श्वेताश्वतरोपनिषद्

कस्य कारणं? कुतः जनिताः? कस्य जीवामः, कस्य स्थिता: स्म? कस्य शासनं सुखदुःखयोः? यः ब्रह्मणं जानाति, सः एषां प्रश्नानां उत्तरं ज्ञातुमिच्छति। कालं, स्वभावं, भाग्यं, अवसरं, तत्त्वानि, गर्भं, वा व्यक्तिं विचारयेम? तेषां संयोगः कारणं नास्ति, आत्मनं च सुखदुःखयोः कारणानां स्वभावः नास्ति, यतः आत्मा सुखदुःखयोः स्वामी नास्ति। योगध्यानपथं गत्वा यः आत्मदिव्यशक्तिं दृष्ट्वा, तस्य गुणैः आवृतं, सर्वकारणानां स्वामी, कालस्य च आत्मनः सह समागतम्। वयं तं एकं मननं कुर्मः, त्रैगुण्यं चतुर्दशात्मकं च, षोडशे समाप्तं, पञ्चाशत् च spokes च द्वादश counter-spokes च, अष्टकाणां षट् समूहैः बन्धितं, सर्वरूपाणां ईश्वरं, त्रैमार्गं च द्वौ कारणयोः भ्रान्तिं च उत्पन्नं। तं पञ्चनदीनां, पञ्चजन्यस्य तीव्रमुखानां, पञ्चप्राणानां तरङ्गानां, पञ्चज्ञानइन्द्रियाणां जङ्गानां, पञ्चवृत्तीनां, पञ्चदुःखस्य बन्धनं, पञ्चाशत् विभक्तं, पञ्चसंयोगे स्थिरं मननं कुर्मः। तस्मिन् व्यापकं, यत्र सर्वे प्राणिनः सर्वे च लोकाः विश्रान्ति, हंसः ब्रह्मचक्रे गच्छति। आत्मनं गत्यात्मनं भेदं ज्ञात्वा, भक्तः तस्मिन् अमृतत्वं प्राप्नोति। एषः सर्वोच्चः ब्रह्म, उपनिषदां गीयते। यत्र त्रयः च अक्षयः च स्थिता:। आन्तरं ब्रह्म ज्ञात्वा, तस्मिन् समर्पिताः, ब्रह्मणि लीनाः गर्भात् मुक्ताः। एषः ईश्वरः क्षणिकं च अक्षयम् च, प्रकटं च अप्रकटं च धारयति। आत्मा, ईश्वरः न स्यात्, उपभोक्तुः बन्धितः। दिव्यं ज्ञात्वा, सर्वबन्धानां मुक्तिः प्राप्यते। द्वौ अजौ, ज्ञानं च अज्ञानं, ईश्वरः च अन ईश्वरः च। अजः उपभोक्तुः सह युज्यते। अनन्त आत्मा, सर्वरूपाणां, निश्चेष्टः। यः त्रैगुण्यं ब्रह्म ज्ञात्वा, मोक्षं प्राप्नोति। प्रकृतिः क्षणिका; हरः अमृतः। एकः ईश्वरः क्षणिकं च आत्मनं च अधीनं करोति। तस्मिन् ध्यानं कृत्वा, तस्मिन् युज्यते, तस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, जगत् भ्रान्तिः समाप्तः। दिव्यं ज्ञात्वा, सर्वबन्धानां विनाशः; दुःखं समाप्तं, जन्ममरणं च समाप्तं। तस्मिन् ध्यानं कृत्वा, शरीरस्य तृतीयं पृथक्, यः सर्वेषां इच्छां प्राप्य, विश्वस्य स्वामी भवति। एषः ज्ञातव्यः, आत्मनि सदा स्थिता; एषः तु अन्यतमा ज्ञातव्यं नास्ति। उपभोक्तुः, उपभोग्यं, च चलनं च विचार्यते, एषः त्रैगुण्यं ब्रह्म। यथा अग्निः स्वस्रोतसि रूपं न दृश्यते, न च तस्य चिह्नं नाशं प्राप्नोति, किन्तु ईधितः पुनः तस्य स्रोतसि ईंधनस्य साहाय्येन प्राप्यते—तथा शरीरं च ओं च। स्वस्य शरीरं निम्न अग्नि-दण्डं कृत्वा, ओं उच्च अग्नि-दण्डं कृत्वा, ध्यानस्य पुनरावृत्त्या, ईश्वरं दृष्ट्वा, यथा लुप्तः। तथा तिलस्य तैलं, दधि च दधि, नदीनां जलं, अग्निः च अग्निदण्डेषु, आत्मा आत्मनि प्राप्यते। यः सत्येन तपसा च तं दृष्ट्वा, स दृष्ट्वा। सर्वव्यापकः आत्मा, तैलं दुधे, आत्मज्ञानस्य च तपसः—एषः सर्वोच्चः ब्रह्म, एषः उपनिषदां सर्वोच्चः उपदेशः। यः चित्तं संकुचितं, सत्यार्थं, सर्वप्रथमं सवितृं प्रति मनः समर्पयति, अग्निम् प्रज्वलितं कृत्वा, पृथिव्यां प्रकटयति। संकुचितं चित्तं, वयं, दिव्यसवितृस्य शक्त्या, प्रकाशस्य लोकं प्रति गच्छामः। संकुचितं चित्तं, प्रेरितं च ज्ञानं, देवाः, प्रकाशं, विशालं च ज्योतिं प्रति, सूर्यं प्रति, यः सृजनशक्त्या तान् प्रकटयति। ज्ञानी मनः च विचारं च सर्वज्ञाय, महर्षये, यः यज्ञकर्माणि प्रकटयति, सूर्यस्य महिमां स्थापनं। सर्वप्राचीनं ब्रह्मणं, यज्ञं प्रति, अहं तं समर्पयामि; एषः स्तोत्रं रथं यथा गच्छति। अमृतपुत्राः सर्वे, यः दिव्यलोकेषु स्थितः। यत्र अग्निः घर्षणेन प्रज्वलितः, यत्र वातः चालयते, यत्र सोमः प्रवहति—तत्र चित्तं जातं। सूर्यस्य सृजनशक्त्या, प्राचीनं ब्रह्मणं प्रियं कुरुत; यत्र तव गर्भं करोति, यः तव अर्पणं न लुप्तं। शरीरं त्रिषु स्थलेषु स्थिरं धारयेत्; हृदयम्, इन्द्रियाणि, चित्तं च एकत्र कृत्वा। ज्ञानी सर्वभयदुःखं मनः नावं ब्रह्मणं मार्गदर्शकं कृत्वा पारयेत्। श्वासं दमनं कृत्वा, यदा श्वासः न्यूनः, तदा न नासिकायां श्वासं कर्तुं। यथा रथचालकः अशान्तहासितं चित्तं स्थिरं धारयेत्। शुद्धं समतलम्, पत्थरं, अग्निं, च रेतं, ध्वनिं, जलं, वा अन्यानां विघटनं विना, चित्तं मनः प्रियं, नेत्राणां न दुष्करं, न गुफायां, न वातवृत्तौ, तत्र साधनं करोति। काष्ठं, धूमं, सूर्यं, अग्निं, वातं, तारेकणानां, चन्द्रं—एते रूपाणि प्रथमे प्रकट्यन्ते, योगे ब्रह्मणं प्रकटयन्ति। यदा योगस्य गुणाः, पृथिवी, जल, अग्नि, वायु, आकाशेन संयोगं प्राप्यन्ते, तदा यः योगाग्निना निर्मितं शरीरं प्राप्यते, तस्मिन् न रोगः, न जरा, न मृत्युः। लघुता, स्वास्थ्यं, तृष्णारहितं, रूपस्य स्पष्टता, मनोहरं वाणी, मधुरं गन्धं, च लघु मूत्रं च मलं च—एते योगस्य प्रगति-प्रथमसंकेताः। यथा मृत्तिकाकृतं दर्पणं शुद्धं यदा परिष्कृतं, तथा आत्मनं यथा दृष्ट्वा, सः पूर्णः, दुःखात् मुक्तः। यदा आत्मनं ज्ञात्वा, ब्रह्मणं ज्ञात्वा—अजं, शाश्वतं, सर्वसत्येषु शुद्धं, दीपस्य सदृशं—तदा तं देवं ज्ञात्वा, सर्वबन्धानां मुक्तिः प्राप्नोति। एषः देवः सर्वदिशां व्याप्यते; सः सर्वेषां पूर्वं जातः; सः गर्भे अस्ति; सः जातः च जातुं च; सः सर्वे प्राणिनः प्रति मुखं धारणं करोति। सः यः अग्नौ, जले, यः सर्वं जगत् व्याप्यते, यः वनस्पतिषु च वृक्षेषु अस्ति—तस्मिन् देवाय नित्यं नमः। सः एकः, स्वसामर्थ्येन आवृतः, सर्वजगतां शासनं करोति; सः एकः आरम्भः च विकासः च अस्ति। यः ज्ञात्वा अमृतः भवति। रुद्रः एकः, द्वितीयः नास्ति; सः सर्वे जगतां शासनं करोति। सः सर्वे प्राणिनः प्रति मुखं धारणं करोति, अन्ते संकुचितः, सर्वे जगतां रचनां च रक्षति। सर्वत्र दृष्टिः, सर्वत्र मुखं, सर्वत्र भुजं, सर्वत्र पादं, एकः देवः स्वर्गं च पृथिवीं च सृष्टिं करोति, तस्य भुजाभिः च पंखैः च प्रचालयति। यः देवः देवतानां उत्पत्तिः, जगतां राजा, रुद्रः महर्षिः, हिरण्यगर्भं आरम्भे सृष्टवान्; सः तां शुभज्ञानं सह युज्यताम्। हे रुद्र, तव कृपालु रूपं, यः न भयंकरं न च दुष्कृतं प्रकटयति, तस्मिन् शान्तं शरीरं, हे पर्वतवासिन्, अस्मिन् कृपां कुरु। यः तव हस्ते रक्षार्थं बाणं धारयति, हे पर्वतपत्नि, तं शुभं कुरु; न हानिः करोति जनं वा जगतं। ततः सर्वोच्चं ब्रह्म, सर्वाधिकं विशालं, सर्वे प्राणिनः स्वरूपे आवृतं, यः जगतं व्याप्यते, तं ज्ञात्वा, जनाः अमृतः भवन्ति।