श्रद्धया अहं युष्मान् प्राचीनं ब्रह्म सम्प्रयोजयामि। इयं स्तुतिरिव रथः स्वमार्गे प्रवर्तताम्। सर्वेऽमृतस्य पुत्राः, ये दिविषु स्थिताः, एताम् उपनिषदं शृण्वन्तु। यत्राग्निः मन्यूनाभ्यां प्रज्वलितः, यत्र वायुः प्रवर्त्यते, यत्र सोमः प्रवहति, तत्र एव मनः जायते। सूर्यस्य प्रेरणया प्राचीनं ब्रह्म पालय, तत्र योनिं कुरु, यतो हव्यं न नश्यति। शरीरं त्रिषु स्थानेषु सम्यक् स्थाप्य, हृदयं च इन्द्रियाणि च मनः च एकत्र स्थापयेत्। ज्ञानी मनसा, या ब्रह्मणा नीयते, सर्वाणि भयद्रवाणि अतिक्रमेत्। प्राणं निगृह्य, यत्नेन संयम्य, यदा प्राणस्य न्यूनता स्यात्, तदा नासिकाभ्यां न श्वसेत्। अश्वान् इव चञ्चलान् मनः धृत्या धारयेत्। शुचौ समतले स्थले, शिलायाः वह्नेः च रेणोः च वर्जिते, न च शब्देन, जलधारया वा, अन्यैः वा विक्षेपैः विघ्निते, मनः प्रियं, नेत्राणि न पीडयेत्, न गुहायाम्, न वातस्थानम्, तत्र योगाभ्यासः कार्यः। तत्र प्रथमं योगे ब्रह्मणः रूपाणि दृश्यन्ते—मिहः, धूमः, सूर्यः, वह्निः, वातः, पतङ्गाः, विद्युत्, स्फटिकः, चन्द्रमाः च। यदा योगगुणाः—पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशसंयुक्ताः—समुत्पद्यन्ते, तदा योगाग्निमयं शरीरम् आपन्नस्य रोगः नास्ति, जराऽपि न, मृत्युः न। लाघवम्, आरोग्यम्, रागाभावः, वर्णप्रसादः, मधुरस्वरः, सुरभिगन्धः, अल्पमूत्रपुरीषता—एते योगस्य प्रथमलक्षणानि कथ्यन्ते। यथा मृद्भिः आवृतः दर्पणः शुद्धः सन् प्रकाशते, तथा आत्मनि स्वरूपदर्शनात् देही पूर्णः शोकारहितः भवति। यदा आत्मनं ज्ञात्वा ब्रह्मणः तत्त्वं पश्यति—अजं नित्यं शुद्धं सर्वेषु वस्तुषु दीपवत्—तदा तं देवम् ज्ञात्वा सर्वबन्धैः विमुच्यते। सः देवः सर्वतः व्याप्य स्थितः, सः सर्वेभ्यः पूर्वं जातः, गर्भे स्थितः, जायमानः, भविष्यन्, सः सर्वेषां प्राणिनां अग्रे तिष्ठन् सर्वतः मुखानि दधाति। सः यः वह्नौ देवः, आपः देवः, यो विश्वं प्रविष्टः, यो ओषधिषु वृक्षेषु च स्थितः, तस्मै देवाय पुनः पुनः नमः। स एव आत्मशक्त्या आवृतः सर्वान् लोकान् शक्तिभिः पालयति, स एव आदौ च प्रवृत्तौ च स्थितः। यं ज्ञात्वा अमृताः भवन्ति। रुद्रः एवैकः तिष्ठति, द्वितीयः नास्ति, सः सर्वेभ्यः लोकान् शक्तिभिः पालयति। सः सर्वेषां प्राणिनां अग्रे तिष्ठन्, अन्ते सर्वान् लोकान् संहृत्य रक्षति। सर्वत्र नेत्राणि, मुखानि, बाहवः, पादाः च अस्य; स एकः देवः स्वेन शक्त्या दिवं पृथिवीं च निर्माय, बाहुभ्यां पक्षैः च सम्प्रेरयन् स्थितः। यो देवानाṃ आदिः, जगतः ईश्वरः, महायोगी रुद्रः, सः आदौ हिरण्यगर्भं सृजति; सः नः शुभया बुद्ध्या संयुनक्ति। हे रुद्र, तव या शुभा, अघोररूपा, अपापवदना, सा शान्ता तनुर्नः प्रकाशयतु। या तव शरः, हे गिरिश, रक्षार्थं हस्ते स्थितः, सः शुभः भूयात्, नः न हिंसयात्, न लोकम्। ततः