ଏକ ଗଛରେ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ବସିଛନ୍ତି—ଏଉଁ ଗଛରେ ଏକ ପକ୍ଷୀ ଅନ୍ୟଟିଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇଥାଏ, ଅନ୍ୟଟି ତାଙ୍କର ମହିମା ଦେଖି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି, ଯଦି କେହି ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଷ୍ଟୋତ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, କ୍ରିୟା, ନିୟମ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବେଦର କଥା—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ମାୟାବୀ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି। ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ଜାଣ, ଏବଂ ମାୟାବୀକୁ ମହା-ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଜାଣ; ତାଙ୍କର ଅଂଶରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ। ସେ ଏକା ନିଜେ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ନିୟନ୍ତା; ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ଅଛି; ସେ ଦାତା, ପୂଜନୀୟ, ଏହି ମହା-ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ଲଭି ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରୁଦ୍ର, ମହା-ଋଷି; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଛନ୍ତି; ସେ ଆମକୁ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତୁ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଯାହାରେ ଜଗତ ବସିଛି; ସେ ଦ୍ୱିପଦ, ଚତୁଷ୍ପଦ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଆମେ ଅଫରିଂ ଦେବୁ? ସେ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନେକ ଆକାରରେ ଜଗତକୁ ତିଆରି କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି; ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ଲଭି ହୁଅନ୍ତି। ସେ ସମୟରେ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କର ନିୟନ୍ତା, ଏକେକ ଜୀବରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କରେ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ; ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ କଟିଯାଏ। ଘୃତରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି, ଏହି ଶିବ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି; ଦିବ୍ୟତାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ରହିବା ସ୍ଥାନ, ସବୁବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ; ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି, ମନରେ ଏହି ଦିବ୍ୟତାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବେ; ଏହି ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଦିନ ନାହିଁ, ରାତି ନାହିଁ, ଅସ୍ତି ନାହିଁ, ଅନସ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ଶିବ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ଯାହାରୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ, ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ ଧରିନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୌଣସି ଉପମା ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ନାମ ମହିମାୟ। ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଦୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହେଁ; କେହି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ, ମନରେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। କେହି ଭୟଭିତ ଜନ, ଅଜନ୍ମା ଭାବି, ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି; ରୁଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କର ଶୁଭ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଆମ ପିଲାମାନେ, ଆମ ଆୟୁ, ଆମ ଗୋଧନ, ଆମ ଘୋଡାମାନେ, ଆମ ନାୟକମାନେ, କିଛିକୁ ଅପହାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ରୁଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କୁ ସଦା ଅଫରିଂ ଦେଇ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛୁ। ଦୁଇଟି ଅନନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ; ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଲୁଚିଛି; ଅଜ୍ଞାନ ଅବିନାଶୀ, ଜ୍ଞାନ ଅମର; ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟିର ନିୟନ୍ତା ଅନ୍ୟ ଅଟୁଟ। ସେ ଏକା ନିଜେ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ନିୟନ୍ତା, ଏହି ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଓ ଗର୍ଭ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଆଦିରେ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଜନ୍ମିଥିବା କପିଲ ଋଷିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାଲକୁ ଅନେକ ଭାବରେ ତିଆରି କରି, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତକୁ ଆପସେ ଉପସାରଣ କରନ୍ତି; ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ରହନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ ପ୍ରଭା ଦେଇ, ଉପରେ, ତଳେ, ଚାରିପାଖ ଆଲୋକ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି, ଏହି ପୂଜ୍ୟ, ଶୁଭ ଦେବତା ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ରହନ୍ତି। ଜଗତର ଗର୍ଭ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ପାକାଇ, ପାକାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତକୁ ରୂପାନ୍ତର କରିଥାଏ; ସେ ଏକା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିୟନ୍ତା ଓ ଗୁଣ ଦେଇଥାଏ। ଉପନିଷଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ଅଂଶରେ ଲୁଚିଥିବା ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି; ଯେଉଁ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ପୂର୍ବେ ଜାଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ, କ୍ରିୟା ଓ ଫଳର କର୍ତ୍ତା, କ୍ରିୟାର ଉପଭୋକ୍ତା, ଅନେକ ଆକୃତିର, ତିନି ଗୁଣ ଓ ମାର୍ଗର, ପ୍ରାଣର ନିୟନ୍ତା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାଏ। ଅଙ୍ଗୁଳିର ଆକାର, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି ଆକୃତି, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅହଂକାର ସହିତ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେବଳ ଚୂଡା ଅଂଶର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଜୀବ ହେଉଛି ଚୂଡା ଅଂଶର ଶତ ଭାଗର ଏକ ଭାଗ, ଏହାକୁ ପୁନଃ ଶତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ ଏହା ଅନନ୍ତ କ୍ଷମତା ବହିନ୍ଧି। ସେ ନା ନାରୀ, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ଯେଉଁ ଶରୀର ନେଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥାଏ। ଇଚ୍ଛା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ମୋହ, ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା କ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରି ଜନ୍ମିଥାଏ, ବୃଦ୍ଧି ହୁଅଏ, ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ନେଉଥାଏ। ଦେହୀ ଆତ୍ମା ନିଜ ଗୁଣ ଓ କ୍ରିୟାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଥୁଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକୃତି ବାଛିଥାଏ; ଏହି ମିଶ୍ରଣର କାରଣ ଅନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ଦେବତା, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟା, ଅନେକ ଆକୃତିର, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ଏକା ନିୟନ୍ତାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦେବତାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ଅସ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ନିରାଶ୍ରୟ, ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତିର ତିଆରିକାର, ଶୁଭ, ଅଂଶର ତିଆରିକାର, ସେମାନେ ଶରୀର ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିର କଥା କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ସମୟର କଥା, ଅନେକ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦିବ୍ୟତାର ମହିମା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଚକ୍ର ଚଳିଥାଏ।