ଓଁ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋ ଵଦନ୍ତି । କିଂ କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମ କୁତଃ ସ୍ମ ଜାତା ଜୀଵାମ କେନ କ୍ଵ ଚ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ଅଧିଷ୍ଠିତାଃ କେନ ସୁଖେତରେଷୁ ଵର୍ତାମହେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାମ୍
ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ତାଙ୍କର କହିବା: ବ୍ରହ୍ମକୁ କାହା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ? ସେମାନେ କିଁହିଁ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ କେଉଁଠାରେ ଥିବାକୁ ସ୍ଥିର ହେଲେ? ଆମେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, କେଉଁଥିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ସଂସାରୀ ଆନନ୍ଦରେ ଲୁଭି ଚାଲୁଛୁ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେମିତି ଦେଖୁଛୁ?
କାଲଃ ସ୍ଵଭାଵୋ ନିଯତିର୍ଯଦୃଚ୍ଛା ଭୂତାନି ଯୋନିଃ ପୁରୁଷ ଇତି ଚିନ୍ତ୍ଯମ୍ । ସଂଯୋଗ ଏଷାଂ ନ ତ୍ଵାତ୍ମଭାଵାଦାତ୍ମାପ୍ଯନୀଶଃ ସୁଖଦୁଃଖହେତୋଃ
ଏହି ସବୁର କାରଣ କ'ଣ? ସମୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଭାଗ୍ୟ, ଅପେକ୍ଷା, ପାଞ୍ଚଭୂତ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ? ଏହାମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ କି କାରଣ? ନୁହେଁ, ଆତ୍ମାର ନିଜ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ, କାରଣ ହେଉଛି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସୁଖ ଦୁଃଖର ନିୟନ୍ତା ନୁହେଁ।
ତେ ଧ୍ଯାନଯୋଗାନୁଗତା ଅପଶ୍ଯନ୍ଦେଵାତ୍ମଶକ୍ତିଂ ସ୍ଵଗୁଣୈର୍ନିଗୂଢାମ୍ । ଯଃ କାରଣାନି ନିଖିଲାନି ତାନି କାଲାତ୍ମଯୁକ୍ତାନ୍ଯଧିତିଷ୍ଠତ୍ଯେକଃ
ଯେମାନେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ପଥ ଅନୁସରିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଲୁଚିଥାଏ। ସେ ଏକମାତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସମୟ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ତମେକନେମିଂ ତ୍ରିଵୃତଂ ଷୋଡଶାନ୍ତଂ ଶତାର୍ଧାରଂ ଵିଂଶତିପ୍ରତ୍ଯରାଭିଃ । ଅଷ୍ଟକୈଃ ଷଡ୍ଭିର୍ଵିଶ୍ଵରୂପୈକପାଶଂ ତ୍ରିମାର୍ଗଭେଦଂ ଦ୍ଵିନିମିତ୍ତୈକମୋହମ୍
ଆମେ ସେଇ ଏକମାତ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ, ଯିଏ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣରେ ଏକ ଚକ୍ର, ଷୋଳ ଶେଷ, ପଚାଶଟି ଆର ଏକ ଶତାର୍ଧ ଆଉ ବିଶଟି ପ୍ରତିବନ୍ଧ, ଆଠଟି ଗୁଣର ଛଏଟି ବନ୍ଧନ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଏକ ନିୟନ୍ତା, ତିନିଟି ପଥ ଓ ଦୁଇଟି କାରଣରୁ ମୋହର ଉତ୍ପତ୍ତି।
ପଞ୍ଚସ୍ରୋତୋମ୍ବୁଂ ପଞ୍ଚଯୋନ୍ଯୁଗ୍ରଵକ୍ତ୍ରାଂ ପଞ୍ଚପ୍ରାଣୋର୍ମିଂ ପଞ୍ଚବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିମୂଲାମ୍ । ପଞ୍ଚାଵର୍ତାଂ ପଞ୍ଚଦୁଃଖୌଘଵେଗାଂ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଭେଦାଂ ପଞ୍ଚପର୍ଵାମଧୀମଃ
ଯିଏ ପାଞ୍ଚଟି ଧାରା, ପାଞ୍ଚଟି ଜନ୍ମସ୍ଥାନର ଭୟଙ୍କର ମୁଖ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣର ତରଙ୍ଗ, ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ମୂଳ, ପାଞ୍ଚ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖର ବେଗ, ପଚାଶ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଓ ପାଞ୍ଚ ଯୋଡ଼ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ।
