यच् च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पाच्यांश् च सर्वान् परिणामयेद् यः सर्वम् एतद् विश्वम् अधितिष्ठत्य् एको गुणांश् च सर्वान् विनियोजयेद् यः
विश्वाचा गर्भ स्वतःचे स्वरूप घडवतो आणि सर्व गोष्टींना रूपांतरित करतो. तो एकटाच या साऱ्या विश्वावर राज्य करतो आणि सर्व गुणांचे विभागणी करतो.
तद् वेदगुह्योपनिषत्सु गूढं तद् ब्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिं ये पूर्वं देवा ऋषयश् च तद् विदुस् ते तन्मया अमृता वै बभूवुः
जो वेद आणि उपनिषदांच्या गूढात लपलेला आहे, त्या ब्रह्माला ब्रह्मा ओळखतो. ज्यांनी पूर्वी ते देव आणि ऋषी ओळखले, ते त्या ब्रह्मरूपात एकरूप होऊन अमर झाले.
गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता स विश्वरूपस् त्रिगुणस् त्रिवर्त्मा प्राणाधिपः संचरति स्वकर्मभिः
जो गुणांनी युक्त आहे, कर्म आणि फळाचा कर्ता आणि भोगता आहे, जो अनेक रूपांचा, तीन गुणांचा आणि तीन मार्गांचा आहे, प्राणांचा स्वामी, तो आपल्या कर्मानुसार फिरतो.
अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसमन्वितो यः बुद्धेर् गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्रो ह्य् अवरो ऽपि दृष्टः
अंगठ्याएवढा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, संकल्प आणि अहंकार असलेला, बुद्धीच्या आणि स्वतःच्या गुणांनी युक्त, अगदी केसाच्या टोकाएवढा लहान असूनही दिसतो.
वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते
जीव हा केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाचा पुन्हा शंभर भाग इतका लहान आहे; तरी तो अनंत क्षमतेचा आहे.
नैव स्त्री न पुमान् एष न चैवायं नपुंसकः यद् यच् छरीरम् आदत्ते तेन तेन स युज्यते
तो न स्त्री आहे, न पुरुष, न नपुंसक. तो ज्या ज्या शरीरात प्रवेश करतो, त्याच्याशी एकरूप होतो.
संकल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैर् ग्रासाम्बुवृष्ट्या चात्मविवृद्धिजन्म कर्मानुगान्य् अनुक्रमेन देही स्थानेषु रूपाण्य् अभिसंप्रपद्यते
संकल्प, स्पर्श, दृष्टी, मोह, अन्न, पाणी आणि पावसामुळे देही, कर्मानुसार, जन्म घेतो, वाढतो आणि योग्य वेळी विविध रूपे धारण करतो.
स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही स्वगुणैर् वृणोति क्रियागुणैर् आत्मगुणैश् च तेषां संयोगहेतुर् अपरो ऽपि दृष्टः
देही स्वतःच्या गुणांनी, क्रियेच्या आणि आत्म्याच्या गुणांनी अनेक स्थूल व सूक्ष्म रूपे निवडतो; आणि त्यांचा संयोग घडवणारा दुसरा एक आहे.
अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारम् अनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
जो अनादि, अनंत, या कलुषित जगाचा मध्यभागी असलेला, विश्वाचा अनेक रूपांचा स्रष्टा, सर्वांचा एकमेव व्यापणारा देव आहे, त्याला ओळखल्यावर सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते.
भावग्राह्यम् अनीडाख्यं भावाभावकरं शिवं कलासर्गकरं देवं ये विदुस् ते जहुस् तनुम्
जो केवळ अस्तित्वाने समजता येतो, ज्याला 'निळ' म्हणतात, जो अस्तित्व आणि अनस्तित्व घडवतो, शुभ आहे, कलांचे सर्जक आहे, त्याला जे ओळखतात ते देहाचा त्याग करतात.
स्वभावम् एके कवयो वदन्ति कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः देवस्यैष महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम्
काही ज्ञानी लोक सृष्टीचे कारण म्हणून स्वभाव सांगतात, तर काही काळ सांगतात, आणि बरेच जण गोंधळलेले असतात; पण या जगात सर्व काही ज्याच्या सामर्थ्यामुळे फिरते, तीच देवाची खरी महिमा आहे.
येनावृतं नित्यम् इदं हि सर्वं ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः तेनेशितं कर्म विवर्तते ह पृथिव्याप्तेजोऽनिलखानि चिन्त्यम्
ज्याच्यामुळे हे सर्व जग नेहमी व्यापलेले आहे, तोच सर्वज्ञ, काळाचा स्वामी, गुणांनी युक्त, सर्वकाही जाणणारा आहे; त्याच्याच इच्छेने सर्व कर्मे घडतात आणि पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू, आकाश यांचा विचार करावा.
तत् कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयस् तत्त्वस्य तत्त्वेन समेत्य योगम् एकेन द्वाभ्यां त्रिभिर् अष्टभिर् वा कालेन चैवात्मगुणैश् च सूक्ष्मैः
ती कर्मे करून पुन्हा मागे घेतल्यावर, सत्याच्या मार्गाने सत्याशी एकरूप होऊन, एक, दोन, तीन किंवा आठ उपायांनी, तसेच काळाने आणि आत्म्याच्या सूक्ष्म गुणांनी योग साधता येतो.
आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश् च सर्वान् विनियोजयेद् यः तेषाम् अभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतो ऽन्यः
जो सर्व गुणयुक्त कर्मे आणि सर्व भावांची सुरुवात करतो आणि त्यांना योग्य त्या ठिकाणी लावतो, जेव्हा ही सर्व कर्मे संपतात, तेव्हा केलेल्या कर्मांचा नाश होतो; आणि कर्माचा क्षय झाला की तो खरे तत्त्व प्राप्त करतो, दुसरे काही नाही.
आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः परस् त्रिकालाद् अकलो ऽपि दृष्टः तं विश्वरूपं भवभूतम् ईड्यं देवं स्वचित्तस्थम् उपास्य पूर्वम्
तोच सर्वाचा आरंभ, संयोगाचा आणि कारणाचा मूळ, त्रिकाळांपलीकडे असूनही स्वतः काळरहित आहे; त्या विश्वरूप, सर्वांचे आधार असलेल्या, वंदनीय देवतेचे आपल्या मनात ध्यान करून प्रथम पूजा करावी.
स वृक्षकालाकृतिभिः परो ऽन्यो यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्तते ऽयं धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वात्मस्थम् अमृतं विश्वधाम
तो झाड, काळ किंवा आकार यांच्याही पलीकडे आहे, ज्याच्यापासून हे विश्व बदलत राहते; जो धर्म देणारा, पाप दूर करणारा, भाग्याचा स्वामी, सर्वांच्या अंतर्यामी, अमर आणि सर्वांचा आधार आहे, त्याला ओळखावे.
तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतं पतिं पतीनां परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशम् ईड्यम्
आम्ही त्या सर्व ईश्वरांचा श्रेष्ठ महेश्वर, सर्व देवतांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व स्वाम्यांचा स्वामी, सर्वांच्या पलीकडे असणारा, जगाचा स्वामी आणि वंदनीय देव जाणतो.
न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च
त्याला कोणतेही कर्म किंवा साधन नाही, त्याच्याशी समकक्ष किंवा श्रेष्ठ कोणीही नाही; त्याची परमशक्ती अनेक प्रकारांनी ऐकू येते आणि त्याचे ज्ञान, बळ आणि कृती ही त्याच्या स्वभावातच आहे.
न तस्य कश्चित् पतिर् अस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गं स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः
या जगात त्याचा स्वामी नाही, ना कोणी त्याला नियंत्रित करणारा आहे, ना त्याचे कोणतेही चिन्ह आहे; तोच सर्व कारणांचा आणि साधनांचा स्वामी आहे, त्याचा ना कोणी जन्मदाता आहे, ना अधिपती.
