ଶ୍ଵେତାଶ୍ଵତରୋପନିଷଦ୍

कालः स्वभावो नियतिर् यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुषेति चिन्त्यम् संयोग एषां न त्व् आत्मभावाद् आत्मा ह्य् अनीशः सुखदुःखहेतोः

ଏହି ସବୁର କାରଣ କ'ଣ? ସମୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଭାଗ୍ୟ, ଅପେକ୍ଷା, ପାଞ୍ଚଭୂତ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ? ଏହାମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ କି କାରଣ? ନୁହେଁ, ଆତ୍ମାର ନିଜ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ, କାରଣ ହେଉଛି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସୁଖ ଦୁଃଖର ନିୟନ୍ତା ନୁହେଁ।

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर् निगूढाम् यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्य् अधितिष्ठत्य् एकः

ଯେମାନେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ପଥ ଅନୁସରିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଲୁଚିଥାଏ। ସେ ଏକମାତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସମୟ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

तम् एकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः अष्टकैः षड्भिर् विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम्

ଆମେ ସେଇ ଏକମାତ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ, ଯିଏ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣରେ ଏକ ଚକ୍ର, ଷୋଳ ଶେଷ, ପଚାଶଟି ଆର ଏକ ଶତାର୍ଧ ଆଉ ବିଶଟି ପ୍ରତିବନ୍ଧ, ଆଠଟି ଗୁଣର ଛଏଟି ବନ୍ଧନ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଏକ ନିୟନ୍ତା, ତିନିଟି ପଥ ଓ ଦୁଇଟି କାରଣରୁ ମୋହର ଉତ୍ପତ୍ତି।

पञ्चस्रोतोऽम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलां पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वाम् अधीमः

ଯିଏ ପାଞ୍ଚଟି ଧାରା, ପାଞ୍ଚଟି ଜନ୍ମସ୍ଥାନର ଭୟଙ୍କର ମୁଖ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣର ତରଙ୍ଗ, ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ମୂଳ, ପାଞ୍ଚ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖର ବେଗ, ପଚାଶ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଓ ପାଞ୍ଚ ଯୋଡ଼ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ।

सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन् हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁ ବିଶାଳ ଏକରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେଠାରେ ହଂସ ନାମକ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର ଚକ୍ରରେ ଘୂରୁଛି। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ପ୍ରେରକଠାରୁ ଅଲଗା ବୁଝି, ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱ ପାଏ।

उद्गीतम् एतत् परमं तु ब्रह्म तस्मिंस् त्रयं स्वप्रतिष्ठाक्षरं च अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः

ଏହି ଉପନିଷଦରେ ଯାହା ଗାଇଯାଇଛି, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହିଠାରେ ତିନିଟି ଓ ଅବିନାଶୀ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

संयुक्तम् एतत् क्षरम् अक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वम् ईशः अनीशश् चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज् ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः

ଏହି ନିୟନ୍ତା ପରିଣଶୀଳ ଓ ଅପରିଣଶୀଳ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟକୁ ଏକାଠି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିୟନ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ବନ୍ଧିତ। ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशाव् अजा ह्य् एका भोक्तृभोगार्थयुक्ता अनन्तश् चात्मा विश्वरूपो ह्य् अकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्मम् एतत्

ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ଦୁଇଟି ଅଜନ୍ମା; ନିୟନ୍ତା ଓ ଅନିୟନ୍ତା। ଏକ ଅଜନ୍ମା ଭୋଗ ଓ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ରୂପର ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଲେ, ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

क्षरं प्रधानम् अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानाव् ईशते देव एकः तस्याभिध्यानाद् योजनात् तत्त्वभावाद् भूयश् चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः

ପ୍ରକୃତି ଅଶାଶ୍ୱତ, ହର ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏକ ଦେବତା ଦୁଇଟି, ଅଶାଶ୍ୱତ ଓ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ, ଏକତା ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମାୟା ଶେଷରେ ଅପସାରିଯାଏ।

ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीनैः क्लेशैर् जन्ममृत्युप्रहाणिः तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः

ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲେ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମିଟିଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତୃତୀୟ ଦେହ ବିଚ୍ଛେଦରେ, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱର ଶାସନ ମିଳେ।

एतज् ज्ञेयं नित्यम् एवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किंचित् भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्मम् एतत्

ଏହିଠିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହା ସଦା ଆତ୍ମାରେ ବସିଛି; ଏହାଠାରୁ ଅପରେ କିଛି ଜାଣିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ପ୍ରେରକ ଭାବି, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଇଛି।

वह्नेर् यथा योनिगतस्य मूर्तिर् न दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस् तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे

ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି ତାହାର ମୂଳରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଚିହ୍ନ ମିଟିଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଇଂଧନ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ମୂଳରୁ ମିଳିଯାଏ, ସେପରି ଦେହରେ ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ମିଳିଥାଏ।

स्वदेहम् अरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिं ध्याननिर्मथनाभ्यासाद् देवं पश्येन् निगूढवत्

ନିଜ ଦେହକୁ ତଳ ଅରଣି ଏବଂ ଓଁକୁ ଉପର ଅରଣି କରି, ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଲୁଚିଥିବା ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ।

तिलेषु तैलं दधनीव सर्पिर् आपः स्रोतःस्व् अरणीषु चाग्निः एवम् आत्मा आत्मनि गृह्यते ऽसौ सत्येनैनं तपसा यो ऽनुपश्यति

ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଦହିରେ ଘିଅ, ପାଣିରେ ଝରଣା, ଅରଣିରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ଧରାଯାଏ। ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

सर्वव्यापिनम् आत्मानं क्षीरे सर्पिर् इवार्पितम् आत्मविद्यातपोमूलं तद् ब्रह्मोपनिषत्परं तद् ब्रह्मोपनिषत्परम्

ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା, ଦୁଧରେ ଘିଅ ପରି ଲୁଚିଥାଏ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ମୂଳିତ। ଏହିଠି ଉପନିଷଦର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ଉପନିଷଦର ପରମ ଉପଦେଶ।

युञ्जानः प्रथमं मनस् तत्वाय सविता धियः अग्नेर् ज्योतिर् निचाय्य पृथिव्या अध्य् आभरत्

ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ସବିତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆଣେ।

युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे सुवर्गेयाय शक्त्या %

ଏକାଗ୍ର ମନ ସହିତ, ଆମେ ଦେବତା ସବିତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକର ଲୋକକୁ ଯାଉଛୁ।

युक्त्वाय मनसा देवान् सुवर् यतो धिया दिवं बृहज् ज्योतिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान्

ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଦେବତାମାନେ ଏହି ବିଶାଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସୃଜନଶୀଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ।

युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः वि होत्रा दधे वयुनाविद् एक इन् मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାଙ୍କର ମନ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏକ ପୁରୋହିତ ଯଥାଯଥିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏହି ବିଶାଳ ସ୍ତୁତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ।

युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिर् वि श्लोक एतु पथ्येव सूरेः शृण्वन्ति विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिवियानि तस्थुः

ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଭକ୍ତିରେ ଏକତ୍ର କରୁଛି । ଏହି ସ୍ତୁତି ଗାଡ଼ି ପରି ତାର ମାର୍ଗରେ ଯାଉ । ସମସ୍ତ ଅମୃତର ସନ୍ତାନମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି ।

अग्निर् यत्राभिमथ्यते वायुर् यत्राधिरुध्यते सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र संजायते मनः

ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଘଷଣାରେ ଜଳିଉଛି, ବାୟୁ ଚଳିଉଛି, ଏବଂ ସୋମ ଭରିଉଛି, ସେଠି ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

सवित्रा प्रसवेन जुषेत ब्रह्म पूर्व्यम् तत्र योनिं कृणवसे नहि ते पूर्तम् अक्षिपत्

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସୃଜନଶୀଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ କର । ସେଠି ତୁମେ ଯୋନି ତିଆରି କର, କାରଣ ତୁମର ଅର୍ପଣ କ୍ଷୟ ହୁଏନି ।

त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा संनिवेश्य ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान् स्रोतांसि सर्वाणि भयावहानि

ତିନିଠି ସ୍ଥାନରେ ଶରୀରକୁ ସିଧା ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରଖ । ହୃଦୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ଏକସାଥି ରଖ । ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ, ମନକୁ ନୌକା ଭାବେ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଧାରାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି ।

प्राणान् प्रपीड्येह स युक्तचेष्टः क्षीने प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत दुष्टाश्वयुक्तम् इव वाहम् एनं विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः

ଶ୍ୱାସକୁ ଚାପ ଦେଇ, ନିୟମିତ ଚେଷ୍ଟାରେ, ଶ୍ୱାସ କମିଗଲାବେଳେ ନାକ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଅସାଧୁ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇଥିବା ରଥିକ ପରି, ଜ୍ଞାନୀ ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

समे शुचौ शर्करावह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः मनोऽनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत्

ଏକ ସଫା, ସମତଳ ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ପଥର, ଅଗ୍ନି, ବାଲି ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ, ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିକ୍ଷୋଭ ନାହିଁ, ମନକୁ ଖୁସି ଦେଉଥିବା, କିନ୍ତୁ ଚକ୍ଷୁକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉନଥିବା, ଗୁହା କିମ୍ବା ବାୟୁ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ, ସେଠି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

नीहारधूमार्कानलानिलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकाशशीनाम् एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्य् अभिव्यक्तिकराणि योगे

କୁହୁ, ଧୂଆଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଜୁହୁମାଣି, ବିଜୁଳି, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍, ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହି ଆକୃତିମାନେ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଯୋଗରେ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ।

पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्

ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଯୋଗର ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲାବେଳେ, ଯେଉଁଠି ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ଶରୀର ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେଠି ରୋଗ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ ।

लघुत्वम् आरोग्यम् अलोलुपत्वं वर्णप्रसादः स्वरसौष्ठवं च गन्धः शुभो मूत्रपुरीषम् अल्पं योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति

ହାଲୁକା ଶରୀର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଲୋଭ ନଥିବା, ଚମଡ଼ର ଚାହା, ମଧୁର ସ୍ୱର, ସୁଗନ୍ଧ, ଅଳ୍ପ ମୁତ୍ର ଓ ପୂରିଷ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଗତିର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ ।

यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं तेजोमयं भ्राजते तत् सुधान्तम् तद् वात्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः

ଯେପରି ମାଟି ଲଗିଥିବା ଆଇନା ପରିସ୍କାର କଲେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିଲେ, ଜୀବ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁଃଖ ହୀନ ହୁଏ ।