ସର୍ଵାଜୀଵେ ସର୍ଵସଂସ୍ଥେ ବୃହନ୍ତେ ତସ୍ମିନ୍ହଂସୋ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମଚକ୍ରେ । ପୃଥଗାତ୍ମାନଂ ପ୍ରେରିତାରଂ ଚ ମତ୍ଵା ଜୁଷ୍ଟସ୍ତତସ୍ତେନାମୃତତ୍ଵମେତି
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁ ବିଶାଳ ଏକରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେଠାରେ ହଂସ ନାମକ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର ଚକ୍ରରେ ଘୂରୁଛି। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ପ୍ରେରକଠାରୁ ଅଲଗା ବୁଝି, ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱ ପାଏ।
ଉଦ୍ଗୀତମେତତ୍ପରମଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମିଂସ୍ତ୍ରଯଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠାଽକ୍ଷରଂ ଚ । ଅତ୍ରାନ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଵିଦିତ୍ଵା ଲୀନା ବ୍ରହ୍ମଣି ତତ୍ପରା ଯୋନିମୁକ୍ତାଃ
ଏହି ଉପନିଷଦରେ ଯାହା ଗାଇଯାଇଛି, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହିଠାରେ ତିନିଟି ଓ ଅବିନାଶୀ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂଯୁକ୍ତମେତତ୍କ୍ଷରମକ୍ଷରଂ ଚ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଂ ଭରତେ ଵିଶ୍ଵମୀଶଃ । ଅନୀଶଶ୍ଚାତ୍ମା ବଧ୍ଯତେ ଭୋକ୍ତୃଭାଵାଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦେଵଂ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାଶୈଃ
ଏହି ନିୟନ୍ତା ପରିଣଶୀଳ ଓ ଅପରିଣଶୀଳ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟକୁ ଏକାଠି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିୟନ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ବନ୍ଧିତ। ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଜ୍ଞାଜ୍ଞୌ ଦ୍ଵାଵଜାଵୀଶନୀଶାଵଜା ହ୍ଯେକା ଭୋକ୍ତୃଭୋଗ୍ଯାର୍ଥଯୁକ୍ତା । ଅନନ୍ତଶ୍ଚାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ହ୍ଯକର୍ତା ତ୍ରଯଂ ଯଦା ଵିନ୍ଦତେ ବ୍ରହ୍ମମେତତ୍
ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି—ଏକଟି ବସି ସସ୍ୱାଦନ କରେ, ଅନ୍ୟଟି ଶୂନ୍ୟ ଛଡ଼ା ମାତ୍ର ଦେଖିଥାଏ; ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ପଦାର୍ଥରେ ଲଗ୍ନ ଆନନ୍ଦୀ, ଅନ୍ୟଟି ଅଟଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ। ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତ ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମ ରୂପରେ ଅଛି, କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ; ଯେବେ ଜ୍ଞେତା, ଜ୍ଞାତ, କାର୍ଯ୍ୟ—ଇହା ତିନୋଟି ଏକାକୀଭୂତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜଣାଯାଏ।
କ୍ଷରଂ ପ୍ରଧାନମମୃତାକ୍ଷରଂ ହରଃ କ୍ଷରାତ୍ମାନାଵୀଶତେ ଦେଵ ଏକଃ । ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାନାଦ୍ଯୋଜନାତ୍ତତ୍ତ୍ଵଭାଵାଦ୍ଭୂଯଶ୍ଚାନ୍ତେ ଵିଶ୍ଵମାଯାନିଵୃତ୍ତିଃ
