ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁବେଳେ ଜଣେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ୱକୁ ଜ୍ଞାନ କରେ, ଏହା ଜଣେ ଦୀପବତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । ଏହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଏହି ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି, ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେବେ । ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ଦିଆଁ ମୁହଁ ରଖି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି । ଅଗ୍ନିରେ, ଜଳରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଯିଏ ଦେବତା ଭାବେ ବିରାଜିତ, ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ । ଏହି ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶର ମୂଳ । ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ କେବଳ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ । ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ରକ୍ଷା କରି, ଶେଷେ ସେ ନିଜକୁ ଅପସାରଣ କରନ୍ତି । ସେଠି ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଁହ, ହାତ, ପାଦ ରଖି, ଏକେ ଦେବତା ଭାବେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ବିରାଜିତ । ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଏହି ମହାପୁରୁଷ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୂଳ ଓ ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ରୁଦ୍ର, ଶୂରୁରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆମକୁ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ । ଉ ରୁଦ୍ର, ତୁମ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ, ଯେଉଁଥିରେ ଭୟ ନାହିଁ, ତୁମ ଶାନ୍ତ ଦେହ ଆମ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହେଉ । ପାହାଡ଼ର ନିବାସୀ ଭଗବାନ, ତୁମେ ହାତରେ ରଖିଥିବା ତୀରକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ କର, କାହାରେ ବି କ୍ଷତି ଦିଅନାହଁ । ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁର ଭିତରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ ଅନୁସାରେ ଲୁଚି ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଲୋକ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ମୁଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସୂର୍ୟ ପ୍ରଭାର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ପରେ । ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ନ ଛୋଟ ନ ବଡ଼; ସେ ଏକ ଗଛ ଭଳି ଆକାଶରେ ଏକା ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଭରି ଅଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ନିରାକାର, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ମିଳେ; ଅନ୍ୟଥା ଦୁଃଖ ମାତ୍ର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । ସେ ସମସ୍ତ ମୁଁହ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା ଅଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ; ସେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଶିବ ସବୁଠି ବିରାଜିତ । ଏହି ପୁରୁଷ ମହାନ୍, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛନ୍ତି, ଅବିନାଶୀ ଆଲୋକ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏହି ପୁରୁଷ, ଆନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଆକାରରେ ସବୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ; ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ପୁରୁଷ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପାଦ ଅଛନ୍ତି; ସେ ପୃଥିବୀକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆବୃତ କରି, ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଛନ୍ତି । ଏହି ପୁରୁଷ ଏହି ସମସ୍ତ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ; ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ନାୟକ ଏବଂ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଁହ ରଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ନିର୍ଗୁଣ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ଶାସକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ବନ୍ଧୁ । ନବ ଦ୍ୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ସହର ଭିତରେ ଏହି ଦେହୀ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ହଁସ ଭଳି ହେଉଛି, ସେ ହସି ଖେଳୁଥିବା ଭଳି ବାହାରେ ଯାଏ; ସେ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ । ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଦ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୀଘ୍ର ଗତି କରନ୍ତି ଏବଂ ଧରିପାରନ୍ତି; ଚକ୍ଷୁ ନଥିଲେ ଦେଖନ୍ତି, କାନ ନଥିଲେ ଶୁଣନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ; ସେ ପ୍ରଥମ, ମହାପୁରୁଷ । ଏହି ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ଲୁଚିଥିବା; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଆଶା ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ବିଭୂତି ଦେଖନ୍ତି । ମୁଁ ଏହି ଅଜର, ପ୍ରାଚୀନ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ; ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାମାନେ ଏହି ଜନ୍ମ ଶେଷକୁ ଜାଣି, ସେଉଁଠି ଏହି ନିତ୍ୟତ୍ୱ କୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି । ଯେଉଁ ଏକ, ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ନିଜ ଶକ୍ତି ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶେଷ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିରାଜିତ; ସେ ଦେବତା ଆମକୁ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ । ସେଇ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର; ସେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବ୍ରହ୍ମା, ଜଳ, ପ୍ରଜାପତି । ତୁମେ ନାରୀ, ତୁମେ ପୁରୁଷ; ତୁମେ ଶିଶୁ ଓ ଶିଶୁନୀ; ତୁମେ ଲଠି ଧରିଥିବା ବୃଦ୍ଧ; ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଉଛ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁଁହ ଧାରଣ କରି ଅଛ । ତୁମେ କଳା, ପତିତପଙ୍ଖ, ହରିତ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ବିଦ୍ୟୁତର ଗର୍ଭ, ଋତୁ, ସାଗର; ଆଦିହୀନ ତୁମେ ବିଶାଳ ଭାବେ ଅଛ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଏହି ଅଜନ୍ମା, ଲାଲ, ଧଳା, କଳା ରୂପେ ସମାନ ଆକୃତିର ଅନେକ ଜନ୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଜଣେ ଅଜନ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରି ତାଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉପଭୋଗ କରି ଛାଡିଦିଅନ୍ତି । ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ମିତ୍ର ଭାବେ ଏକ ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି; ଜଣେ ମିଠା ଫଳ ଖାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଖାଉନାହିଁ, ଦେଖି ରହିଛନ୍ତି । ସେଇ ଗଛ ଉପରେ ଏକ ପୁରୁଷ ମୁଗ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି; ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ଦେଖେ, ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ।