ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱ ଜନନୀ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ରନ୍ଧି ଥାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ହେଇଛି ସେ ସବୁକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରେ। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ନିୟନ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଗୁଣକୁ ବିଭାଜନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପନିଷଦର ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ବ୍ରହ୍ମ ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଜଣାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଅମର ହୋଇ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତା ପାଇଥିଲେ। ସେ ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ, କ୍ରିୟା ଓ ଫଳର କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋଗତା, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଓ ମାର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଜୀବନର ନିୟନ୍ତା ସ୍ୱୟଂ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକାରର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଦୃଶ୍ୟମାନ ରୂପରେ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅହଂକାର ସହ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚୁଲର ଟିପ୍ରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଚୁଲର ଟିପ୍ର ଶତାଂଶ ଭାଗକୁ ଆଉ ଏକ ଶତାଂଶରେ ବିଭାଜିଲେ ଯେତେ ଛୋଟ ହୁଏ, ତଥାପି ସେ ଅନନ୍ତ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଧାରଣ କରେ। ସେ ନ ନାରୀ, ନ ପୁରୁଷ, ନ ନପୁଂସକ; ଯେଉଁ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ତାହା ସହ ଏକତା ହୁଅନ୍ତି। ଇଚ୍ଛା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ମୋହ, ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହୀ କ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରି ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ, ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ନୂତନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଦେହୀ ନିଜ ଗୁଣ, କ୍ରିୟା ଓ ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଚୟନ କରେ; ଏବଂ ତାଙ୍କର ଏକତାର କାରଣ ଭିନ୍ନ ଜଣେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ, ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ନିୟନ୍ତା, ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି ଜାଣିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଅସ୍ଥିର, ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶୁଭ, ଅଂଶର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେମାନେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରକୃତିକୁ, ଅନ୍ୟେ ସମୟକୁ କଥା କହନ୍ତି, ଅନେକ ଲୋକ ଭ୍ରମିତ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦିବ୍ୟତାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଉପରେ ତାଙ୍କର ପରିବ୍ୟାପ୍ତତା ଅଛି, ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନୀ, ସମୟର ନିୟନ୍ତା, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଶର୍ବଜ୍ଞ; ସେ କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ କ୍ରିୟା କରି, ପୁନଃ ନିଜକୁ ଆଗ୍ରହ କରି, ସତ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତା ପାଇ, ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି, ଅଠ ଉପାୟ, ସମୟ ଓ ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂଯୋଗ ହୁଏ। ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଭାଜନ କରି, ଯେଉଁ ଏହି କରେ, ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଶେଷ ହେଉଥିଲେ, କ୍ରିୟାର ନାଶ ହୁଏ; ଏବଂ କ୍ରିୟା ଶେଷ ହେଉଥିଲେ, ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପାଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସେ ଅନାଦି, ସଂଯୋଗ ଓ ତାହାର କାରଣ, ତିନି ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ସମୟରେ ଅସ୍ଥିର; ସମସ୍ତ ରୂପର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଅସ୍ତିର ଉତ୍ସ, ଆଦର୍ଶ ଦେବତା, ନିଜ ଚିତ୍ତରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରି ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ବୃକ୍ଷ, ସମୟ, ଆକାର ରୂପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଯାହାରୁ ବିଶ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଧନ୍ୟ ଓ ଅପସାଧୁକୁ ଦେଇ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅମର ଏବଂ ସମସ୍ତର ଆଶ୍ରୟ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ମାଧ୍ୟମ ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି। ଆମେ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଣିଛୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ନିୟନ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତରୁ ଉପର, ଦିବ୍ୟତା, ବିଶ୍ୱର ନିୟନ୍ତା, ପୂଜନୀୟ ପ୍ରଭୁ। ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ଉପକରଣ ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ସମାନ କିମ୍ବା ଉପରି କୌଣସି ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ବହୁ ରୂପରେ ଶୁଣିଯାଏ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟା ନିଜର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବିଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ନିୟନ୍ତା, ଶାସକ କିମ୍ବା ଚିହ୍ନ ନାହିଁ; ସେ କାରଣ, ଉପକରଣ ଓ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତା; ତାଙ୍କର କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଉପରି ନିୟନ୍ତା ନାହିଁ। ମକଡ଼ା ତାଙ୍କର ତାର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ପରି, ଏକ ଦିବ୍ୟତା ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ତାର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି; ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍। ଏକ ଦିବ୍ୟତା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୁଚିଥିବା, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ସମସ୍ତର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, କ୍ରିୟାର ନିରୀକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସାକ୍ଷୀ, ଚେତନା, ଏକା, ଓ ଗୁଣରହିତ। ଅନେକ ଅକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶାସକ, ଅନେକ ରୂପରେ ଏକ ବୀଜ; ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରି ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଏ ନୁହେଁ। ସେ ନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ, ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନ, ଅନେକଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ସେହି କାରଣକୁ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଦିବ୍ୟତାକୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।