मनःशुद्ध्या भगवतो महिमानं पश्यति। अहम् एतं अजम् अनादिम् सर्वव्यापिनम् आत्मानं वेद्मि; ब्रह्मविदः तं जन्मनः समाप्तिं, नित्यम् इति घोषयन्ति। एको वर्णहीनः शक्तिसंयोगेन विविधवर्णान् धारयति, नानार्थान् स्थापयति, विश्वस्य अन्तरे सञ्चरति च। स देवः शुभबुद्ध्या अस्मान् युनक्तु। स एव अग्निः, स सूर्यः, स वायुः, स चन्द्रः; स एव तेजस्वी, स ब्रह्मा, स आपः, स प्रजापतिः। त्वं स्त्री, त्वं पुरुषः; त्वं बालः, त्वं कन्या; त्वं वृद्धः दण्डधारी; त्वं जातः, सर्वत्रवदनः भूत्वा। कृष्णः, पिङ्गः, हरितः, रक्तनेत्रः, विद्युत्सम्भूतः, ऋतवः, समुद्रः—अनादिः, विशालः, यस्मात् सर्वलोकाः उत्पन्नाः। अजः रक्तः, श्वेतः, कृष्णः, समानरूपाणि बहूनि प्राणीन् सृजति; एकः अजः तां उपभुञ्ज्य उपविशति, अपरः अजः तां त्यजति। द्वौ मित्रौ, एकवृक्षे, समन्वितौ, तिष्ठतः; एकः मधुरफलम् उपभुञ्ज्यति, अपरः न उपभुञ्ज्य दृष्ट्वा तिष्ठति। तस्मिन्नेव वृक्षे, पुरुषः, अवलीनः, अशक्तः, शोकयुक्तः, मोहितः भवति; यदा स अन्यम् ईश्वरम् च तस्य महिमानं पश्यति, तदा शोकात् विमुक्तः भवति। अक्षरस्य परमव्योम्नि, यत्र सर्वे देवाः स्थिताः, यदि तत् न वेद, किम् स्तोत्रैः? ये विदुः, तत्र मिलन्ति। स्तोत्राणि, यज्ञाः, कर्माणि, व्रतानि, भूतम्, भविष्यत्, वेदवाक्यं—एतत् सर्वं मायावी विश्वरूपं करोति, अन्यः तस्य मायया बद्धः। मायां प्रकृतिं विद्यात्, मायिनं महेश्वरं; तस्य अंशैः इदं विश्वं व्याप्यते। स एव सर्वयोन्यधिपः; तस्मिनि सर्वम् सञ्चरति, तिष्ठति च। तं वरदं, पूज्यं ईश्वरं नमस्कृत्य, परमशान्तिं प्राप्नोति। स देवतानां स्रोतः, आदिः, महत्तरः, रुद्रः, महर्षिः; हिरण्यगर्भः तस्य जन्मं पश्यन्ति; स शुभबुद्ध्या अस्मान् युनक्तु। स देवतानां अधिपः, यस्मिनि लोकाः स्थिताः; द्विपदाम्, चतुष्पदाम् अधिपः; कस्मै देवाय हविः दद्यात्? अतीव सूक्ष्मः, मोहमध्ये, विश्वस्य स्रष्टा, नानारूपः, सर्वं व्याप्य; शिवं ज्ञात्वा, परमशान्तिं प्राप्नोति। स कालस्य विश्वरक्षकः, सर्वाधिपः, सर्वभूतेषु गूढः; यस्मिनि ऋषयः, देवाः च एकत्रिताः; तं ज्ञात्वा, मृत्युपाशान् छिन्दति। घृतात् सूक्ष्मतरं, सर्वभूतान्तर्गतम्, विश्वं व्याप्य शिवम् ज्ञात्वा, सर्वपाशात् विमुक्तः भवति। एषः देवः, सर्वकर्ता, महात्मा, सर्वेषां हृदयेषु नित्यस्थितः; हृदयेन, बुद्ध्या, मनसा च उपलभ्यते; ये एतत् जानन्ति, अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। तस्मिन् तमसि, न दिनम्, न रात्रिः, न सत्, न असत्; केवलः