ପ୍ରକୃତି ଅଶାଶ୍ୱତ, ହର ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏକ ଦେବତା ଦୁଇଟି, ଅଶାଶ୍ୱତ ଓ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ, ଏକତା ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମାୟା ଶେଷରେ ଅପସାରିଯାଏ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦେଵଂ ସର୍ଵପାଶାପହାନିଃ କ୍ଷୀଣୈଃ କ୍ଲେଶେର୍ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁପ୍ରହାଣିଃ । ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାନାତ୍ତୃତୀଯଂ ଦେହଭେଦେ ଵିଶ୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯଂ କେଵଲ ଆପ୍ତକାମଃ
ଦେବତାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲେ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମିଟିଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତୃତୀୟ ଦେହ ବିଚ୍ଛେଦରେ, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱର ଶାସନ ମିଳେ।
ଏତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ନିତ୍ଯମେଵାତ୍ମସଂସ୍ଥଂ ନାତଃ ପରଂ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ହି କିଞ୍ଚିତ୍ । ଭୋକ୍ତା ଭୋଗ୍ଯଂ ପ୍ରେରିତାରଂ ଚ ମତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ବ୍ରହ୍ମମେତତ୍
ଏହିଠିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହା ସଦା ଆତ୍ମାରେ ବସିଛି; ଏହାଠାରୁ ଅପରେ କିଛି ଜାଣିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ପ୍ରେରକ ଭାବି, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଇଛି।
ଵହ୍ନେର୍ଯଥା ଯୋନିଗତସ୍ଯ ମୂର୍ତିନର୍ଦୃଶ୍ଯତେ ନୈଵ ଚ ଲିଙ୍ଗନାଶଃ । ସ ଭୂଯ ଏଵେନ୍ଧନଯୋନିଗୃହ୍ଯସ୍ତଦ୍ଵୋଭଯଂ ଵୈ ପ୍ରଣଵେନ ଦେହେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି ତାହାର ମୂଳରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଚିହ୍ନ ମିଟିଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଇଂଧନ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ମୂଳରୁ ମିଳିଯାଏ, ସେପରି ଦେହରେ ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ମିଳିଥାଏ।
ସ୍ଵଦେହମରଣିଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଵଂ ଚୋତ୍ତରାରଣିମ୍ । ଧ୍ଯାନନିର୍ମଥନାଭ୍ଯାସାଦ୍ଦେଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ନିଗୂଢଵତ୍
ନିଜ ଦେହକୁ ତଳ ଅରଣି ଏବଂ ଓଁକୁ ଉପର ଅରଣି କରି, ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଲୁଚିଥିବା ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ତିଲେଷୁ ତୈଲଂ ଦଧିନୀଵ ସର୍ପିରାପଃ ସ୍ରୋତଃସ୍ଵରଣୀଷୁ ଚାଗ୍ନିଃ । ଏଵମାତ୍ମାଽତ୍ମନି ଗୃହ୍ଯତେଽସୌ ସତ୍ଯେନୈନଂ ତପସା ଯୋଽନୁପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଦହିରେ ଘିଅ, ପାଣିରେ ଝରଣା, ଅରଣିରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ଧରାଯାଏ। ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସର୍ଵଵ୍ଯାପିନମାତ୍ମାନଂ କ୍ଷୀରେ ସର୍ପିରିଵାର୍ପିତମ୍ । ଆତ୍ମଵିଦ୍ଯାତପୋମୂଲଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମୋପନିଷତ୍ପରଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମॊପନିଷତ୍ପରମିତି
ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା, ଦୁଧରେ ଘିଅ ପରି ଲୁଚିଥାଏ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ମୂଳିତ। ଏହିଠି ଉପନିଷଦର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ଉପନିଷଦର ପରମ ଉପଦେଶ।