ଏହି ଉପନିଷଦରେ ଜ୍ଞାନର ଅଦ୍ଭୁତ ଯାତ୍ରା ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜଣେ ଦିବ୍ୟତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥାନ୍ତି; ଦୁଃଖ ଶୋକ ଶମିତ ହେଉଛି, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କର ଉପାସନା ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ଶରୀରରୁ ତୃତୀୟ ବିଚ୍ଛେଦ ପରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ଉପରେ ଶାସନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟତ୍ୱକୁ ନିଜର ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ଭାବରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଉପଭୋକ୍ତା, ଉପଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଓ ଚଳାୟକ—ଏହି ତୃତୀୟ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ସମସ୍ତ କଥା ଉପନିଷଦରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି ତାହାର ମୂଳରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଚିହ୍ନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱାଳା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୂଳରୁ ଆଉଥରେ ମିଳିଯାଏ, ସେପରି ଓଁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ ଦିବ୍ୟତ୍ୱକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଏ। ନିଜ ଶରୀରକୁ ତଳ ଅରଣୀ ଓ ଓଁକୁ ଉପର ଅରଣୀ କରି, ଧ୍ୟାନର ଘସାଘସି ଦ୍ୱାରା, ଜଣେ ଉପାସକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ, ଯେଉଁ ଦେବତା ଗୁପ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଦହିରେ ଘିଅ, ନଦୀରେ ଜଳ, ଅରଣୀରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ଲୁଚିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ତ୍ୱତ୍ତ୍ୱ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମା, ଦୁଧରେ ଘିଅ ପରି, ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ; ଏହା ଉପନିଷଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷା। ଏଠି ଜଣେ ଉପାସକ ନିଜ ମନକୁ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରି, ସତ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ସବିତୃଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକକୁ ଉଦ୍ଭାସିତ କରି ପୃଥିବୀରେ ଆଣିଥାନ୍ତି। ମନକୁ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରି, ଦିବ୍ୟ ସବିତୃଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆଲୋକର ଜଗତକୁ ଯାଉଛୁ। ଉତ୍ସାହ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଦେବତାମାନେ ବିଶାଳ ଆଲୋକକୁ ଚାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆସନ୍ତି, ଯେଉଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସୃଜନଶୀଳ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ନିଜ ମନ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ସର୍ବଜ୍ଞ ମହା ଋଷିଙ୍କୁ ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି; ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମ କୁ ଉପାସନା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ମୁଁ ବିନୟରେ ତୁମକୁ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଯୋଡ଼ୁଛି; ଏହି ଷ୍ଟୁତି ଚାରିଅଂକୁ ରଥର ଭାବେ ଯାଉ। ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ ଅମର ସନ୍ତାନ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଘସାଘସିରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ପବନ ଚଳିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ସୋମ ଝରିଥାଏ, ସେଠି ମନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସୃଜନଶୀଳ ପ୍ରେରଣାରେ, ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଉତ୍ସାହ ଦିଅ; ଏଠି ତୁମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅବିଫଳ ହୁଏ। ଶରୀରକୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ସିଧା ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରଖ; ହୃଦୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ଏକତ୍ର କର। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମର ନାଉକା ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ଭୟଙ୍କର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ଶ୍ୱାସକୁ ନିମ୍ନ କରି, ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟାରେ, ନାକ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉନାହିଁ। ଅଶାନ୍ତ ଘୋଡା ପରି ଚ଼ଳିଥିବା ମନକୁ ଚାଲକ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଶ୍ଚଳ କରନ୍ତି। ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ସମ ଭୂମିରେ, ପଥର, ଅଗ୍ନି, ବାଲି ନଥିବା, ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, ଚକ୍ଷୁକୁ ଅତିକ୍ଳେଶ ନଦେଇ, ଗୁହା ବା ପବନ ବାସ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗରେ ପ୍ରଥମେ କୁହୁଡ଼, ଧୂଁଆ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଜ୍ୱଳା, ବିଜୁଳି, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶର ଗୁଣ ଯୋଗର ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ତେବେ ଯୋଗାଗ୍ନିର ଶରୀର ଉପଲବ୍ଧ କରିଥିବା ଜଣେ ଜଣେ ରୋଗ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ନଥାଏ। ଶରୀର ହଳକା, ଶୁସ୍ଥ, ଆସକ୍ତି ରହିତ, ଚମକୁ ଦେଖିବା, ସୁମଧୁର କଣ୍ଠ, ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧ, ଅଳ୍ପ ପରିସ୍ରାବ—ଏହି ଯୋଗର ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ। ମାଟି ଲଗା ଆଇନା ସଫା କଲେ ଯେପରି ଚମକୁଥାଏ, ତେପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଦେଖି ଜୀବ ତୃପ୍ତ ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ଅଜନ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପବିତ୍ର, ଦୀପ ପରି ଚମକୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖି, ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଣି ଦୁଃଖ ରହିତ ହୁଏ। ଏହି ଦେବତା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଗର୍ଭରେ, ଜନ୍ମ ଓ ପୁନଃଜନ୍ମରେ ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି ଉଭୟ ଦିଗରେ ଅଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନିରେ, ଜଳରେ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଯେଉଁ ଦେବତା ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେ ଦେବତାକୁ ଆମେ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶରେ ସେ ଏକା। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ଅମର ହୁଏ। ରୁଦ୍ର ଏକା, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଜନ, ରକ୍ଷା ଓ ନିବୃତି କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ମୁହଁ, ହାତ, ପା ଥିବା ଏକ ଦେବତା ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଦିବ୍ୟ ଓ ଭୂମିକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ବିକାଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦେବତା ଦେବମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମୂଳ, ବିଶ୍ୱର ନିୟନ୍ତା, ମହା ଋଷି ରୁଦ୍ର, ଆରମ୍ଭରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭକୁ ସୃଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଆମକୁ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନରେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତୁ। ହେ ରୁଦ୍ର, ତୁମର ଶିବ ଆକୃତି, ଯାହା ଭୟଙ୍କର ନୁହେଁ ଓ ଅଶୁଭ ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ଶରୀରରେ ଆମେ ଆଲୋକିତ ହେଉ। ତୁମେ ଯେଉଁ ତୀର ରଖିଛ, ମା mountain-ଦ୍ୱାରୀ, ସେ ତୀରକୁ ଶୁଭ କର; ଲୋକ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ କ୍ଷତି ଦେଉନାହିଁ। ତାପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅନୁସାରେ ଲୁଚିଥିବା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିବା, ଏହି ପ୍ରଭୁକୁ ଜାଣି ଲୋକେ ଅମର ହୁଏ।