ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ଏକ ନଗରରେ, ଏକ ଦେହୀ ଆତ୍ମା, ହଂସ ଭଳି, ବାହାରେ ମଜା କରି ଚଳାଚଳ କରେ। ସେ ନିସ୍ତରଙ୍ଗ ଓ ଚଳିତ ଜଗତର ମାଲିକ। ଏହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର କିଛି ହାତ ପା ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ତୁରନ୍ତ ଧରିପାରିବେ; ଚକ୍ଷୁ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ଦେଖିପାରିବେ, ଶୁଣିପାରିବେ। ସେ ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ, ପ୍ରମୁଖ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ଲୁଚିଛି। ଯେଉଁଠି ଚାହିଦା ଓ ଦୁଃଖ ରହିନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଉ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଅଜର, ପ୍ରାଚୀନ, ସବୁଠି ବ୍ୟାପି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛି; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜନ୍ମର ଶେଷ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସଦା ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅନନ୍ତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏକ ନିର୍ବିକାର, ଏକା, ରଙ୍ଗହୀନ ପରମାତ୍ମା, ଶକ୍ତିର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିତରେ ଓ ଶେଷରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ସେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଆମକୁ ଏକତା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଏକା ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର; ଏକା ଚମକ, ବ୍ରହ୍ମା, ଜଳ, ପ୍ରଜାପତି। ସେ ଜନା, ପୁରୁଷ, ଶିଶୁ, କନ୍ୟା; ମୁଁ ଏକା ଲଠି ନେଇ ଚଳିଥିବା ବୃଦ୍ଧ; ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏକା ଚହାଁଥିବା ମୁଖ ହେବି। କଳା, ପଙ୍କ, ହରିତ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ତୁର୍ୟା, ବିଦ୍ୟୁତର ଗର୍ଭ, ଋତୁ, ସାଗର—ଏହି ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ସଦା ଅବିନାଶୀ, ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଏକ ଅଜନ୍ମା, ଲାଲ, ଧଳା, କଳା ରଙ୍ଗରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ତିଆରି କରନ୍ତି; ଏକ ଅଜନ୍ମା ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ଉପଭୋଗ କରି ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଜନ୍ମା ଉପଭୋଗ କରି ବିଦାୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏକ ଗଛରେ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ମିଶି ରହିଛନ୍ତି; ଏକ ପକ୍ଷୀ ମିଠା ଫଳ ଖାଉଛି, ଅନ୍ୟ ଦେଖୁଛି କିନ୍ତୁ ଖାଉନାହିଁ। ଏହି ଗଛରେ ଏକ ପୁରୁଷ ଅବଶ, ଦୁଃଖି, ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି; ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ମହିମା ଦେଖିଥାଏ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯଦି କେହି ଏହି ପରମାତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ ଷ୍ଟୋତ୍ର କଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, କ୍ରିୟା, ଉପବାସ, ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଏବଂ ବେଦର ଉପଦେଶ—ଏହି ସବୁ ମାୟାବୀ ପ୍ରଭୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭଳି ତିଆରି କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଏହି ମାୟାରେ ବନ୍ଧି ଯାନ୍ତି। ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଜାଣ; ମାୟାବୀ ପ୍ରଭୁ ମହାଦେବ; ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ଅଧିପତି ଏହି ପ୍ରଭୁ; ସେ ଠାରେ ସବୁ ଚଳାଚଳ କରେ, ବିଶ୍ରାମ କରେ; ଏହି ଦାତା, ଉପାସ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ ଯାହାଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ମହା ଋଷି ରୁଦ୍ର, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା ସେ—ପ୍ରଭୁ ଆମକୁ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମାଲିକ, ଯାଁଠି ଜଗତ ଅଛି, ସେ ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି; କେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ? ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଭ୍ରମର ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତିଆରିକାରୀ, ଅନେକ ରୂପରେ, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ପ୍ରଭୁ—ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ସେ ଏହି ଜଗତର ସମୟର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ର ମହାଦେବ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଋଷି ଓ ଦେବତା ଏକତା ହୋଇଛନ୍ତି—ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରଭୁକୁ ଜାଣିଲେ ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ କାଟିଯାଏ। ଘିଅଠୁ ମଧୁର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଲୁଚିଥିବା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଆବରଣ କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ—ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ତିଆରିକାରୀ, ମହା ଆତ୍ମା, ସଦା ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ରହିଥାଏ, ଦିନ ନାହିଁ, ରାତି ନାହିଁ, ଭବ ନାହିଁ, ଅଭବ ନାହିଁ; ଏକା ଶିବ; ଏହି ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ସବିତା, ଯାଁଠିରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଉପଜିଛି। କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ, ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ ଧରିପାରିନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ନାମ ମହା ମହିମା। ତାଙ୍କର ରୂପ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ; କେହି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ହୃଦୟ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। କେହି ଭୟଭିତ ଜନ, "ଅଜନ୍ମା" ବୋଲି ବିଚାର କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ; ରୁଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କର ଶୁଭ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ରୁଦ୍ର, ଆମ ପିଲା, ଆମ ଆୟୁଷ୍ୟ, ଆମ ଗାଁଠିଆ, ଆମ ଘୋଡ଼ାକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତୁନାହିଁ; ଆମ ବୀରମାନେ ଆପଣ ଘାତ କରନ୍ତୁନାହିଁ; ଆମେ ସଦା ଅର୍ପଣ ଦେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ। ଦୁଇଟି ଅନନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଲୁଚିଛି; ଅଜ୍ଞାନ ଅବିନାଶୀ, ଜ୍ଞାନ ଅମର; ଏହି ଦୁଇ ଉପରେ ଅନ୍ୟ ଏକା ଅଧିପତି। ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ଅଧିପତି, ଅନେକ ରୂପ ଓ ଗର୍ଭ ତିଆରିକାରୀ, ଆଦିରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଋଷି କପିଳଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାଲକୁ ଅନେକ ଭାବରେ ତିଆରି କରି, ପୁନଃ ସେମାନେ ଉପସାରଣ କରନ୍ତି; ପୁନଃ ତିଆରି କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମହାଦେବ ଭାବରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଉପରେ, ତଳେ, ଚାରିପାଖରେ ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ସେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭର ଧର୍ମକୁ ଅଧିକାର କରନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଗର୍ଭ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ରାନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅଧିପତି, ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି।