ੴ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋ ਵਦਨ੍ਤਿ । ਕਿਂ ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕੁਤਃ ਸ੍ਮ ਜਾਤਾ ਜੀਵਾਮ ਕੇਨ ਕ੍ਵ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ । ਅਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ਕੇਨ ਸੁਖੇਤਰੇषੁ ਵਰ੍ਤਾਮਹੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਮ੍
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸੀ? ਜੀਵ ਕਿਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਉਹ ਕਿਸ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ? ਅਸੀਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?
ਕਾਲਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਯਤਿਰ੍ਯਦृਚ੍ਛਾ ਭੂਤਾਨਿ ਯੋਨਿਃ ਪੁਰੁष ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ । ਸਂਯੋਗ ਏषਾਂ ਨ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵਾਦਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯਨੀਸ਼ਃ ਸੁਖਦੁਃਖਹੇਤੋਃ
ਕੀ ਇਹ ਸਮਾਂ, ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ, ਕਿਸਮਤ, ਯਾਦ੍ਰਚਾ, ਤੱਤ, ਜਣਮ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ।
ਤੇ ਧ੍ਯਾਨਯੋਗਾਨੁਗਤਾ ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਦੇਵਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਵਗੁਣੈਰ੍ਨਿਗੂਢਾਮ੍ । ਯਃ ਕਾਰਣਾਨਿ ਨਿਖਿਲਾਨਿ ਤਾਨਿ ਕਾਲਾਤ੍ਮਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਧਿਤਿष੍ਠਤ੍ਯੇਕਃ
ਜੋ ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਕ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਮੇਕਨੇਮਿਂ ਤ੍ਰਿਵृਤਂ षੋਡਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਾਰਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਰਾਭਿਃ । ਅष੍ਟਕੈਃ षਡ੍ਭਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੈਕਪਾਸ਼ਂ ਤ੍ਰਿਮਾਰ੍ਗਭੇਦਂ ਦ੍ਵਿਨਿਮਿਤ੍ਤੈਕਮੋਹਮ੍
ਅਸੀਂ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ, ਪੰਜਾਹ ਸਪੋਕਾਂ ਤੇ ਵੀਹ ਉਲਟ ਸਪੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਠ-ਅੱਠ ਦੇ ਛੇ ਗੁੱਝਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਲਕ, ਤਿੰਨ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਦੋ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਟਕਾਵ ਨਾਲ।
ਪਞ੍ਚਸ੍ਰੋਤੋਮ੍ਬੁਂ ਪਞ੍ਚਯੋਨ੍ਯੁਗ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਾਣੋਰ੍ਮਿਂ ਪਞ੍ਚਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਮੂਲਾਮ੍ । ਪਞ੍ਚਾਵਰ੍ਤਾਂ ਪਞ੍ਚਦੁਃਖੌਘਵੇਗਾਂ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਭੇਦਾਂ ਪਞ੍ਚਪਰ੍ਵਾਮਧੀਮਃ
ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਰਾਂ ਹਨ, ਪੰਜ ਜਣਮਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪੰਜ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੰਜ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਪੰਜਾਹ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਤੇ ਪੰਜ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ।
ਸਰ੍ਵਾਜੀਵੇ ਸਰ੍ਵਸਂਸ੍ਥੇ ਬृਹਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਹਂਸੋ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਕ੍ਰੇ । ਪृਥਗਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਰਂ ਚ ਮਤ੍ਵਾ ਜੁष੍ਟਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇਨਾਮृਤਤ੍ਵਮੇਤਿ
ਉਸ ਵੱਡੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਤੇ ਸਭ ਜਗਤ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਹੰਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਉਦ੍ਗੀਤਮੇਤਤ੍ਪਰਮਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਰਯਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾऽਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚ । ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਲੀਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤਤ੍ਪਰਾ ਯੋਨਿਮੁਕ੍ਤਾਃ
ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅਟੱਲ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਣਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭਰਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼ਃ । ਅਨੀਸ਼ਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਬਧ੍ਯਤੇ ਭੋਕ੍ਤृਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦੇਵਂ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਪਾਸ਼ੈਃ
ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਟੱਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭੋਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਜ੍ਞੌ ਦ੍ਵਾਵਜਾਵੀਸ਼ਨੀਸ਼ਾਵਜਾ ਹ੍ਯੇਕਾ ਭੋਕ੍ਤृਭੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਯੁਕ੍ਤਾ । ਅਨਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੋ ਹ੍ਯਕਰ੍ਤਾ ਤ੍ਰਯਂ ਯਦਾ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮੇਤਤ੍
ਦੋ ਪੰਛੀ ਹਨ—ਇੱਕ ਬੈਠ ਕੇ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਭੋਗੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਅਟੱਛੁ ਹੈ।ਆਤਮਾ ਅਨੰਤ ਤੇ ਸਰਵ ਰੂਪੀ ਹੈ, ਕਰਤਾਰ ਹੈ; ਜਦ ਤਿੰਨ (ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ) ਏਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਮृਤਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਹਰਃ ਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਮਾਨਾਵੀਸ਼ਤੇ ਦੇਵ ਏਕਃ । ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ਯੋਜਨਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਯਾਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਹਰਾ ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸੱਚੀ ਪਹਚਾਣ ਨਾਲ, ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਪਾਸ਼ਾਪਹਾਨਿਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣੈਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ੇਰ੍ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਪ੍ਰਹਾਣਿਃ । ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ਤृਤੀਯਂ ਦੇਹਭੇਦੇ ਵਿਸ਼੍ਵੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਕੇਵਲ ਆਪ੍ਤਕਾਮਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਬੰਧਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੁੱਖ ਘਟ ਜਾਣ ਤੇ ਜਣਮ ਮੌਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੀਆਂ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਥਂ ਨਾਤਃ ਪਰਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ । ਭੋਕ੍ਤਾ ਭੋਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਰਂ ਚ ਮਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮੇਤਤ੍
ਇਹ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਭੋਗੀ, ਭੋਗ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਯਥਾ ਯੋਨਿਗਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਿਨਰ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨੈਵ ਚ ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਃ । ਸ ਭੂਯ ਏਵੇਨ੍ਧਨਯੋਨਿਗृਹ੍ਯਸ੍ਤਦ੍ਵੋਭਯਂ ਵੈ ਪ੍ਰਣਵੇਨ ਦੇਹੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਮੂਰਤ ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਇੰਧਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਓਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸ੍ਵਦੇਹਮਰਣਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਵਂ ਚੋਤ੍ਤਰਾਰਣਿਮ੍ । ਧ੍ਯਾਨਨਿਰ੍ਮਥਨਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਦੇਵਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਿਗੂਢਵਤ੍
ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੇਠਲਾ ਅਰਣੀ ਤੇ ਓਮ ਨੂੰ ਉਪਰਲਾ ਅਰਣੀ ਬਣਾਕੇ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਰਗੜ ਨਾਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਿਲੇषੁ ਤੈਲਂ ਦਧਿਨੀਵ ਸਰ੍ਪਿਰਾਪਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਰਣੀषੁ ਚਾਗ੍ਨਿਃ । ਏਵਮਾਤ੍ਮਾऽਤ੍ਮਨਿ ਗृਹ੍ਯਤੇऽਸੌ ਸਤ੍ਯੇਨੈਨਂ ਤਪਸਾ ਯੋऽਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਘੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਤੇ ਅਰਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿਨਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇ ਸਰ੍ਪਿਰਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ । ਆਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਤਪੋਮੂਲਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਨਿषਤ੍ਪਰਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮॊਪਨਿषਤ੍ਪਰਮਿਤਿ
ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਇਹ ਹੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।