परं ब्रह्म परमं व्यापकं, सर्वेषु भूतेषु रूपतः निहितम्, सः एकः विश्वं व्याप्य स्थितः; तं ईश्वरं ज्ञात्वा अमृताः भवन्ति। अहं तम् महापुरुषं वेद, सूर्यवत् प्रकाशमानं, तमसः परम्; तं एव ज्ञात्वा मृत्युम् अतिक्रामति—नान्यः पन्था विमुक्तये अस्ति। तस्मात् परं न अस्ति, न चान्यत् लघुतरं वा महत्तरं वा; सः एकः वृक्षवत् आकाशे स्थितः, येन इदं सर्वं जगत् व्याप्य स्थितम्। यः परः, अरूपः, क्लेशरहितः, तं ये जानन्ति, ते अमृताः भवन्ति, अन्ये दुःखमेव अनुपश्यन्ति। सः सर्वत्र मुखानि, शिरांसि, ग्रीवाः च अस्य; सर्वेषां हृदये स्थितः; सर्वं व्याप्य, सः शिवः सर्वत्र अस्ति। महापुरुषः, शक्तिमान्, सृष्टेः आदिः, शुद्धः, तेजस्वी ईश्वरः, अयं अमृतप्रकाशं ददाति। पुरुषः अंगुष्ठमात्रः, सदा जनानां हृदये स्थितः; हृद्या बुद्ध्या मनसा च ज्ञायते; तं ज्ञात्वा अमृताः भवन्ति। सः पुरुषः सहस्रशिराः, सहस्रनेत्रः, सहस्रपादः; पृथिवीं सर्वतः आवृत्य, दशाङ्गुलं अति तिष्ठति। सः एव सर्वं—भूतं भविष्यच्च; सः अमृतस्य ईश्वरः, अन्नेन अतीत्य वर्धते। सर्वतः हस्तपादः, सर्वतः नेत्रशिरोमुखः, सर्वतः शृणोति, सर्वं व्याप्य स्थितः। सः इन्द्रियगुणान् एव प्रकटयति, स्वयं तु निरिन्द्रियः; सः ईश्वरः, नियन्ता, शरणं, सखा च सर्वस्य। नवद्वारे पुरे देही हंसः क्रीडन् बहिः चरति; सः स्थावरे जङ्गमे च ईश्वरः। सः अचिन्त्यः, अचक्षुष्कर्णः, हस्तपादवर्जितः अपि शीघ्रः, गृहीत्वा तिष्ठति; सः ज्ञाता, किन्तु तं न कश्चन जानाति; सः अग्र्यः, महापुरुषः इति कथ्यते। आत्मा सूक्ष्मात् सूक्ष्मः, महतः महत्तरः, सर्वस्य हृदि निहितः; कामशोकविहीनः, शुद्धेन चित्तेन तं ईश्वरं तेजस्विनं पश्यति। अहं तम् अजं पुराणं सर्वव्यापिनं वेद; ब्रह्मविदः जनननिवृत्तिं तम् एव शाश्वतम् इति वदन्ति। एकः वर्णरहितः शक्तिसंयोगात् नानावर्णः भवति, नानार्थं स्थापयति, जगतः अन्ते च अन्तः च गतः; सः दिव्यः नः शुभया प्रज्ञया संयुनक्ति। सः एव अग्निः, सः सूर्यः, सः वायुः, सः चन्द्रमाः; सः एव तेजस्वी, सः ब्रह्म, सः आपः, सः प्रजापतिः। त्वं स्त्री, त्वं पुरुषः, त्वं कुमारः च, त्वं कन्या च; त्वं वृद्धः दण्डेन चरन्; त्वं जातः, सर्वतोमुखः अभवः। कृष्णः, पिङ्गलः, हरितः, रक्तलोचनः, विद्युत्प्रसूः, ऋतवः, समुद्राः—अनादिः त्वं, विश्वं यत् त्वत्तः जायते। एकाजाम् रक्तश्वेतकृष्णां नानारूपाणि सृजन्तीं एकः अजः भोक्तुं उपविष्टः, अन्यः अजः भुक्त्वा परित्यजति। द्वौ सुपर्णौ सखायौ वृक्षस्य एकं शाखाम् आलिङ्ग्य उपविशतः; तयोः एकः मधुरं फलं अश्नाति, अन्यः अनश्नन् केवलं पश्यति। एवं श्रुतेः मह्यं उपदिष्टं ब्रह्मविद्या, या योगेन ज्ञेया, या रुद्रस्य स्वरूपे, या सर्वेषां आत्मनः तत्त्वे, या पुरुषस्य विश्वरूपे, या ब्रह्मणः अखिलस्य ऐक्ये, या जीवस्य मोक्षे।