ମୁଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେଁ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅତିତ, ଏହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ମାତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟକି ପାର ହୋଇଯିବାଯାଏ—ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ତାଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ କିଛି ନାହିଁ; ସେ ଏକ ବୃକ୍ଷ ପରି ଆକାଶରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଏକା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁଠି ଆକାର ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଉଚ୍ଚତମ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଶିବ ତିନିଏ ସମସ୍ତ ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ, ଗଳାରେ ବିରାଜିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାବେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଶିବ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତର ମୂଳ, ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ସେ ଅମୃତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ଶାସକ। ଏହି ପୁରୁଷ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ, ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ଆକାରରେ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ; ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିଗମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପାଦ; ସେ ପୃଥିବୀକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ କରି, ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ, ଯାହା ଥିଲା ଓ ଯାହା ହେବ, ସେଇ ପୁରୁଷ; ସେ ଅମରତ୍ୱର ନାଥ ଏବଂ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ମହାନ୍ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତକୁ ଶୁଣନ୍ତି, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ସ୍ଥିତ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଶୂନ୍ୟ; ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଶାସକ, ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ବନ୍ଧୁ। ନବ ଦ୍ୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ଦେହ ନଗରରେ ଏହି ହଂସ ଆତ୍ମା ଖେଳ କରି ବାହାରେ ଚଲିଥାଏ; ସେ ଚରାଚର ଜଗତର ନାୟକ। ସେହି ପୁରୁଷ ହାତ ପାଦ ବିନା ଦୃତ ଗତି କରନ୍ତି ଏବଂ ଧରିନ୍ତି; ଚକ୍ଷୁ ବିନା ଦେଖନ୍ତି, କାନ ବିନା ଶୁଣନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରୁନାହାନ୍ତି; ସେଇ ମହାପୁରୁଷ। ଆତ୍ମା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମହାନ୍, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ଲୁକାଇଛି; ଯେଉଁମାନେ ଚେତନା ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ପବିତ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ଦେଖନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଅଜର, ପୁରାତନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେଁ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଜନ୍ମର ଶେଷ ଓ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଏହି ଏକ ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ଶକ୍ତିର ଯୋଗରେ ଅନେକ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଗତି କରନ୍ତି; ସେ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ଆମକୁ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏକତ୍ର କରୁନ୍। ସେଇ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା; ସେଇ ଦୀପ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ଜଳ, ପ୍ରଜାପତି। ତୁମେ ନାରୀ, ପୁରୁଷ; ତୁମେ ଶିଶୁ ଓ କନ୍ୟା; ତୁମେ ଲଠଠି ଧରିଥିବା ବୃଦ୍ଧ; ତୁମେ ଜନ୍ମ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମୁହଁ ଧାରଣ କର। ତୁମେ କଳା, ପକ୍ଷୀ, ହରିତ, ରକ୍ତଚକ୍ଷୁ, ତୁମେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗର୍ଭା, ଋତୁ, ସମୁଦ୍ର; ଆଦିରୁ ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ଅଜନ୍ମା, ରକ୍ତ, ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ ରୂପେ ଅନେକ ସଦୃଶ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଜନ୍ମହୀନ ଏକ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରି ସାଙ୍ଗରେ ରହନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମହୀନ ଭୋଗ କରି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଓ ମିତ୍ର, ଏକେ ବୃକ୍ଷରେ ବସିଛନ୍ତି; ଜଣେ ମଧୁର ଫଳ ଖାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଖାଉନାହାନ୍ତି, ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସେଇ ବୃକ୍ଷରେ ଏକ ପୁରୁଷ ମନରେ ବିଲିନ୍ ହୋଇ, ଦୁଃଖୀ ଓ ଅଭିବ୍ୟାକୁଳ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟ ଭଗବାନ୍ ଓ ତାଙ୍କର ମହିମା ଦେଖନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଅବିନାଶୀ, ପରମ ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସନ୍ତି, ଯଦି କେହି ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସ୍ତୋତ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବ? ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଠି ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, କ୍ରିୟା, ବ୍ରତ, ଗତି ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ଏବଂ ବେଦର ବର୍ଣ୍ୟିତ ଯାହା କିଛି—ଏହା ସମସ୍ତ ମାୟା ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ବନ୍ଧିତ। ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ଜାଣ; ମାୟାବୀ ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆବୃତ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭରେ ନିୟନ୍ତ୍ରକ; ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ନିର୍ଜୀବ ତାଙ୍କରେ ବିରାଜିତ; ସେ ଦାତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମୂଳ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ରୁଦ୍ର, ମହାଋଷି; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଛନ୍ତି; ସେ ଆମକୁ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତୁ। ସେ ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ଯାଁଠି ଜଗତ ବିରାଜିତ; ସେ ଦ୍ୱିପଦ ଚତୁଷ୍ପଦର ଶାସକ; କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆମେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ? ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନେକ ରୂପରେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ, ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ସେ ସମୟରେ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଲୁକାଇଥିବା; ଯେଉଁଠି ଋଷି ଓ ଦେବତା ଏକତ୍ରିତ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ବନ୍ଧନ କଟାଯାଏ। ଶିବ, ଘୃତରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୁକାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ, ସମସ୍ତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ସଦା ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ଧକାର ଅଛି, ଏଠାରେ ଦିନ ନାହିଁ, ରାତି ନାହିଁ, ଭାବ କିମ୍ବା ଅଭାବ ନାହିଁ; କେବଳ ଶିବ ଏକା; ଏହି ଅବିନାଶୀ, ସବିତୃର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାଁଠାରୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ। କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ, ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସଦୃଶ କେହି ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ନାମ ମହିମା ମୟ।