यस् तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतः देव एकः स्वम् आवृणोति स नो दधाद् ब्रह्माप्ययम्
जसा कोळी आपल्या धाग्यांनी स्वतःभोवती जाळे विणतो, तसा तो एक देव स्वतःच्या स्वभावाने, मूळ प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या धाग्यांनी स्वतःला व्यापतो; तो ब्रह्मा आमचे रक्षण करो.
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश् च
तो एक देव सर्व प्राण्यांमध्ये लपलेला आहे, सर्वव्यापी आहे, सर्वांचा अंतरात्मा आहे, सर्व कर्मांचा साक्षीदार आणि सर्वांचा वासस्थान आहे, तोच साक्षी, चेतना, एकटा आणि निर्गुण आहे.
एको वशी निष्क्रियाणां बहूणाम् एकं बीजं बहुधा यः करोति तम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषां
तो एकच सर्व निष्क्रियांमध्ये स्वामी आहे, तोच एक बीज असून अनेक रूपे निर्माण करतो; जे धीर लोक त्याला आपल्या अंतर्यामी पाहतात, त्यांना शाश्वत सुख मिळते, इतरांना नाही.
नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् तत् कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
तोच नित्यांमध्ये नित्य, चेतनांमध्ये चेतन, एक असून अनेकांची इच्छा पूर्ण करणारा आहे; हे कारण सांख्य आणि योगाने समजावे, देवाला ओळखून सर्व बंधनांतून मुक्त होता येते.
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयम् अग्निः तम् एव भान्तम् अनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वम् इदं विभाति
तेथे सूर्य प्रकाश देत नाही, ना चंद्र-तारे, ना वीज चमकते, अग्नी तर नाहीच; त्याच्या प्रकाशामुळेच सर्व काही उजळते, त्याच्या तेजानेच हे सर्व जग प्रकाशित होते.
एको हंसो भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्निः सलिले संनिविष्टः तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय
तो एक हंस या जगाच्या मध्यभागी आहे, तोच पाण्यात असलेला अग्नी आहे; त्याला ओळखल्यावरच मृत्यूच्या पलीकडे जाता येते, मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही.
स विश्वकृद् विश्वविद् आत्मयोनिर् ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर् गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः
तोच सर्वांचा कर्ता, सर्वज्ञ, स्वयंभू, काळाचा स्वामी, गुणांनी युक्त, सर्वकाही जाणणारा, प्रकृती आणि क्षेत्रज्ञांचा स्वामी, गुणांचा स्वामी, संसार, मुक्ती आणि स्थितीचे कारण आहे.
स तन्मयो ह्य् अमृत ईशसंस्थो ज्ञः सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता स ईशे अस्य जगतो नित्यम् एव नान्यो हेतुर् विद्यत ईशनाय
तोच त्या तत्त्वाचा स्वरूप, अमर, ईश्वरपदावर स्थित, सर्वत्र व्यापलेला, या जगाचा रक्षक आहे; तोच या जगाचा शाश्वत स्वामी आहे, आणि ईश्वरपदासाठी दुसरे कोणतेही कारण नाही.
यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश् च प्रहिणोति तस्मै तं ह देवम् आत्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर् वै शरणम् अहं प्रपद्ये
जो सर्वप्रथम ब्रह्माचा निर्माणकर्ता आहे आणि ज्याने वेद त्याला दिले, त्या आत्मज्ञान आणि बुद्धीचे प्रकाशक असलेल्या देवतेच्या चरणी, मुक्तीची इच्छा ठेवून मी शरण जातो.
निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनम् इवानलम्
जो अखंड आहे, ज्याला कोणतेही कृत्य नाही, जो शांत आहे, निर्दोष आहे, ज्याच्यावर कुठलाही डाग नाही, जो अमरत्वाकडे नेणारा श्रेष्ठ पूल आहे, आणि जसा इंधन जळून गेलेला अग्नी शांत होतो, तसा तो आहे.
यदा चर्मवद् आकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः तदा देवम् अविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति
जेव्हा माणसं आकाशाला कातडीसारखं गुंडाळू शकतील, तेव्हाच देवाचं खऱ्या अर्थाने ज्ञान न घेता, दुःखाचा शेवट होईल.