शिवः अस्ति; स अक्षरः, उत्तमः सवितुः, यस्मात् प्राचीना विद्या उत्पन्ना। न कश्चन तम् उपरि, पारम्, मध्ये वा गृहीत्वा; तस्य रूपं न विद्यते; तस्य नाम महत् तेजस्वि। तस्य रूपम् दृष्टिगोचरम् न तिष्ठति; न कश्चन तम् दृष्ट्या पश्यति। ये तम् हृदयस्थं, हृदयेन, मनसा च जानन्ति, ते अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। कश्चित् भीतः, अजम् इति चिन्तयन्, शरणं गच्छति; हे रुद्र, तव शुभेन मुखेन सदैव मां रक्ष। न अस्माकं पुत्रान्, न आयुः, न पशून्, न अश्वान् हिंसीः; हे रुद्र, न वीरान् पातय; हे स्तुत्य, तव हविषा त्वां सदा आह्वयामः। द्वे नित्ये अक्षरे, परं ब्रह्म, अनन्तं, यत्र विज्ञानम्, अविद्या च गूढे; क्षरम् अविद्या, अमृतम् विज्ञानम्; तयोः अधिपः अन्यः। स एव सर्वयोन्यधिपः, सर्वरूपाणि, सर्वयोन्यः निर्माताः, आदौ कपिलमुनिं ज्ञानसम्पन्नं स्थापयति, तं जन्मं पश्यति। यः प्रत्येकं जालं नानात्वेन कुर्यात्, अस्मिन क्षेत्रे देवः तानि संहरति; पुनः सृज्य, स सर्वेश्वरः, महात्मा, सर्वाधिपत्यं करोति। स सर्वदिशः प्रकाशयन्, सूर्यवत्, ऊर्ध्वम्, अधः, पार्श्वतः च, स भगवन् देवः, सर्वयोन्यधिपः। विश्वयोनि स्वं स्वभावं पचति, यत् पाच्यं, तद् रूपं परिवर्तयति; स एव सर्वं विश्वं अधिपत्यं करोति, सर्वगुणान् नियोजयति। यत् गुह्यं उपनिषत्सु, तत् ब्रह्म ब्रह्मा ब्रह्मस्रोतः इति वेद; ये देवाः, ऋषयः पूर्वं तद् ज्ञात्वा, तेन एकीभूताः अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। गुणयुक्तः, कर्ता, कर्मफलभोगी, नानारूपः, त्रिगुणत्रिपथः, प्राणाधिपः, स्वकर्मानुसारं सञ्चरति। अङ्गुष्ठमात्रः, सूर्यसदृशरूपः, इच्छाशक्तियुक्तः, अहंकारयुक्तः, बुद्धिगुणेन, स्वगुणेन, सूक्ष्मः, केशाग्रस्य शतांशः दृश्यते। जीवः केशाग्रस्य शतांशस्य शतधा विभक्तः, ततोऽपि सूक्ष्मः, तथापि अनन्तशक्तिः। न स स्त्री, न पुरुषः, न नपुंसकः; यथा यं शरीरं धारयति, तथा तेन सह संयोगः। इच्छया, स्पर्शेन, दृष्ट्या, मोहेन, आहारैः, जलैः, वर्षा च, देहधारी, कर्मानुगतं जन्म प्राप्य, वृद्धिं च प्राप्नोति, यथाक्रमं नानारूपाणि धारयति। देहधारी स्वगुणैः, कर्मगुणैः, आत्मगुणैः, स्थूलसूक्ष्मरूपाणि स्वयम् विन्दति; अन्यः तयोः संयोगस्य कारणं दृश्यते। अनाद्यन्तं, विश्वस्रष्टारं, नानारूपं, विश्वव्यापकं ईश्वरं ज्ञात्वा, सर्वपाशात् विमुक्तः भवति। ये भगवन्तं, सत् द्वारा ग्राह्यं, कूटस्थं, सत्-असत्-निर्मातारं, शुभं, अङ्गस्रष्टारं जानन्ति, ते शरीरं त्यजन्ति।