ଏହି ସଂସାରର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ ଆତ୍ମା, ସବୁ କିଛିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଦିନ ନାହିଁ, ରାତି ନାହିଁ, ଭାବ ବା ଅଭାବ କିଛି ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ଶିବାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ। ସେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସବିତାର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାଁଠାରୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପର, ତଳ, ବା ମଧ୍ୟରେ ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି; ସେଉଁଠି କୌଣସି ସଦୃଶ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ନାମ ଅପାର ମହିମାର ସୂତ୍ରଧାର। ତାଙ୍କର ରୂପ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହେଁ; କେହି ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କେହି ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଅଜନ୍ମାକୁ ଭାବି ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି; ହେ ରୁଦ୍ର, ତୁମ ଶୁଭ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ହେ ରୁଦ୍ର, ଆମ ପିଲାମାନେ, ଆମ ଆୟୁଷ୍ୟ, ଆମ ଗାଈ, ଆମ ଘୋଡ଼ା, କିମ୍ବା ଆମ ନାୟକମାନେ—କାହାକୁ ଅପକାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ହେ ପୂଜିତ, ଆମେ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣା ସହିତ ଡାକୁଛୁ। ଏଠି ଦୁଇଟି ଚିରଂଜୀବୀ ଅକ୍ଷର ଅଛି—ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଲୁଚିଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ନଶ୍ୱରତା, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅମରତ୍ୱ; ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ଉପରେ ଯିଏ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ଗର୍ଭରେ ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତ ରୂପ ଓ ଗର୍ଭକୁ ଗଠନ କରନ୍ତି, ଆଦିକାଳରେ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଜନ୍ମିଥିବା କପିଳ ଋଷିଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ନିଜ ମାୟା ଜାଲକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରସାର କରି, ପୁନଃ ତାକୁ ସଂକୋଚିତ କରନ୍ତି; ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଲୋକଙ୍କ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି—ଉପର, ତଳ, ଏବଂ ଚାରି ପାଖରେ; ସେ ଶୁଭ, ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ନିୟନ୍ତା। ବିଶ୍ୱ ଗର୍ଭ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ରାନ୍ଧେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାହା ରାନ୍ଧିବାକୁ ଅଛି, ତାହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରେ; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନିୟନ୍ତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି। ଯାହା ଗୁପ୍ତ ଉପନିଷଦ୍ରେ ଲୁଚିଛି, ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ସ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ଜାଣିଥିବା ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତାହା ସହିତ ଏକାତ୍ମତା ଲାଗି ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଗୁଣ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳର କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ, ତିନିପ୍ରକାର ଗୁଣ ଓ ପଥରେ, ପ୍ରାଣର ନାଥ, ସେ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଅଙ୍ଗୁଳିର ଆକାରର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ରୂପରେ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅହଂକାର ସହିତ, ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଓ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚୂଳର ଟିପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଜୀବ ହେଉଛି ଚୂଳର ଟିପର ଶତ ଭାଗର ଏକ ଅଂଶ, ଏହି ଅଂଶକୁ ପୁନି ଶତ ଭାଗ କଲେ ଯେତେ ଛୋଟ, ତଥାପି ସେ ଅନନ୍ତ କ୍ଷମତାଶୀଳ। ସେ ନା ସ୍ତ୍ରୀ, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ସେ ଯେଉଁ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଇଚ୍ଛା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ମୋହ, ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ ଓ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ଦେହୀଜୀବ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଦେହୀ ଜୀବ ନିଜ ଗୁଣ, କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ବାଛିନେଇଥାଏ; ଏହାର ଯୋଗକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ସତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ନିର୍ବାସ୍ଥାନୀୟ, ସତ୍ତା ଓ ଅସତ୍ତାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶୁଭ, ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ମାତା, ସେମାନେ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। କିଛି ପଣ୍ଡିତ ପ୍ରକୃତିକୁ କହନ୍ତି, କିଛି ସମୟକୁ, ଅନେକ ମଣିଷ ଭ୍ରମିତ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାର ମହିମା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚକ୍ର ଘୂରୁଛି। ଯିଏ ସମସ୍ତକୁ ସଦା ଆବୃତ କରିଥାନ୍ତି—ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ସମୟର ନିୟନ୍ତା, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ସର୍ବଜ୍ଞ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ଚାଳିତ ହୁଏ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଚିନ୍ତନୀୟ। ସେ କର୍ମ କରି, ପୁନଃ ତାହାକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟର ସାର ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି, ବା ଆଠ ଉପାୟରେ, ସମୟ ଓ ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା। ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ଯେଉଁମାନେ କରନ୍ତି—ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, କର୍ମର ନାଶ ହୁଏ; କର୍ମ ଶେଷେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ସେ ଉତ୍ସ, ଯୋଗର କାରଣ ଓ ତାହାର ହେତୁ, ତିନି ସମୟ ଉପରେ ଅତିତ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ସମୟାତୀତ; ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ, ସତ୍ତାର ଉତ୍ସ, ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା, ନିଜ ମନରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ପୂଜିତ। ସେ ଗଛ, ସମୟ, ରୂପର ସୀମା ଉପରେ, ଯାଁଠାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଧନ୍ୟବାନ୍ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ସ୍ଥାପିତ କରି, ଧର୍ମ ଦାତା ଓ ଅଧର୍ମ ନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କୁ ଜାଣି, ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ଆମେ ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନାଥମାନଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିତ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣୁଛୁ; ସେ ଦେବ, ବିଶ୍ୱର ନିୟନ୍ତା, ପୂଜ୍ୟ। ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଉପକରଣ ନାହିଁ; କୌଣସି ସମାନ ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ କର୍ମ ନିଜସ୍ୱ।